Strona · s. 8strona oryginału ↗
Taras Szewczenko: „Oto Bóg daje i święto swoje wielkie na radość dobrym ludziom…”
Слово Просвіти, №01 за 2021 рік
Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” został zainicjowany w styczniu 2019 r. Jest on umotywowany głęboką świadomością słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Na Boże Narodzenie Wołodymyr Melnyczenko przypisuje opowieść o bardzo ważnych utworach, napisanych przez Tarasa Szewczenkę właśnie w te świąteczne dni, a także — o niektórych szczegółach jego życia z nimi związanych. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
Dwudziestego trzeciego października 1845 r. Szewczenko poskarżył się w liście do A. G. i N. J. Rodzianków, że bardzo się przeziębił: „Od czasu, gdy przyjechałem do Mirhorodu, ani razu jeszcze nie wychodziłem z pokoju, a do tego wszystkiego nie ma co czytać. Gdyby nie Biblia, to można by oszaleć”. Tydzień później poeta przyjechał już do Perejasławia, gdzie w domu leczył go A. O. Kozaczkowski, który we wspomnieniach pozostawił diamentowy wiersz: „Czasami czytał Biblię, zaznaczając miejsca, które uderzały szczególną wielkością myśli; niestety, ta Biblia podczas pożaru spłonęła”. Nie mam wątpliwości, że, mówiąc słowami poety, „Święta Biblia” leżała u ciężko chorego Szewczenki pod ręką, kiedy w Boże Narodzenie, 25 grudnia 1845 r., napisał swój nieśmiertelny „Testament”: Jak umrę, to pochowajcie Mnie na mogile Wśród stepu szerokiego Na Ukrainie miłej… Ten testament Szewczenki Ukraińcy wypełnili — w bieżącym roku obchodzimy 160. rocznicę przewiezienia jego prochów z Petersburga na Ukrainę i pochowania w Kaniowie na Czerniczej Górze. Przypomnę, że w Kijowie panichida za spokój duszy Szewczenki została odprawiona w cerkwi Narodzenia Pańskiego na Podolu. Jeśli chodzi o najważniejszy testament Szewczenki — „zerwijcie kajdany” — to jego realizacja trwa do dziś… Jakie kajdany nakazał zerwać narodowy Prorok? Wielu uzna to pytanie za retoryczne. Przecież, jakoby, wszystko dawno i wszystkim wiadomo! A jednak, a jednak… Pewnie, że chodziło o kajdany caratu i poddaństwa, społeczno-klasowego zniewolenia. Bezsprzecznie! Lecz spójrzmy na „Testament”, opierając się na wskazówkach, które sam Taras Hryhorowycz pozostawił. W poemacie „Kaukaz” nazwano tych, którzy uczyli „Kajdany kuć, / Jak i nosić!..” Dziesięć dni przed „Testamentem” Taras Szewczenko w przesłaniu „I martwym, i żywym…” absolutnie konkretnie wskazał, od kogo jego ziomkom historycznie przekazano kajdany: Tak oto jak krew swą lali Ojcowie za Moskwę i Warszawę, I wam, synom, przekazali Swe kajdany, swą sławę! W poemacie „Mnich” (1847), przepisanym przez Tarasa Hryhorowycza w Moskwie ze znacznymi przeróbkami w marcu 1858 r. z „Małej książki” do „Większej książki”, wszystko to skupione jest w jednym wersie: „Kajdany brzęczą… Moskwa…” Zatem chodziło o moskiewskie kajdany! Zawsze bardzo dobrze pamiętał o tym M. S. Hruszewski. A dokładniej — strzegł w swoim narodowym genotypie. To jego słowa — „genetyczne następstwo…” Sto lat temu w historycznie nowych warunkach M. S. Hruszewski sformułował imperatyw Nowej Ukrainy, który otwierał jej drogę do narodowej tożsamości: „Pierwsze, co uważam za przeżyte i odżyte... to nasza orientacja na Moskowszczyznę, na Rosję...” Ostro oświadczył, że uważa wyzwolenie od „psiego obowiązku” wobec Moskwy za niezwykle ważne i cenne. Ale w rzeczywistości wtedy to się nie stało... Wszakże dokonała się teoretyzacja poetyckiego Słowa, a ognistość jego Testamentu i w czasach radzieckich paliła duszę wielkich Ukraińców. Dość przypomnieć przejmujące wersy niezapomnianego Wasyla Stusa, który w drugiej połowie XX wieku po szewczenkowsku silnie i przekonująco oświadczył o kluczowym zadaniu samoidentyfikacji Ukrainy — zerwaniu moskiewskich kajdanów: Boże, nie litości — srogości, Boże, nie łaski, a zemsty, daj zerwać nam pęta te, łańcuchy te roznieść. W naszych dniach najprzejmującej przypomina o Moskwie narodowy klasyk Dmytro Pawłyczko, który jeszcze w 2012 r. pisał w wierszu „Zabity byłem pod Krutami...” Ja, kulą moskiewską Przebity na wylot, Wstaję, by znów posłuchać Testamentu Szewczenki. W tym kontekście uderzają przenikliwe słowa M. S. Hruszewskiego, powiedziane na początku XX wieku — brzmią one bardzo współcześnie. W ogóle zostały wypowiedziane na wieki: „Przed obliczem poety musimy zdać sobie sprawę, czy żywy w nas duch jego? Czy nie trzymamy się my tylko narodowej skorupy, pozbawionej szlachetnej treści, włożonej w ukraińskość przez wielkiego Kobziarza i innych lepszych przedstawicieli naszego odrodzenia? Czy świadomi jesteśmy swoich obowiązków wobec mas ludowych — tej podstawy ukraińskiego życia, fundamentu naszego rozwoju i nadziei? Czy pali nas ta święta, pełna poświęcenia miłość do Ukrainy, której dał wyraz Szewczenko w znanych słowach...”. Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię! Te wersy napisane są przez poetę w wieku Jezusa Chrystusa na zesłaniu w Twierdzy Orskiej. Szewczenko jakby chciał zakończyć formułowanie głównej maksymy swojego życia, wznieść ją do najwyższego, nieznanego dotąd szczytu duchowego samozaparcia. Pamiętajmy, że to napisane przez poetę, „którego głęboko chrześcijańskie przekonania nie podlegają ani najmniejszej wątpliwości” (O. T. Honczar), napisane przez wierzącego człowieka, dla którego Bóg uosabia prawdę, wolność i sławę na całym świecie: Nie nam na spór z Tobą stanąć! Nie nam dzieła Twoje sądzić! Ale, mówiąc słowami W. M. Czornowiła, „miłość do Ukrainy sięgała u Szewczenki takich wyżyn, kiedy dla jej lepszego losu można było stawać na spór z samym Bogiem…” W decydujących wersach Szewczenki samookreślenie „Ukraina” jako symbol tożsamości zostało wiecznie sakralizowane i zapiekło się na zawsze w ukraińskiej świadomości, a poetycka świętobliwa ofiarność stała się mentalnym kryterium wierności Ukrainie. Oto i teraz, odczytując na nowo serdeczne wersy Szewczenki, rozumiemy, że nie chodzi o to, czy wiemy o jego świętej ofiarnej miłości, albo czy wierzymy w nią... Nie! Czy pali ona właśnie nas?! I przede wszystkim — państwowych przywódców! Wyobraźcie sobie ogólnonarodowe referendum w ich sprawie z tym pytaniem... Nasz współczesny dramat polega na tym, że władcy realnie kierują swoją miłość przede wszystkim na siebie i w rzeczywistości nie są zdolni po szewczenkowsku duszę zgubić za Ukrainę. Przypominają się słowa M. S. Hruszewskiego, napisane z innej okazji, ale zabójczo trafne: „To prawda, oni nie są szewczenkami”. Więc i mamy do czynienia z oligarchicznymi zarysami „narodowej skorupy, pozbawionej szlachetnej treści, włożonej w ukraińskość przez wielkiego Kobziarza...” (M. S. Hruszewski). W tych warunkach przy kolejnym podziale władzy Ukraińców ratuje mentalny optymizm: „Było wszystko, a będzie jeszcze gorzej” (Lina Kostenko). Wszakże w sercu i świadomości po raz kolejny zdradzonego narodu narasta bezlitosny podsumowanie, które można sformułować słowami Szewczenki: „Niedouki! Zmarnowali Boży raj!..” Jednocześnie pojawiła się nadzieja na to, że żywy duch Szewczenki wreszcie osiedla się w młodych ukraińskich duszach i, mam nadzieję, są podstawy, by obecnie z optymizmem przekazać pewność M. S. Hruszewskiego, który w artykule „Ukraińskie święto” (1910), cytując już wspomniane słowa Szewczenki, podkreślił, że młodzi ludzie „będą czerpać z nich świętą miłość do swojego narodu, miłość wyższą nad wszystko, według słów poety...” Ale tylko wtedy, gdy w ukraińskim społeczeństwie w czynie panującym stanie się zrozumienie Szewczenki dla prawdziwego Słowa, które ludziom serce by roztopiło: I na Ukrainie poniosło się, I na Ukrainie święciło się To słowo, Boże kadzidło, Kadzidło prawdy. Amen. Nie zapominajmy, że dusza Szewczenki do dziś pozostaje z ukraińskim narodem i dopiero po wypełnieniu jego testamentu poleci Do samego Boga Modlić się…
„Tak przyjdzie mi święto spędzać!” W przeddzień Bożego Narodzenia 24 grudnia 1848 r. na Kosaralu Szewczenko napisał jeden ze swoich najlepszych wierszy liryki niewolniczej „Nie do domu nocą idąc…”, skierowany do bliskiego przyjaciela na zesłaniu, urzędnika Orenburskiej Komisji Granicznej F. M. Łazarewskiego: Na dworze, widzisz, Nadchodzi święto… Ciężko je, druhu-bracie, Samemu spotykać W pustyni. Jutro rano Zaryczą dzwonnice Na Ukrainie; jutro rano Do cerkwi modlić się Pójdą ludzie… Następne wersy wstrząsają swoim kontrastem z poprzednimi, rwą się, by zapalić duszę, rozerwać serce beznadzieją katorżniczego zesłania, gnicia w przemarzniętej ziemiance na wyspie na Morzu Aralskim: Jutro zaś rano Zawyje głodny Zwierz w pustyni, i powieje Huragan chłodny. I zasypie piaskiem, śniegiem Ziemiankę — moją chatę. Tak przyjdzie mi Święto spędzać! Lecz Szewczenko nie byłby Szewczenką, gdyby w zakończeniu lirycznego utworu nie wyraził jednoznacznie swojego niezłomnego, niepokonanego charakteru: Cóż czynić? Na to i nieszczęście, Żeby z tym nieszczęściem walczyć. A ty, druhu, mój jedyny, Jeśli masz się smucić, Przeczytaj tę karteczkę I wiedz, że na świecie Tylko i ciężko, że w pustyni W niewoli żyć; Lecz i tam żyją, choć marnie, Cóż czynić mam? Trzeba by umrzeć. Lecz nadzieja, Bracie, nie umiera. Opowiem, jak pod koniec 1916 r. zesłaniec polityczny M. S. Hruszewski napisał na Boże Narodzenie artykuł „W Wigilię”, aby podnieść na duchu swoich rodaków Galicjan, do tygodnika „Promiń”, który, według jego słów, „był jedynym ukraińskim organem” w Moskwie. Do niego Hruszewski wziął epigraf z utworu Tarasa Szewczenki „Nie do domu nocą idąc…”: „Jutro rano zaryczą dzwonnice na Ukrainie; jutro rano do cerkwi modlić się pójdą ludzie… Jutro zaś rano zawyje głodny zwierz w pustyni, i powieje huragan chłodny”. Potem Mychajło Serhijowycz wspominał: „Ani linijki z niej nie zostawiła cenzorska ręka, choć nie było tam przecież niczego, oprócz kilku słów nieśmiertelnej nadziei. Poszło tylko motto (epigraf na początku utworu, w danym przypadku — artykułu. — W. M.) z Szewczenki i tytuł (strona tytułowa. — W. M.). Myślę, że znaczenie ich było zrozumiałe”. Uściślę, że w czasopiśmie wydrukowano tylko pół tytułu. Jednak i połowa strony rzeczywiście wystarczyła, by zrozumieć Hruszewskiego. Wysyłał on cierpiącym Galicjanom energetyczny sygnał — pewność, że przetrwają, opierając się na swoim Kobzarzu: „Przyjaciele i bracia! Wy, którzy przechodzicie drogą krzyżową, którą przeszedł sześćdziesiąt lat temu najlepszy z Ukraińców, — we wspomnieniu o nim, które szło za wami nieodstępnie na tej drodze i przewodnią gwiazdą świecić będzie wam do końca, znaleźliście, zapewne, i tym razem pociechę i oparcie i twardą determinację — przenieść przez wszystkie pustynie życia i przynieść z powrotem w całości i nienaruszenie święty ogień, który ożywiał go: …Żywa Dusza poety święta, Żywa w świętych swoich słowach…”. Wstrząsającą historię opowiedziała w czasopiśmie „Kyjiw” (2003, nr 1) urodzona w stronach Szewczenki, była więźniarka GUŁAG-u Nina Wirczenko. W 1950 r. w tajszetskim obozie specjalnym (obwód irkucki) w Wigilię więzione kobiety recytowały z pamięci Szewczenkę. Właśnie te wersy: „Jutro rano / Zaryczą dzwonnice / Na Ukrainie… / Jutro zaś rano / Zawyje głodny / Zwierz w pustyni…” Wirczenko wspomina: „W baraku słychać i płacz, i jęk… Z każdym słowem, wersem wchodzimy na Ukrainę. Łzy toczą się po policzkach, nikt ich nie wyciera… My wszystkie zlewamy się i duszami, i myślami, stajemy się jedną całością!.. Bez Szewczenki w obozie nie przeżyłybyśmy…” „Przyjeżdżał do mnie kolędować stary M. S. Szczepkin” Szczególnie szczęśliwe było dla Szewczenki Boże Narodzenie 1857 r. I nie tylko dlatego, że dziesięć razy do tego czasu spotykał święto na zesłaniu. Były i tam niespodziewanie radosne chwile. Powiedzmy, w liście do Andrija Łyzohuba z 29 grudnia 1849 r. z Orenburga pisał: „W samą Wigilię siedzę sobie sam jeden w chatce i smucę się, wspominając swoją Ukrainę i ciebie, mój druhu jedyny. Myślę: oto Bóg daje i święto swoje wielkie na radość dobrym ludziom, a mnie nie ma z kim słowa zamienić. Aż tu nagle! wchodzi do chatki dobry Hern i podaje mi wasz list. Panie miłosierny! Jak ja się ucieszyłem! Jakby ojca rodzonego”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
