Strona · s. 15strona oryginału ↗
„Panienki” dla chrześnic i „jeźdźcy na koniach” dla chłopców
Слово Просвіти, №01 за 2021 рік
Ołena SZCZERBAŃ, doktor nauk historycznych, etnolożka
Nowa radość nastała, Która nie bywała – Nad szopką gwiazda jasna Cały świat rozjaśniła….
Oto już Wigilia i Boże Narodzenie… W mojej EtnoZagrodzie-muzeum „Lialyna switłycia” tradycyjnie rozbrzmiewa szczodra Kolęda, zbiera się cała rodzina przy stole, aby porozmawiać, razem powitać pierwszą gwiazdkę, zjeść wieczerzę.
Więc przystroję piece, chatki, wywietrzę ręczniki i dywany, pościelę nowiutkie obrusy na stół. Ładną wyszywaną koszulę i chustę z koralami już mam. Garnki nowiutkie na kutię i kompot, a także dzbanek, już kupiłam u najlepszego garncarza z Opiszni, diducha i pająka zrobiłam, smaczne orzechy i nasiona, cukierki i suszone owoce przygotowałam dla kolędników. Więc zostanie upiec nasze świąteczne pierniki „panienki” dla chrześnic i „jeźdźców na koniach” dla chłopców oraz przygotować wigilijny stół dla całej rodziny i gości. Z przyjemnością podzielę się niektórymi przepisami ze swojego arsenału. Nawiasem mówiąc, do Wigilii przygotowują się wcześniej – od wiosny – gromadząc wiosenne zioła na świątecznego diducha. Od lata przygotowywano ziarno – pszenicę – na kutię, gruszki, jabłuszka i śliwki suszono na kompot.
Główną potrawą na wigilijnym stole jest KUTIA.
Kutia (pszenica)
– tradycyjna potrawa na święta cyklu zimowego Ukraińców. Kutia – dawna rytualna potrawa w formie kaszy, przygotowanej z gotowanych ziaren pszenicy z dodatkiem kompotu, maku, orzechów, miodu lub cukru. Kutia jest tradycyjną potrawą dla całej
Ukrainy na Wigilię. W różnych regionach Ukrainy bywa gęsta lub rzadka, w zależności od tego, czy do gotowanych ziaren pszenicy z makiem i miodem dodawano kompot (wywar), czy nie. Spożywano ją na Wigilię jako pierwszą. Miejscami kończono nią również Wieczerzę (Kołomyja).
Kutię przygotowywano trzykrotnie: przed
Bożym Narodzeniem, przed Świętym Wasylem oraz przed Objawieniem Pańskim. Kutię przygotowywano w nowym glinianym garnku, w nim też stawiano ją obok kompotu (wywaru) na pokuciu. Wieczór przed Bożym Narodzeniem, 6 stycznia, nazywa się „Bogatą kutią”.
Kutia – główna wśród 12 postnych potraw. Podawano kutię do stołu w misce lub makitrze. Pierwszą łyżkę kutii powinien był wziąć ojciec. Ojciec (głowa rodziny kutią najpierw winszował żonie, a następnie każdemu dziecku: „Chrystus się rodzi! Życzę ci…”). Życzenia ojca nie powtarzały się (Pokucie). Na Naddnieprzu gospodarz, zjadłszy pierwszą łyżkę kutii,
drugą podrzucał do sufitu – przyglądano się: jeśli ziarna przyklejały się, wróżyło to sukces w gospodarowaniu, pszczelarstwie, dobre zbiory. Na Podolu, zjadłszy trzy łyżki kutii, dziewczęta biegły na podwórko i nasłuchiwały: w której stronie pies zaszczekał, w tę stronę za mąż pójdzie. Po wieczerzy na stole zostawiano kutię w misce. Wieczór przed Świętym Wasylem, 13 stycznia – Szczodra kutia. Kutia – główna wśród mięsnych potraw. Wieczór przed Objawieniem Pańskim, 18 stycznia – Głodna kutia. Kutia – główna wśród 12 postnych potraw. Ojciec podrzucał pierwszą kutię do sufitu – jeśli przykleiły się ziarna – na urodzaj i zdrowie. Po wieczerzy parobkowie wychodzili na dwór i strzelali z broni – przeganiali kutię, mówiąc: „Precz kutio z pokucia. A kompot – na targ”. Wspominając zmarłego, przygotowywano i podawano „koływo” – gotowane ziarna pszenicy (od początku XX wieku miejscami ryż), zalane miodową sytą (woda z miodem). Czasami koływo mogą nazywać „kutią”.
Kutię przygotowuję tak: 500 gramów ziarna pszenicy zalewam 1,5 l wrzątku, dodaję szczyptę soli i gotuję na wolnym ogniu, nie mieszając. Od kilkunastu lat przygotowuję kutię w garnku w piecu. Trzeba pilnować, aby kutia nie przeschła, w razie potrzeby dolać wrzątku. Kiedy trochę ostygnie – kładę łyżkę miodu, on rozpuści się i wsiąknie w rozgotowane ziarna. Gotową kutię wykładam do szerokiej miski, dodaję jeszcze miodu, roztartego maku około 200 gramów, dolewam kompotu i kładę ugotowane „suszone owoce” — gruszki i śliwki z kompotu. Szczodrze posypuję rozdrobnionymi orzechami włoskimi. Taką kutię widziałam na stole i jadłam – lubię jeść kutię, u babci Marii na stole i u mamy. Więc tak samo przygotowuję i ja. Mama opowiadała, że kiedy po raz pierwszy przygotowywałam samodzielnie kutię – około 16 roku życia – zapytałam, skąd będę wiedzieć, że kutia się ugotowała. Mama odpowiedziała – kutia jest ugotowana, „kiedy oczy wybałuszy”. Czyli – rozgotuje się.
Honorowe miejsce po kutii i kompocie na wigilijnym postnym stole zajmuje…. BORSZCZ! Tak, postny barszcz. Będzie czerwony, z fasolką, zaprawiony zasmażką z cebuli i marchwi. W przestrzeni Internetu natrafiłam na następującą informację: w rodzinie Kosaczów gotowano postny barszcz na Wigilię. Oprócz niego przygotowywano postny barszcz z grzybkami i rybką, z ryżem i rybą, a także pieczone pierożki z kapustą, kutię pszeniczną z makiem i miodem.
Jest unikalny, zapisany przeze mnie przepis przygotowania barszczu z gruszkami, ale on nie jest postny, lecz z mięsem. Więc go przygotowuję 7 stycznia, na Boże Narodzenie.
Barszczyk z gruszkami Autentyczny przepis zimowego barszczu z Połtawszczyzny. Po raz pierwszy dowiedziałam się o nim dopiero w 2014 roku, we wsi Kyryło-Hanniwka, w rejonie zińkiwskim. Ten barszczyk przygotowywano na Boże Narodzenie, 7 stycznia. Ten barszcz można jeszcze nazwać „czarny barszcz”, „świąteczny barszcz”. Jest bogaty, pański, bo z pysznym, tłustym mięsem na żeberkach. Bierzemy gliniany garnek, płuczemy go wrzątkiem. Wkładamy do ciepłego garnka (garnek do barszczu – 3-3,5 litrowy) podsmażone na patelni pokrojone na porcje kawałki wieprzowych żeberek (300 gramów), dodajemy pokrojone w „słupki” czerwone buraki z kwasu (150 gramów), tamże oparzone wrzątkiem suszone w suszarni (są podwędzane) gruszki (200 gramów, gruszki przekrojone na pół), dodajemy ziemniaki (3 średnie ziemniaki) pokrojone nie drobno, zalewamy wrzątkiem do brzegów garnka i wstawiamy do pieca. Barszczyk zagotuje się i będzie dochodził przez 30 minut. Wyjmujemy, dodajemy zasmażkę – podsmażona na oleju cebula, marchewka średniej wielkości (pokrojona w słupki), ze 100 gramami mielonych pomidorów (można zastąpić 2 łyżkami pasty) i posiekaną kapustę (200 gramów). Solimy, pieprzymy. Wsuwamy do PIECA. Dochodzi jeszcze 20 minut. Do takiego barszczu osobno można podawać śmietanę.
Jest jeszcze jeden ciekawy przepis zimowego barszczu ze śliwkami.
Barszczyk ze śliwkami lub czarny barszcz Ten barszczyk jest wyjątkowy w dzisiejszych czasach tym, że nie ma w nim pomidorów, ale są obecne duszone śliwki i niekwaszony czerwony burak. Rzecz w tym, że barszcze ukraińskie masowo „poczerwieniały” od dodawania do nich pomidorów dopiero od drugiej połowy XX wieku. Ten barszcz jest najsmaczniejszy na wywarze z kaczki. Wcześniej podsmażone kawałki kaczki (300 gramów) włożyć do garnka, zalać wrzątkiem, dodać liść laurowy, kilka ziaren czarnego pieprzu, kawałek surowej cebuli, lekko posolić i do pieca. Do ugotowanego aromatycznego wywaru dodajemy starty na drobnej tarce i podsmażony na tej patelni, gdzie smażyliśmy kaczkę, czerwony burak oraz duszone śliwki bez pestek (po 200 gramów) i jednego obranego całego ziemniaka. Wstawiamy do pieca na 10 minut. Dodajemy 2-3 drobno pokrojone ziemniaki, a także zasmażkę z cebulki, marchwi i papryki słodkiej, wyjmujemy całego, ale już ugotowanego ziemniaka z garnka – tłuczemy go i z powrotem do barszczu, dochodzi do gotowości. Posiekaną kapustę możecie dodać razem z zasmażką według uznania. Posolić, popieprzyć, doprawić zielenią bazylii. Podawać z drobno posiekaną zielenią koperku, ząbkami czosnku, cebulą.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
