Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ukraińska nauka humanistyczna pod mieczem Damoklesa „Scopusu”

Слово Просвіти, №01 за 2021 рік

Co kryje się za kolejnymi „nowacjami” Ministerstwa Oświaty? W ukraińskiej nauce trwa ciężki kryzys, którego nie da się już ukryć. Zwłaszcza w sektorach, w których kształtuje się humanistyka. Argumenty są na wierzchu. Takiego stopnia degradacji edukacji uniwersyteckiej, takiego cynizmu, nieuczciwości, ignorancji kierownictwa na jej szczytach, takiej pionowej struktury konformizmu, giętkości karku, sprzedajności, braku patriotyzmu, braku profesjonalizmu, nietolerancji wobec „białych kruków”, które gdzieniegdzie jeszcze pozostają, dotąd nie było. Nie było dotąd także tak podkreślanie lekceważącego stosunku państwa do szczególnie ważnych, w warunkach niewypowiedzianej wojny rosyjsko-ukraińskiej, ukrainoznawczych składników nauki humanistycznej, które kształtują świadomość narodową, duchowy kręgosłup Ukraińców. W środkach masowego przekazu i sieciach społecznościowych zwykłymi i wielokrotnie powtarzanymi stały się alarmujące twierdzenia oceniające w rodzaju „degradacja edukacji się pogłębia”, „naukowa ignorancja trwa”, „kto i jak będzie uczył młodych Ukraińców”, „żebraki od nauki”, „kraj nie potrzebuje tych, którzy czytają i myślą”, „odpływ mózgów za granicę przekracza wszelkie granice”, „lipne dyplomy na taśmie produkcyjnej”, „plagiatorzy w majestacie prawa” itp. Są i bardziej kategoryczne: „Powaga, a nawet tragizm sytuacji z nauką na Ukrainie wciąż nie jest uświadamiany ani przez władzę, ani przez szeroką opinię publiczną”. Co się dzieje? Gdzie są źródła tego zjawiska? Jakie oczekiwane są skutki? Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Cierpliwość w środowisku uczciwych uczonych się kończy. W czerwcu 2020 roku wielu na Ukrainie wstrząsnęło opublikowane i aktywnie komentowane w sieciach społecznościowych oświadczenie, napisane przez znanego literaturoznawcę, profesora Żytomierskiego Uniwersytetu im. I. Franki Petra Biłousa w sprawie zmuszenia go do opuszczenia tego uniwersytetu. Wśród przyczyn odejścia uczony wymienił „niszczycielską politykę państwa w dziedzinie edukacji i nauki, a także wyrafinowany biurokratyzm na uniwersytecie, nieprzyjazną, nieznośną atmosferę na katedrze”. To tylko jeden wymowny przykład. A można je mnożyć w setkach. Wierzchołek góry lodowej o umownej nazwie „przyszłość ukraińskiej nauki i edukacji”, wydaje się, traci sterowność i porusza się samopas w nieprzewidywalnym kierunku. Uderza jedynie reakcja wyższych szczebli władzy: albo tam o tym wiedzą i się z tym pogodzili, albo uważają, że to problem niepierwszorzędny, więc poczeka. Świadectwem takiego stosunku są chronicznie „obcinane” pozycje wydatków na naukę w corocznym budżecie kraju. Wprawdzie permanentnie przebudowywane zarówno pod względem struktury, jak i składu kadrowego Ministerstwo Oświaty z jego coraz to nowymi szefami bierze się za nowe reformy. Jednak, jak pokazuje praktyka, większość z nich znów wychodzi na światło dzienne jako pospieszne, bezsystemowe, oderwane od realiów życia, a co za tym idzie – nieskuteczne. Jedną z ostatnich prób rozwiązania problemów ukraińskiej nauki stało się pojawienie się rozkazu Ministerstwa Oświaty Ukrainy nr 32 z 15 stycznia 2018 roku „O zatwierdzeniu Porządku tworzenia Wykazu naukowych wydawnictw fachowych Ukrainy”. Dokument, na który społeczność naukowa długo czekała, niestety nie rozładował, a wręcz przeciwnie, namagnesował sytuację, rodząc szereg nowych problemów. Istotę tego, co dzieje się z wdrażaniem poszczególnych zapisów tego dokumentu, można ogólnie określić takimi sloganami: „ruina ukraińskiej humanistyki”, „zielone światło w nauce – dla przedsiębiorczych i majętnych, a nie dla utalentowanych i uczciwych”, „postawienie spraw publikacyjnych na biznesowy tor”, „droga do pseudonauki otwarta”. Pierwsze alarmujące sygnały pozostały poza uwagą państwa. Reakcję na kolejną próbę urzędników od edukacji wprowadzenia rewolucyjnych zmian w ledwo tlącym się bycie ukraińskiej nauki można prześledzić praktycznie przez cały łańcuch współczesnych zasobów informacyjnych – od wąskospecjalistycznych wydawnictw, po obliczone na szeroki ogół drukowane i elektroniczne media, a także sieci społecznościowe. Spośród platform sieciowych wyróżnię bezstronną i gruntowną analizę ministerialnego dokumentu w artykule przedstawiciela społeczności akademickiej, doktora nauk ekonomicznych Ołeksandra Popowycza. Już sam tytuł – „Naukometryczna ignorancja: wobec manii biurokracji wprowadzenia cyfrowej oceny nauki” – daje możliwość wyjaśnienia merytorycznych akcentów wystąpienia tego uczonego. Na konkretnych przykładach ze światowej i krajowej praktyki autor dowodzi szkodliwości takiego dokumentu dla dalszego rozwoju ukraińskiej nauki. Artykuł ten został opublikowany w popularnonaukowym tygodniku „Granit nauki”. Swoją drogą, wymowny szczegół: to wydawnictwo jest zarejestrowane przez czynniki rządowe nie Ukrainy, a… Łotwy. Całkowicie popierając autora tego rezonansowego artykułu, docent wydziału ekonomicznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Krawczenko wyraża zdziwienie z powodu tego, że nasze Ministerstwo Oświaty, wprowadzając nieefektywne obce wzorce, niezasłużenie ignoruje niedawno stworzony narodowy efektywny zasób elektroniczny dotyczący oceny wyników działalności naukowej pracowników klasycznych uniwersytetów – bezpłatną wyszukiwarkę Google Scholar. Ten temat kijowscy uczeni poruszyli jeszcze na rok przed wyjściem wspomnianego rozkazu Ministerstwa Oświaty. Ale nikt z państwowych urzędników na to nie zareagował. Ostrość tematu przeniosła się także na strony ogólnokrajowych mediów. Oficjalny organ Rady Najwyższej Ukrainy – gazeta „Hołos Ukrajiny” w numerze z 1 czerwca 2018 roku – opublikował apel grupy uczonych prawników i politologów na czele z Wołodymyrem Horbatenkiem pod wymownym tytułem „Scopus zamiast nauki: czy potrzebuje tego Ukraina?”. Wniosek brzmi kategorycznie i jednoznacznie: „Wyniki prawdopodobnego wdrożenia tego rozkazu będą miały katastrofalne skutki zarówno dla nauki, jak i dla państwa w całości”. Z bolesnymi słowami o kryzysowym stanie ukraińskiej nauki, który jeszcze bardziej się pogłębił po kolejnej nowacji Ministerstwa Oświaty, za pośrednictwem tygodnika „Słowo Proświty” równo rok temu wystąpił doktor nauk fizyczno-matematycznych Maksym Stricha. Właściwie wyraził on nie tylko swoje myśli, ale i wszystkich uczestników corocznej konferencji Akademii Nauk Wyższej Szkoły. Stopień emocji na tym zgromadzeniu wymownie odczytuje się, powiedzmy, w tych słowach z wystąpienia jednego z uczestników konferencji, skierowanego przede wszystkim do szefów Ministerstwa Oświaty: „Cierpliwość nie jest bezgraniczna, kiedy chodzi o bezpośrednie poniżanie ludzkiej godności i niemożność zajmowania się ulubioną pracą zawodową… My (w swoim czasie) mówiliśmy prawdę o Dmytro Tabacznyku, to dlaczego mamy milczeć o obecnych szefach, którzy dzisiaj reformują naszą edukację, nie mając ani jednego dnia zawodowego stażu pracy ani w krajowej nauce, ani w ukraińskiej wyższej szkole”. Coraz więcej postów z zaznaczonej problematyki znajdujemy w sieciach społecznościowych. Na początku warto wyjaśnić korzeń problemu. Zaczyna się on, według przekonania autora tych wierszy, bezpośredniego świadka i uczestnika tych procesów od wewnątrz, w tym okresie niełatwego utwierdzania państwa ukraińskiego, kiedy nauka ze specyficznego cechu ludzi utalentowanych, opętanych i powołanych przez los znalazła się, w warunkach słabości instytucji państwowotwórczych i żywiołowości ich powstawania, w środowisku sprzedajnej koniunktury. W tych okolicznościach nauka, niezauważalnie dla przeciętnego obywatelstwa, stawała się masowym zawodem dla mniej uzdolnionych, ale przedsiębiorczych i ambitnych. Stawała się taką przede wszystkim dlatego, że droga przechodzenia przez zdobywców stopni naukowych po jej zazwyczaj trudnych do pokonania schodach wyraźnie się upraszczała dzięki dopuszczeniu tam takich obcych „ciał” jak korupcja, nieprofesjonalizm, nieprzejrzysty biznes. Jest to coś, co zawsze towarzyszy każdej chronicznie niestabilnej, niekompetentnej i niepatriotycznej władzy. Chodzi o przełom tysiącleci: koniec lat 90. XX wieku – początek lat 10. XXI wieku. Warto wspomnieć tę epokę w konkretach narodzin na ukraińskich terenach niesłychanego dotąd zjawiska masowej uniwersyteizacji szkoły wyższej i, odpowiednio, gwałtownej dewaluacji pierwotnego znaczenia takich pojęć jak „uniwersytet”, „inteligent”, „elita narodu”. Zjawisko to z wiadomych przyczyn do tej pory nie zostało przemyślane i opisane przez naszych badaczy. Dlatego tutaj – tylko fragmentarycznie o tym, na czym polegała jego istota: - zrównanie na poziomie ustawodawczym różnych form własności skłoniło do pojawienia się dziesiątek nowych prywatnych uczelni, których założycielami często byli ludzie dalecy od nauki i edukacji oraz tak samo równoodlegli od prawdziwej istoty przeznaczenia i funkcjonowania placówek oświatowych; - tradycyjne dla postsowieckiej edukacji instytuty pedagogiczne (a takich na każdy obwód było po dwa-trzy) pospiesznie przekształcano w uniwersytety typu klasycznego; - status akademii i uniwersytetów nagle otrzymywały dawne technika, kolegia, a nawet szkoły zawodowe; - bezkrytyczne tworzenie przez szereg nowo powstałych i przekształconych uniwersytetów znacznej liczby filii w głębi kraju, które nierzadko mieściły się w akademikach, innych nieprzystosowanych pomieszczeniach, a do wykładania w których angażowano całkowicie nieprzygotowanych do takiej pracy wykładowców; w takich miejscach wypisywanie „lipowych” dyplomów o ukończeniu wyższego wykształcenia nabrało niespotykanych dotąd rozmiarów; - kategoryczne określenie „narodowy”, które pierwotnie przypisywano tylko trzem głównym uniwersytetom Ukrainy (uniwersytet Szewczenki, Politechnika Kijowska oraz Akademia Kijowsko-Mohylańska), zaczęto przyczepiać do coraz większej liczby uczelni, nawet w szeregu centrów rejonowych ukraińskiej głębi (powiedzmy, Głuchów, Humań, Perejasław, Kamieniec Podolski), które ani pod względem liczebnym studentów, ani pod względem potencjału kadrowego wykładowców, ani pod względem ich dorobku naukowo-oświatowego temu wysokiemu mianu nie odpowiadały; - ściśle zapisane na papierze według szeregu odpowiednich kryteriów procedury licencjonowania i akredytacji każdej nowej specjalności z osobna czy oddzielnie wziętego uniwersytetu w całości stopniowo przekształciły się w głównym biurze Ministerstwa Edukacji w prostą wyprzedaż na prawo i lewo najbardziej prestiżowych specjalności według odpowiedniego przedziału cenowego. Takie specjalności, powiedzmy, jak stosunki międzynarodowe, dziennikarstwo, prawoznawstwo, medycyna, okazały się najbardziej dochodowe dla uczelni – kosztem gwarantowanego przepełnienia grup kontraktowych ciągnęły też największą sumę „zielonych”, które stabilnie zanoszono odpowiednim „załatwiaczom” przy ministerstwie. Ci z kadry kierowniczej uczelni, którzy przechodzili tę upokarzającą i kosztowną procedurę akredytacji (oczywiście, że wszystko to spadało na barki kolejnych wstępujących – kontraktowców), mogą potwierdzić: zjawisko „wyprzedaży” w taki sposób specjalności było charakterystyczne faktycznie dla niemal każdego, po raz kolejny przekształcanego, ministerstwa edukacji z jego nowym szefem. Jak formowała się naukowa „elita” narodu spośród konformistów i plagiatów. Żywiołowe „parady” nowych uniwersytetów zrodziły palącą potrzebę kadr naukowych – wszędzie odczuwano głód kandydatów i doktorów nauk, odpowiednio, także na tytułowanych wykładowców – docentów, profesorów. Nadchodziła „złota era” dla rozmnażania, również w postępie geometrycznym, naukowych rad specjalistycznych, okołoministerialnych komisji naukowo-metodycznych, które otrzymały prawo w imieniu państwa i faktycznie poza jego kontrolą towarzyszyć temu procesowi. W warunkach, gdy wszystkie przerzuty korupcji na tym odcinku bytu szkoły wyższej zostaną z korzeniami wyrwane, obywatelstwu staną się znane wszystkie subtelności i mechanizmy, które doprowadziły do uzurpowanego tylko przez wąskie koło wysokich rangą urzędników procesu „stemplowania” tak zwanej naukowej elity narodu spośród ludzi dalekich od nauki, ale bliskich władzy i biznesowi – od pisania tekstów dysertacji, organizacji tak zwanego współautorstwa publikacji, po opłacone towarzyszenie procedurze obrony. Przeważająca większość tych, którzy przeszli lub pragną przejść labiryntami długotrwałej w czasie procedury obrony „uczciwie”, może potwierdzić konkretnymi liczbami (jeśli się odważy), jak kosztownymi zarówno w nerwach, jak i w pieniądzach pozostają i dzisiaj niektóre z takich procedur (powiedzmy, wciąż „niezatapialne” stawki w „zielonych” za umowne oponowanie na radach specjalistycznych, za kierownictwo naukowe, za publikacje w „właściwych”, w opinii ministerstwa, wydawnictwach, za „właściwe” sporządzenie i dalsze prowadzenie dokumentów atestacyjnych itp.). Latami na poziomie czynników państwowych faktycznie legalizuje się plagiat, sabotuje się sprawę karania tych, którzy prześlizgują się do nauki nieuczciwymi metodami, którzy świadomie nie przestrzegają od dawna święcie tolerowanych w cywilizowanym świecie norm uczciwości akademickiej. Wszakże aktywizacja w sieciach społecznościowych wspólnot naukowych w rodzaju „Disergate”, połączonych ideą wyprowadzenia z cienia tego problemu i wypowiedzenia go pełnym głosem na poziomie międzynarodowym, jeśli ignoruje go kierownictwo państwowe, zaświadcza: pokrywka z kipiącego naukowego kociołka jest już gotowa wystrzelić. W nieuniknionym pragnieniu kierownictwa uczelni, których liczba na Ukrainie jest jednak zbyt duża, by za wszelką cenę przetrwać kosztem kontraktowców, wyraźnie obniżyła się poprzeczka wymagań wobec oceniania wiedzy. Niezmienna przez wieki teza edukacji uniwersyteckiej „student powinien wiedzieć i umieć” została zastąpiona obecnie upokarzającą dla większości wykładowców-profesjonalistów tezą „studentowi trzeba dogodzić, trzeba się spodobać”. W tych warunkach gwałtownie obniżyła się motywacja do wytrwałej nauki studentów uczciwych, pracowitych, profesjonalnie zorientowanych. Jak i praca takich samych wykładowców. Biurokratyzm i papierologia na katedrach uniwersyteckich faktycznie wyparły ducha prawdziwej nauki, efektywnej edukacji. Uniwersytety kontynuują praktycznie stemplowanie dyplomów, niepotwierdzonych ani wiedzą, ani praktycznymi umiejętnościami. Armia nosicieli takich dyplomów – rozczarowanych ukraińskimi realiami młodych i ambitnych Ukraińców – coraz bardziej zasila armię zarobkowiczów na europejskich i zamorskich drogach-bezdrożach. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn