Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

KOŁO-CZAKRA, CZAKRADEW, KOŁODIJ KOŁODIJ I HOLI — ŚWIĘTO UKRAIŃSKIE, ŚWIĘTO INDYJSKIE

Слово Просвіти, №02 за 2002 рік

Wśród ukraińskich świąt, które dotarły do nas z zamierzchłej przeszłości, jest także nieco zapomniany Kołodij, obchodzony przez tydzień na wiosnę, kiedy spotykają się wiosna i zima. Co poświadcza związek święta ze Słońcem, gdyż rydwan Słońca w mitologii indyjskiej pędzi siódemka koni, które symbolizują dni tygodnia. Święto jest bogate w obrzędowe działania. Pierwszego dnia obchodzi się narodziny Kołodija. Kładzie się na stole polano i owija je w powijaki — zatem Kołodij się narodził. Trzykrotnie obchodzą stół, sławiąc Kołodija, Słońce i Wiosnę, potem siadają do stołu: „Uczcijmy, ludzie dobrzy, nasze Słoneczko wiosenne, które przybyło do nas w postaci Kołodija”. Na stole obrzędowe napoje i potrawy. Starszych, chorych i dzieci częstują „napojami Kołodija” z leczniczych ziół, które zaleca się pić szczególnie słabym. Napoje Kołodija podaje się także kłótliwym i zazdrosnym (UNM, 322 — 327). Kołodij — poniedziałek tygodnia serowego, kiedy sprawia się kołodkę. Kołodka tutaj — to polano: tego dnia zamężne kobiety przywiązują je do nogi nieżonatego kawalera. I ten musi wlec kołodkę, dopóki się nie wykupi. Sprawiać kołodija — to wypić na wykup za kołodkę. A oddawać kołodkę — to zwyczaj, kiedy na Wielkanoc dziewczyna chrystusuje się z kawalerem i daje mu pisankę. Za to chłopak musi wynająć taniec — zamówić muzykę do tańca. Kołodka — to także zamek (wziąć w kołodki — zamknąć). Co całkowicie odnosi się do uwięzionego przez złe zimowe siły Słońca. Więzienie trzeba otworzyć, żeby słońce wyszło, narodziło się. Wbijać się w kołodki — nabierać siły. Kołodij, tydzień serowy i maslenica są ze sobą powiązane i mają niemało wspólnego z Holi, indyjskim świętem wiosny, które kończy zimny sezon i wiąże się z solarnym bogiem Wisznu — Najwyższym. Zarówno dla Kołodija, jak i dla Holi charakterystyczne są rytuały związane z magią płodności; je, zdaniem badaczy, Indoariowie przynieśli z miejsc swojego poprzedniego zamieszkania, czyli także z Ukrainy. Obrzędowo-magiczne działania na równonoc wiosenną są bliskie obrzędowości wielkanocnej, która wywodzi się z czasów pogańskich — przeszła ona do obrzędowości wielkanocnej ludów słowiańskich, w tym Ukraińców. Kołodij jest związany z równonocą wiosenną i obchodzony jest w lutym. Holi również jest związane z równonocą wiosenną i obchodzone jest w miesiącu phalguna (luty-marzec według indyjskiego kalendarza księżycowego, odliczanie dni — od połowy miesiąca). Pierwotny zwyczaj malowania kurzych jaj przekształcił się w oblewanie się na Holi rozpuszczonymi farbami, zwłaszcza czerwoną. Zarówno u Słowian, jak i u Hindusów kolor czerwony wiąże się z płodnością, wigorem (barwa stanu wojowników — czerwona). Na maslenicę w niektórych słowiańskich rejonach wożą żerdź z kołem, które cały czas kręcą. A na Holi tańczą wokół żerdzi z kołem u góry (symbolem Słońca) i kręcą nim za pomocą sznurów. W Kołodiju wyczuwalne są ślady matriarchatu. Jest to czysto kobiece święto — na nim przewodzą kobiety. A na Holi dziewczyna lub kobieta może zalecać się do każdego chłopaka czy mężczyzny. Może nawet bezkarnie go bić, jeśli ten nie przyjmuje jej zalotów. Na Kołodija kobiety i mężczyźni ucztują i śpiewają sprośne pieśni. I tylko na Holi można spożywać napoje alkoholowe i śpiewać podobne pieśni. W domach, na zgromadzeniach, a nawet w świątyniach recytowane są erotyczne fragmenty z „Bhagawatapurany” — dzieła o życiu Kryszny. Inna nazwa Kołodija — Tydzień Serowy. Wokół „kołodki” na stole ustawiają warenyki z serem, masło, śmietanę, jajka i wódkę. Dla świąt kręgu Kryszny niezbędne są produkty mleczne, zwłaszcza kwaśne mleko, z którym wiąże się nawet specjalny obrzęd. Sam Kryszna — to pasterz, dorastał wśród pasterzy. Istnieje mnóstwo opowieści o tym, jak mały Kryszna kradł pasterkom ser, masło, śmietanę i mleko. Na Kołodija tańczą tańce kołowe. A na Holi dziewczęta i zamężne kobiety imitują korowody młodych pasterek wokół Kryszny. A Kryszna w Indiach — to bóg przede wszystkim kobiet. Na Kołodija kobiety piją w karczmie za zarobione na „kołodce” pieniądze. Na Holi grupy chodzą po wsi z pieśniami i tańcami, a zarobione pieniądze idą na wspólny poczęstunek. Kryszna-dziecko Osobliwością Kołodija jest równość społeczna. Tutaj nie ma znaczenia, czy jesteś bogaty czy biedny, wyższego stanu czy niższego. To samo mamy i w Holi, najbardziej demokratycznym ze wszystkich indyjskich świąt — na nim wszyscy są równi. Z czego wnioskuje się, że święto jest niezwykle dawne. Na Kołodija nawet skłóceni zapominają o wzajemnych urazach i pokojowo obchodzą święto. Na to święto należało się godzić. Siódmego dnia, wraz z odejściem Kołodija, na cały rok miały odejść zazdrość i wrogość. Tak samo na Holi — tutaj nie bywa uraz, cokolwiek by kto wyczyniał. Stepan Kyłymnyk skłania się ku myśli, że „kołodka” — to „więzy Hymena” i że u podstaw święta leży dawne bóstwo małżeństwa (UR, 24). W mitologii indyjskiej Wisznu i jego żona Lakszmi (bałt. Laime, słow. Łada) wiążą się z małżeństwem i zgodą rodzinną. Kiedy rozgniewany Śiwa spopielił boga miłości Kamę, ten odrodził się jako syn Kryszny i Rukmini (por. łotewskie nazwisko Rukmane). A Kryszna i Rukmini są funkcjonalnie tożsami z Wisznu i Lakszmi. UKRAIŃSKIE KOŁO, INDYJSKA CZAKRA Koło w nazwie Kołodij może oznaczać — „słońce”, „słoneczny dysk” (Kołem, kołem słoneczko w górę idzie). Ukraińskiemu koło odpowiada sanskryckie czakra, spokrewnione z awestyjskim czahra, greckim kyklos i łacińskim cyclus — „koło”, „koło”, „krąg”. W sanskrycie chakra — to koło, dysk, rejon, okręg, związek, wojsko, władza (SRS, 204) i również wiąże się ze Słońcem. Słońce ma epitety Czakra, Czakrabandhu („Z dyskiem”), Czakradwara — „Brama Słońca” (sanskryckie dwara — „drzwi”, „brama”) i inne (HN, 80—81). Czakra-dysk — to atrybut i broń Wisznu-Kryszny. Wisznu — to bóstwo solarne, a Kryszna — jego ziemskie wcielenie. Właśnie ze Słońca-Surji wykuto dysk-czakrę dla Wisznu i trójząb dla Śiwy. I Wisznu ma imiona Czakrabhrit, Czakradhara, Czakrapani — “Czakroderżec”, Czakresza, Czakreszwara — “Władca czakry”, Czakrajudha — “Uzbrojony w czakrę” (HN, 80—81). Sanskryckie czakra i ukraińskie koło tworzą wiele znaczeniowo tożsamych terminów i zwrotów: czakrajana — wóz, ukr. koła (Wyjdź, miła, z koła, pokaż liczko rodowi); czakra — horyzont. Ukr. widnokolo, widnokruh (Już słońce w kręgu); czakra — grupa, związek. Por. koło krewnych, koło przyjaciół. U zaporoskich kozaków kozackie koło (rada), wiecowe koło, sądowe koło — zebrania sądowe kozaków, radne koło — zebrania w ważnych sprawach; czakra — wir. Ukr. kołowrót, kołowierć, kołowiercień; czakra — kołowy taniec. Ukr. koło — taniec; czakra — terytorium, okręg. Ukr. okolycia, okruha. Indie kiedyś dzieliły się na okręgi — czakry (czakle). Dlatego istniał termin czakradar (czakladar) — “naczelnik okręgu”, który dzisiaj stał się nazwiskiem; czakrawat — wichura. Ukr. kruhowierć, kołowierć; czakradrisz — horyzont (sanskryckie drish spokrewnione z ukr. zryty); czakra-wjuha — kołowe ustawienie ludzi lub wojsk (Cały orszak z muzykami idzie za młodym i staje koło dzieży w krąg — kołem). Zaporoscy kozacy nie raz bronili się, otoczywszy się wozami; ghati-czakra, “koło z dzbanami” — studnia. Ukr. kołodiaz (studnia) zawiera koło — “koło” i oznacza “kołotiah”, “wyciąganie wody kołem”. Ghaticzakra, koło z dzbanami — współczesny czyhyr. To urządzenie do czerpania wody zna jeszcze “Rygweda”. Ukr. kolisz — koło na wale nad studnią (w hindi czakri). Indyjskie Czakrapur — “Czakropol” tożsame z ukraińskim Czyhyryn. A pendżabskie wojskowe imię Czuhyr (pochodne od czakra) tożsame z ukraińskim nazwiskiem Czyhyr (szczegółowiej o czyhyrze i Czyhyrynie: TRS, 120—130); Czakrawan, “Obdarzony czakrą” — imię (sanskryckie wan — sufiks, obecny w słowiańskich imionach Iwan-Jwan-Jowan, Radowan, Miłowan). Imię może odpowiadać słowiańskiemu Koływan; czakrawartin — “czakrowrót”, “kołowrót”. Najwyższy tytuł samowładnego króla w Starożytnych Indiach, król nad królami. Kiedyś ważny termin, a dzisiaj — nazwisko Czakrawarti, Czokroborti (bengalska forma). Dwóch bengalczyków o nazwisku Czokroborti przysłużyło się Ukrainie: jeden przetłumaczył na bengalski staroukraińskie “Słowo o wyprawie Igora”, a drugi napisał dla indyjskich bibliotek podręcznik języka ukraińskiego. Mithun Czakrawarti — znany indyjski aktor filmowy (jego córka — Szweta). Indyjskiemu Czakrawarti-Czokroborti odpowiada słowiańskie nazwisko Kołowrat. Nosił je bojar Jewpatij Kołowrat, obrońca Riazania przed tataromongołami (XIII w.). Czakrawarti-Czokroborti-Kołowrat — wojskowe imię, a w nazwie Riazań właśnie odbił się termin na oznaczenie wojownika — radżania. Zatem nazwa Riazań oznacza “Wojownik”. INDYJSKI CZAKRADEW, UKRAIŃSKI KOŁODIJ Z ukraińskich danych wynika, że Kołodij — dawne, jeszcze przedchrześcijańskie bóstwo, któremu kłaniali się nasi przodkowie. Ponieważ święto jest wiosenne i zawiera wyraźne motywy słoneczne, to najprawdopodobniej chodzi o młode wiosenne Słońce, które nabiera siły, wydłuża dzień, przepędza chłody i niesie ciepło. A wraz z nimi — wiosnę, przebudzenie ziemi, urodzaj i dobrobyt. “Rygweda” zna “koło Słońca”. Ważną rolę koło-czakra odgrywało podczas obrzędów związanych z dwiema słonecznymi fazami — wiosennym zrównaniem dnia z nocą (masnyci, maslana) i letnim przesileniem (Kupała). A Kołodij — z cyklu masnyckiego (cykl to też czakra-koło). Na maslanę, witając wiosenne słońce, wożą żerdź z kołem, które cały czas się obraca; potem to koło palą. Czesi mieli starodawną grę — poszukiwania złotego pierścienia-Słońca, ukrytego za chmurami i zimowymi mgłami. Zatem i Koło w nazwie Kołodij może uosabiać Słońce i oznaczać “Słońce”. A dij lub dej spokrewniać się z sanskryckim deva i hindi dev — “bóg”. Nazwisko Dej występuje u Ukraińców, dej wchodzi w dwuczłonowe kozackie i współczesne nazwiska (Bołudej, Biłdej, Matyrdej itp.). Imię Bałodej poświadczają inskrypcje bosporskie III wieku, jak i imiona Sakdej, Chardej, Hermodej — wszystkie one mają indyjskich dublerów. Przy czym imiona i nazwiska z dej-dij nie są irańskie, bo w językach irańskich dew niesie negatyw — “zły duch”, “demon”. Pozytywne dew jest tylko w językach indyjskich, słowiańskich i greckim. Zatem całkiem możliwe, że i Kołodij zawiera dij — “bóg”. I że Kołodij oznacza Kołobóg, Słońcebóg, w języku hindi Czakradev (sanskryckie Czakradeva). A imię Czakradev rzeczywiście istnieje, przy czym należy ono do Wisznu-Kryszny. Zatem w takim razie Czakradev i Kołodij oznaczają nie tylko Czakrobóg i Kołobóg, ale i Słońcebóg. Grecki Apollo — słoneczne bóstwo, jak i Wisznu-Kryszna. I też ma dysk, który symbolizuje Słońce. Bosporscy władcy czcili Apollona. Powiedzmy, w 180 roku p.n.e. król Perisad IV (imię ma indyjskie paralele), podarował słynnemu sanktuarium Apollona w Delfach złotą misę, która symbolizowała Słońce. A grecki Apollo, indyjski Gopalan-Gopala i ukraiński Kupała są tożsame i funkcjonalnie, i pochodzeniem imion (TRS, 93—99). Apollo i Gopalan-Gopala-Kupała są wiecznie młodzi, epitet Apollona — Młody bóg. Zatem Czakradeva-Czakradev-Czakrobóg-Słońcebóg na oznaczenie Wisznu-Kryszny — znaczeniowy dubler Kołodeja-Kołodija-Kołoboga-Słońceboga. Są oni związani z narodzinami Młodego, Wiosennego Słońca. “Księga Welesa” zna bóstwa Wyszeń i Kryszień, a te imiona u dzisiejszych Ukraińców — to nazwiska. Tak samo u Ukraińców odbite jest i nazwisko Kołodij, związane z tymi bóstwami. Choćby u pisarzy: poeci Wasyl Kołodij i Witalij Kołodij, prozaik Jewhen Kołodijczuk. Należy zaznaczyć i to: nazwy świąt Kołodij i Holi (Hola, Holaka) wykazują fonetyczne podobieństwo. Jak ang. holyday (holidej) — “święto”, “wakacje” (dosł. “święty dzień”). I jak u Ukraińców występuje nazwisko Kołodij, tak u Anglików występuje nazwisko Holiday. Kołodij zbierał ludzi w ciasne rodzinne koło. Dlatego koło w imieniu Kołodij może spokrewniać się i z sanskryckim kula — “rodzina”, “ród”. I wtedy sanskryckie imię Kuladeva (hindi Kuldev) — “Rodzinne/Rodowe bóstwo” znowuż będzie odpowiadać ukraińskiemu nazwisku Kołodej, Kołodij. Oj dziękuję, Kołodiju, Że zebrałeś do kupy. Gościliśmy, całowaliśmy, Aż sklejały się wargi. SRS — Sanskrycko-russkij słowar. — M., 1978. TRS — Naływajko S. I. Tajemnyci rozkrywaje sanskryt. — K., 2000. UNM — Towstuha Je. S. Ukrajinśka narodna medycyna. — K., 1994. UR — Kyłymnyk S. Ukrajinśkyj rik u narodnych zwyczajach. Kn. II. — K., 1994. HN — Gandhi, Maneka. Hindu Names. — New Delhi, 1993. Stepan NAŁYWAJKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn