Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Memorialne upamiętnienie działaczy-szistdziesiatnykiw

Слово Просвіти, №01 за 2021 рік

23 grudnia na budynku przy ulicy Hruszewskiego 4, w którym mieści się Instytut Literatury im. T.G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, odbyło się odsłonięcie tablic pamiątkowych ku czci wybitnych działaczy ukraińskiego ruchu oporu lat 1960–1970. Wasyla Stusa i Iwana Switłycznego. Decyzją Rady Naukowej Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki NAN Ukrainy z dnia 7 lutego 2019 r., wspólnie z naukowym Centrum Badań nad Problematyką Ukraińskiego Szistdziesiatnyctwa, poparto inicjatywę godnego uczczenia i memorialnego upamiętnienia działaczy-szistdziesiatnykiw, którzy pracowali w murach naszego Instytutu i których imionami szczyci się nie tylko literatura ukraińska, ale i światowa, a których wkład w uzyskanie przez Ukrainę niepodległości trudno przecenić. Tablice pamiątkowe zostały zainstalowane zgodnie z Rozporządzeniem Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej z dnia 17.08.2009 r. nr 911. Ludmiła TARNASZYNSKA, doktor nauk filologicznych, profesor, wiodący pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki NAN Ukrainy, kierownik Centrum Badań nad Problematyką Ukraińskiego Szistdziesiatnyctwa. Zdjęcie Heorhija ŁUKJANCZUKA. Wasyl Stus (1938–1985) – wybitny poeta-szistdziesiatnyk, utalentowany tłumacz, prozaik, literaturoznawca i obrońca praw człowieka, aktywny uczestnik ruchu oporu przeciwko systemowi totalitarnemu na Ukrainie, represjonowany. Laureat Państwowej Nagrody im. T.G. Szewczenki za tomik poezji „Droga bólu” (1991; pośmiertnie). Pośmiertnie uhonorowany tytułem Bohatera Ukrainy z nadaniem Orderu Państwa (2005). Jesienią 1963 r. W. Stus rozpoczął studia doktoranckie w Instytucie Literatury im. T.G. Szewczenki Akademii Nauk USRR na specjalności „Teoria literatury”. W czasie pobytu na studiach doktoranckich, oprócz pracy nad tematem rozprawy, przygotował i oddał do wydawnictwa pierwszy tomik utworów „Kruhowert”, napisał szereg artykułów literacko-krytycznych, opublikował kilka przekładów z Goethego, Rilkego, Lorki. Jednak perspektywa kariery naukowej została przekreślona zdecydowanym wystąpieniem przeciwko aresztowaniom ukraińskiej inteligencji, które rozpoczęły się na Ukrainie. 55 lat temu, 4 września 1965 r., w Kijowie, w kinie „Ukraina”, odbyła się pamiętna premiera filmu S. Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków”, która przerodziła się w otwarty protest przeciwko samowoli władzy totalitarnej. Wśród innych głosów (I. Dziuba, W. Czornowił) zabrzmiał tam również głos oburzenia młodego W. Stusa: „Gdzież jest prawda? Dlaczego nie pozwalają mówić prawdy? To niegodziwość!”. Przed usunięciem za ten „oburzający fakt” ze studiów doktoranckich Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki AN USRR W. Stus napisał w „Wyjaśnieniu” dla dyrekcji Instytutu: „...Mówiłem z oburzeniem o tym, że podejrzanie skrywane aresztowania ujawniają jakąś przygnębiającą atmosferę, która wytworzyła się w Kijowie, zwłaszcza wobec młodych twórców. Te podejrzane aresztowania tworzą grunt dla strasznych analogii. Cień krwawego 1937 r. jest zbyt bliski, by nie można było reagować na jakiekolwiek podobne symptomy. Czysto psychologicznie, czysto obywatelsko – nie mogłem się powstrzymać. Uważam, że w takich warunkach milczenie jest zbrodnią...”. Słowa „Nie mogłem ścierpieć. Nie mogłem milczeć” przeszły refrenem przez cały los niezłomnego Stusa. Został usunięty ze studiów doktoranckich, zaczął go śledzić KGB. Mimo pochlebnych recenzji jego poezji, ani pierwszy („Kruhowert”), ani drugi („Zimowe drzewa”) tomik nie zostały wydrukowane. W styczniu 1972 r. został aresztowany po raz pierwszy. Karę odbywał w łagrach mordowskich i magadańskich. Większość wierszy napisanych w łagrze była konfiskowana i niszczona, tylko nieliczne trafiły na wolność dzięki listom do żony. Po powrocie jesienią 1979 r. do Kijowa przyłączył się do Helsińskiej Grupy Obrony Praw Człowieka. Zarabiał na życie, pracując jako zwykły robotnik. W maju 1980 r. został ponownie aresztowany, uznany za „szczególnie niebezpiecznego recydywistę” i we wrześniu skazany na 10 lat robót przymusowych i 5 lat zesłania. Karę odbywał w łagrze o zaostrzonym rygorze WS 389/36 we wsi Kuczino w rejonie czusowskim obwodu permskiego. Życie W. Stusa tragicznie przerwało się w 47. roku życia, w nocy z 3 na 4 września 1985 r. podczas głodówki w karcerze łagru dla więźniów politycznych koło wsi Kuczino w obwodzie permskim. Pochowano go na cmentarzu łagrowym. W listopadzie 1989 r. dzięki staraniom bliskich i ludzi o podobnych poglądach prochy W. Stusa zostały przeniesione na Cmentarz Bajkowy w Kijowie. Iwan Switłyczny (1929–1992) – ukraiński literaturoznawca, językoznawca, krytyk literacki, poeta, tłumacz, działacz ukraińskiego ruchu oporu lat 1960–1970, represjonowany. Członek Międzynarodowego PEN Clubu. Laureat Państwowej Nagrody im. T.G. Szewczenki za tomik poezji, przekładów poetyckich i artykułów literacko-krytycznych „Serce dla kul i dla rymów” (1994; pośmiertnie). Od 1952 do 1955 r. I. Switłyczny studiował na studiach doktoranckich w Instytucie Literatury im. T.G. Szewczenki AN USRR. Naukowym opiekunem jego rozprawy doktorskiej „Teoria obrazu literackiego” w celu uzyskania stopnia kandydata nauk filologicznych był akademik O.I. Biłecki, który uważał, że po dopracowaniu pierwotnego tekstu („z nieznacznymi poprawkami”) można go bronić jako rozprawę doktorską. Jednak I. Switłycznemu przeszkodziła wysoka samokrytyczność, a zamiar wydania tekstu w Wydanie „Ruchomej estetyki” jako osobnej książki przez „Naukową Dumkę”, niestety, nie doszło do skutku z przyczyn niezależnych od samego badacza: po krótkiej „chruszczowowskiej odwilży” rozpoczęły się represje wobec szestdziesiatnykiw. Pracował jako odpowiedzialny sekretarz czasopisma „Radzieckie literaturoznawstwo” (obecnie – „Słowo i Czas”); w latach 1955-1963 – młodszy pracownik naukowy Instytutu Literatury Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, w latach 1963-1964 – pracownik naukowy Instytutu Filozofii Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. Jako ideowy inspirator szestdziesiatnyctwa, duchowy przywódca narodowo-demokratycznego ruchu lat 1960-1970, jeden z organizatorów „samwydawu”, był wielokrotnie aresztowany. Łącznie przebywał w specjalnym izolatorze KGB (więzieniu) 2 lata i 2 miesiące, w łagrze – 4 lata i 10 miesięcy, na zesłaniu – 5 lat (prawie cały ostatni rok łagrowy spędził w szpitalu) – łącznie 12 lat. Zwolniono go w 1983 r. Jego dzieła (poezja, przekłady, krytyka literacka, epistolografia) ujrzały światło dzienne dopiero w latach 2000. W uroczystościach upamiętniających więźniów sumienia Wasyla Stusa i Iwana Switłycznego z okazji odsłonięcia tablic pamiątkowych wzięli udział: zastępca przewodniczącego Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Wałentyn Mondryjiwski; dyrektor Departamentu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego miasta Kijowa Ołeksandr Nykoriak; przedstawicielka Departamentu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego miasta Kijowa Ałła Kozłenko; dyrektor Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Mykoła Żułynski; dyrektor generalny Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, syn więźnia politycznego Wasyla Stusa Dmytro Stus; Marija Stus – siostra więźnia politycznego Wasyla Stusa; Ołeś Szewczenko – więzień polityczny, przewodniczący Kijowskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych; Wasyl Owsijenko – więzień radzieckich obozów koncentracyjnych, przebywał w jednym obozie koncentracyjnym z Wasylem Stusem; Mychajło Sydorżewski – przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Mykoła Horbal – więzień polityczny radzieckich obozów koncentracyjnych, pisarz; Stanisław Czernilewski – poeta, reżyser filmowy, autor filmu poświęconego powtórnemu pochówkowi Wasyla Stusa i jego towarzyszy w Kijowie; Ołena Łodzynśka – dyrektor Muzeum Szestdziesiatnyctwa; Ryta Dowhań – wolontariuszka, pisarka, której rodzina przyjaźniła się z Wasylem Stusem; Oryna Sokułśka – przewodnicząca Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych; Ołena Fajnberh – dyrektor wykonawcza Kijowskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych, pracownicy Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz innych instytucji akademickich.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn