Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

DIDUCH — NA CIEPŁY DUCH!

Слово Просвіти, №02 за 2002 рік

Chyba żaden naród nie ma tak bogatej różnorodności świątecznych obrzędów bożonarodzeniowo-noworocznych, jak nasz. Przyczyniły się do tego, moim zdaniem, realia historyczne: przez stulecia, mimo starcia elementów przedchrześcijańskich i właściwie chrześcijańskich, w codziennym życiu współistniały trzy dogmaty: animityzm, czyli ożywienie, animatyzm, czyli uduchowienie, i wreszcie antropomorfizm — swoiste uczłowieczenie. Wszystko to razem wzięte ściśle łączyło człowieka z otaczającym światem, czyniło go nieodłączną cząstką przyrody, wśród której żył, którą odpowiednio szanował i uduchowiał. Najpełniej widać to w obrzędach Nowego Roku. Co prawda, nasi dalecy przodkowie Nowy Rok świętowali w marcu — o tej porze przyroda już ożywała: drzewa puszczały soki, wzgórza pozbywały się śniegu, a otoczenie wypełniały głosiste nawoływania ptaków, które nie odleciały do ciepłych krajów. Jednak wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa na naszych ziemiach Nowy Rok przeniesiono na wrzesień, a z czasem — na styczeń, aby ujednolicić ogólnoeuropejską, a co za tym idzie, powszechną rachubę czasu. Tak czy inaczej, kilka pokoleń przyzwyczaiło się do współczesnych obrzędów bożonarodzeniowo-noworocznych — Bożego Narodzenia, Wasyla (starego Nowego Roku) oraz Święta Jordanu. Przez dwa tygodnie nasi przodkowie hucznie je świętowali. Warto przypomnieć jedną z kolęd: Przyjdą do ciebie Trzy święta w gości: Pierwsze święto — Święte Narodzenie. Drugie święto — Świętego Wasyla, A trzecie święto — Święty Jordan. Dlatego spróbujmy choć pokrótce odświeżyć w pamięci nasze dawne tradycje. MELANKI, WASYLA CZYLI STARY NOWY ROK. W wigilię Wasyla, czyli wieczorem 13 stycznia, grupy dziewcząt obchodziły mieszkańców wsi i pod oknami śpiewały pieśni szczedriwki na cześć gospodarzy i ich dzieci, za co były obdarowywane smacznymi podarunkami. O północy lub o świcie gospodarz z synem wynosili do sadu diducha (snop słomy, który stawiano w kącie przed Bożym Narodzeniem), część spalali, a z reszty robili powrósła, którymi obwiązywali drzewa owocowe — aby jabłonie i grusze obficie rodziły. Tradycyjnie o świcie zasiewano ziarnem domy mieszkańców wsi. Zazwyczaj robili to nastolatkowie lub kawalerowie. Wchodząc do chaty, połaznyk — bo tak nazywano zasiewających — nawoływał: Siej się, rodź się, żyto, pszenica, Wszelkie zboże, Na szczęście, na zdrowie I na Nowy Rok, Żeby urodziło lepiej niż w zeszłym roku! Młodych zasiewających obdarowywano jabłkami, pieniędzmi lub smacznymi pierożkami, które specjalnie wypiekano i nazywano wasylami. Uważano, że im więcej połaznyków odwiedzi dom, tym szczęśliwszy będzie nadchodzący rok. Wierzono również: jeśli w Nowym Roku do chaty jako pierwszy zawita mężczyzna, to w rodzinie będzie dostatek, a jeśli kobieta — na nieszczęście. Oto dlaczego zasiewającymi powinni być chłopcy lub mężczyźni. Na Wasyla przygotowywano również kutię, którą nazywano szczodrą, ponieważ można już było spożywać potrawy mięsne: przedświąteczna, jak wiecie, nazywa się bogatą. ŚWIĘTO JORDANU. Tym świętem, które przypada na 19 stycznia i jest związane z poświęceniem wody, kończą się tak zwane święta bożonarodzeniowo-noworoczne. W wigilię przygotowywano trzecią kutię, która nazywa się głodną. Po wieczerzy garnek lub kociołek, w którym gotowała się potrawa, wynoszono na podwórze, wyskrobywano resztki, stukając makutrami i mówiąc: Uciekaj, kutio, z kąta, A kompot idź na targ, Chleby, zostańcie na półce, A diduch — na ciepły duch, Żeby porzucić kożuch! Obrzęd „wypędzania kutii” towarzyszył symbolicznym strzałom z broni palnej. Każdy myśliwy uważał za zaszczyt zrobić to trzykrotnie — „żeby wilki nie napadały na konie i owce”. Dlatego to wydarzenie miało jeszcze jedną nazwę — „Rozstrzeliwanie kutii”. Rano na rzece lub stawie przy przeręblu stawiano wykuty z lodu krzyż, polewano go czerwonym kwasem buraczanym i ksiądz święcił wodę. Taka woda uważana jest za bardzo leczniczą na wszelkie choroby, dlatego prawie we wszystkich domach trzymano wodę święconą do następnego święta. Na tym właściwie kończył się najbardziej poetycki cykl trzech znaczących świąt. Oczywiście, tylko zarysowałem je, choć w życiu codziennym istniało znacznie więcej obrzędów. Dlatego w wigilię tych świąt pragnę życzyć wszystkim smacznej kutii i dźwięcznej kolędy. Wasyl SKURATIWSKIJ Założyciel Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn