Strona · s. 14strona oryginału ↗
Diduchy od Ołeksija Pszenyczniuka
Слово Просвіти, №01 за 2021 рік
Dmytro POŻODŻUK, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, zasłużony mistrz twórczości ludowej Ukrainy. Piękne w życiu, piękne w sztuce pomaga człowiekowi żyć, pomaga wykonywać trudną sprawę życia, bo to piękne wyprostowuje jego duszę. J. W. GOETHE. Jego przodkowie byli odwiecznymi oraczami. Siali żyto, pszenicę, a stąd i nazwisko ich się wzięło – Pszenyczniuk. Zresztą samo miasto Żytomierz, gdzie Ołeksij urodził się w 1979 roku, jest chyba jedynym na świecie, którego nazwa składa się z chleba i pokoju. Akurat na Żytomierszczyźnie są najbardziej urodzajne ziemie, na których kiedyś we wsiach kłosiły się żyta i pszenice, napełniały sokiem jabłka i gruszki, cieszyły oko malwy i aksamitki, a na straży po obu stronach gościńców stały wyprostowane topole. A wieśniacy, idąc wieczorem z pola po dniu pracy, czarowali wszystkich swoimi pieśniami. Pieśni, tańce, zwyczaje i obrzędy mieli żytomierzanie na wszystkie okazje: od swatów do wesela, od wiosennych pieśni obrzędowych do dożynek… Z pierwszego dożynkowego snopa z dorodnym ziarnem wieśniacy wytwarzali diducha. Jedni głowili się nad tym snopem, składali do kupki w garści kłoski, przewiązywali je słomianą plecionką i tworzyli swoiste drzewo życia. Inni po prostu zanosili snop do stodoły i przechowywali tam do Świąt Bożego Narodzenia, a wtedy uroczyście wnosili w Wigilię do chaty, gdzie już nakrywano stół i stawiano na nim dwanaście postnych potraw – wszystko, co Bóg urodził. Diducha z góry przyozdabiali wonnym chabrem i różnymi suchymi kwiatami, gałązkami lnu, bo był on znakiem urodzaju, dobrobytu, majątku, wiecznego przodka, protoplasty dynastii, świeckiego życia Ukraińców, amuletu rodu. Diduch figurował jako patron rodu, bóg wszystkich dusz tych przodków, którzy odeszli od rodziny do gwiezdnego królestwa i którzy łączą oraz realizują relacje prarodziców z potomkami. A potem mijały święta, przychodzili kolędnicy, gospodarz wynosił tego Dziada (snopa) z chaty na podwórze, zbierał z niego garść ziarna, którym rozpoczynano siew na wiosnę, i spalał, a młodzież przeskakiwała przez ten ogień. A mieszczanie, którzy kupowali diducha na targu, albo którym przynosili go krewni ze wsi, zbierali te ziarna i karmili ptaki, a słomkę spalali na rozstajach dróg i popiół rozsiewali po polach. Teraz ta opowieść wygląda jak bajka, bo już i żniwiarze nie żną, i żyta się nie kłoszą, i pieśni ludowych nie słychać. Na szerokich łanach żółci się rzepak, bo go drożej można sprzedać, pieśni nasze zastąpiła popkultura, a ludowi mistrzowie starszego pokolenia dawno już opuścili ten świat. I wydawałoby się, że już niektóre rodzaje twórczości ludowej zamierają wraz ze swoimi twórcami. Lecz u Ukraińców pociąg do twórczości jest zapisany w genach i prędzej czy później on się zapala i wybucha nowym płomieniem. Tak stało się z bohaterem mojej opowieści Ołeksijem Pszenyczniukiem, który urodził się w Żytomierzu w rodzinie robotników. Ojciec Anatolij pracował jako budowlaniec, matka Hałyna – jako krawcowa. Oprócz Ołeksija w rodzinie był jeszcze syn i córka, którym rodzice wpajali miłość do pracy, szacunek do starszych, miłość do Ukrainy, wychowywali na najlepszych wzorcach literatury ukraińskiej i światowej, bo w rodzinie była duża biblioteka. Gdy Ołeksij podrósł, zaczął usługiwać w cerkwi świętego Mikołaja, gdzie służył na parafii ksiądz Wasyl Kobeluk, który pochodził z Zachodniej Ukrainy. Pewnego razu przed Świętami Bożego Narodzenia chłopak zauważył w świątyni coś bardzo podobnego do choinki, ale wyglądało to jeszcze bardziej reprezentacyjnie. Jak się okazało, był to prawie zapomniany na Polesiu diduch, artystycznie zrobiony z kłosów żyta i pszenicy. Zobaczone nie dawało spokoju Ołeksijowi, pragnął i sam zrobić takie dzieło sztuki, tylko mniejszego rozmiaru. Ale czas mijał szybko, młodzieniec znalazł sobie inne zajęcie, a wkrótce wstąpił na Żytomierski Uniwersytet Państwowy imienia Iwana Franki, aby głębiej poznać historię swojego narodu i swojego rodu, jego kulturę, zwyczaje i obrzędy. I już w 2006 roku zaryzykował i zrobił swojego pierwszego w życiu diducha, a po pewnym czasie – i pająka. Tak Ołeksij Pszenyczniuk zajął się wyplataniem ze słomy. Mistrzów, którzy umieli to robić, w pobliżu nie było, więc uczył się, jak mógł. I literatury odpowiedniej nie było, ale Ukraińcy mówią: kto szuka – ten znajduje. Więc i Ołeksijowi poszczęściło się znaleźć książkę Lubow Sannikowej „Święta mowa twórcy w zwyczaju narodu”. Po prostu zapragnął odtwarzać takie rzeczy, jak w książce, żeby można było je wykorzystywać w życiu codziennym, zwłaszcza na święta. Był już żonaty – i tą sztuką zainteresowała się także żona Ołeksija, Hanna. Pierwszą jej pracą ze słomy był świąteczny pająk. Tak zaczęli robić: on – diduchy, ona – pająki. W książce były dobre ilustracje pojedynczych wyrobów ze słomy, jak choćby dzieła sławnego mistrza ze Zdołbunowa Mykoły Ohorodnyka. A potem na Facebooku zobaczył diduchy Marii Krawczuk z Wołynia. I dopiero w 2014 roku Ołeksij Pszenyczniuk kupił książkę Olhy Łobaczewskiej „Weź prostą słomkę”, wydaną na Białorusi. Stamtąd pojął wszystkie podstawowe techniki wyplatania ze słomy. Za każdym dziełem figurował prawdziwy mistrz ze swoim twórczym kombinowaniem, ze swoimi tajemnicami umiejętności. I ci wirtuozi nawet nie domyślają się, że mają takiego wyjątkowego ucznia jak Ołeksij Pszenyczniuk. Płynie czas, a Ołeksij zaczął już wytwarzać ze słomy różnorodne amulety, plecionki i diademy, zabawki, figury, szkatułki… Jest już popularnym ludowym artystą nie tylko na Żytomierszczyźnie, ale i na Ukrainie oraz w obcych światach, dokąd wywożą koneserzy twórczości Ołeksija Pszenyczniuka jego dzieła. Urodził się już synek, którego nazwali Żdanem, i córeczka Zoriana jest, którzy kiedyś będą kontynuować dzieło taty. I stało się twórcy w mieście ciasno, w 2018 roku przeprowadza się do wsi Ozerianka w pobliżu Żytomierza, dorabia się tam pola i zaczyna siać żyto i pszenicę, aby mieć własną słomę. I trochę jęczmienia oraz lnu. A jeszcze – różnych suchych kwiatów. I zaczynają się wtedy u Ołeksija zmartwienia: żeby suszy nie było i żyto urodziło, żeby wiatrów nie było silnych, które mogłyby to żyto położyć i zniszczyć jego pracę. Dopiero po tym wszystkim nadchodzą żniwa. Jak w dawnych czasach. Artysta chodzi i cieszy się, kiedy wszystko mu wyszło, choć pracował w pocie czoła, póki dotarł do mety. Przy żniwach pracują już wszyscy: i żona, i dzieci. A potem zaczynają czarować nad słomą i kłosami oraz wyczyniać różne dzieła, które wkrótce ozdobią domy Ukraińców, wystawy i festiwale. Ołeksij Pszenyczniuk miał mnóstwo błogich wydarzeń, a wśród nich wystawy indywidualne „Kosmos dawnej Ukrainy” oraz „Źródła”, a szczególnie niezapomnianą okazała się wystawa w Żytomierskim Muzeum Kosmonautyki. Przeprowadził ponad pół setki warsztatów z wyplatania ze słomy oraz wytwarzania diduchów i pająków w Kijowie, Starokonstantynowie, Starym Ostropolu, Korosteniu, Żytomierzu… Jego wielkie diduchy zdobiły na Święta Bożego Narodzenia ulice i place Żytomierza, Kamieńca Podolskiego, był uczestnikiem festiwali „Żywy ogień jednoczy Ukrainę”, „Kolęda w Teteriwskim Kiszu”, „Ręczniki rodzinnego kraju”, „Dożynki”.
brał udział w audycjach telewizyjnych i radiowych „Krokuj za obrij”, „Mamyna dola”… Swoimi dziełami Ołeksij Pszenyczniuk godnie prezentuje Ukrainę w dalekich i bliskich światach, twierdzi, że twórczość ludowa na Ukrainie odradza się w młodym pokoleniu. Ołeksij ma wielu zdolnych uczniów, zwłaszcza wśród uczniów szkół. Są to Mykyta Smetaniuk, Matwij Ponomariow, Władysław Wołotiwski, którzy już dobrze przestudiowali materiał, opanowali różne techniki wyplatania, potrafią pracować samodzielnie i wytwarzać piękne przedmioty. W biografii życiowej artysty zdarzały się też różne przygody. O jednych wspomina z uśmiechem, o innych – ze współczuciem. Jak o tej. – Jeszcze wtedy mieszkałem w Żytomierzu – wspomina Ołeksij Pszenyczniuk. – Jakoś zadzwonili do mnie nieznajomi i poprosili o wykonanie dla nich pająków. Był już marzec. Ale mieliśmy jeszcze słomę i żona zrobiła. Umówiliśmy się z zamawiającymi na spotkanie. Mieli przyjechać do nas do domu. Mój dom znajdował się naprzeciwko przystanku, wyszedłem ich powitać. Z autobusu wyszła młoda para. Pierwszą rzeczą, na którą zwróciłem uwagę, było coś dziwnego w ich spojrzeniu. I w ruchach też czuć było jakąś niepewność. Kiedy przechodzili przez wąski korytarz – kobieta wyjęła teleskopową laskę na wzór wędki. Zrozumiałem, że są niewidomi, a mężczyzna przyglądał się sylwetkom. Jak się okazało, pająki były im potrzebne do ich ośrodka rehabilitacyjnego dla osób z problemami wzroku. Rękami wyczuwali pająki, aby poczuć ich kontury. Potem odwiozłem ich samochodem do oddziału nowej poczty, bo te pająki były potrzebne w innym mieście. Na poczcie odmówili ich przesłania, powiedzieli, że nie dotrą w całości. Kupiliśmy odpowiednie pudełko i mężczyzna zawiózł je autobusem rejsowym. Cieszyliśmy się z żoną, że mogliśmy im się przydać… Swoją drogę do opanowania tego rodzaju sztuki ludowej Ołeksij torował długo. Zaczynał swoją działalność zawodową jako operator kotłowni, potem poszedł śladem ojca i został budowlańcem, a dopiero później zajął się słomą. – A oto jeszcze jedna historia – uśmiecha się Ołeksij. – Kiedyś mnie rozweseliła. Jakoś byłem na święto Makowija albo Spasa (dokładnie nie pamiętam, ale w jeden z tych dni) na jednej z centralnych ulic miasta Żytomierza ze swoimi wyrobami. Mamy taką ulicę Mychajliwską, miejsce spotkań artystów. Podszedł do mnie mężczyzna i zapytał, czy mogę zrobić diducha o wysokości półtora metra. Bo jego zięć przyjedzie z Niemiec (córka wyszła za mąż za Niemca) na święta Bożego Narodzenia. I chce go zaskoczyć diduchem zamiast choinki. Mówię, że mogę coś takiego zrobić. Zostawił numer telefonu i powiedział, żeby na koniec listopada był gotowy. Do tego czasu rzeczywiście zrobiłem diducha. Dzwonię pod wskazany numer, słyszę kobiecy głos. Proszę o zawołanie tego mężczyzny, ale okazuje się, że nikt go nie zna i trafiłem nie tam, gdzie trzeba. Wzruszyłem ramionami. Myślę, tak już będzie. Później, gdzieś w grudniu, zaproszono mnie do zrobienia wystawy moich prac w radzie miejskiej na dzień otwartych drzwi. W wyznaczonym dniu przybyłem i zacząłem montaż. Przydała mi się pomoc – więc zawołano mężczyznę, pracownika pomocniczego. W nim rozpoznaję swojego zamawiającego. Mówię mu: o, to oto wasz diduch, gotowy. A on mówi, że nie jest w temacie, ale to prawdopodobnie zamawiał jego brat bliźniak. Mówi, że nawet krewni nas mylą. Cóż, a mnie bardzo trudno uwierzyć w taką identyczność i istnienie brata bliźniaka… Teraz u mistrza jest szczególnie gorący okres, bo trzeba zdążyć zrobić dziesiątki diduchów, wszak święta Bożego Narodzenia, na które tradycyjnie będą zbierać się ukraińskie rody przy uroczystym stole, a nocą z gwiezdnych niebios przyjdą i dusze przodków, które będą nocować w kłosach Opiekunów Rodowodu, które wytwarza Ołeksij Pszenyczniuk i inni mistrzowie na ukraińskich ziemiach.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
