Strona · s. 11strona oryginału ↗
«O, WYORZĘ ZAGON SZEROKI» Rozważania nad książką Niny MATWIJENKO
Слово Просвіти, №02 за 2004 рік
Nina Matwijenko z mamą Antoniną Ilkiwną
“Ale najcięższą rolą na tym świecie — wyznaje Nina Matwijenko w jednym ze swoich zapisów dziennikowych z 2001 roku, które weszły do książki — jest wybrać samego siebie i swoją pieśń”. W tradycyjnie zdrowym ukraińskim społeczeństwie artysta zawsze był uświęcony. Takie uświęcenie determinuje zachowanie artysty: co zwykłemu śmiertelnikowi wolno, tego artyście — nie przystoi. Niestety, ukraińska tradycja na dzień dzisiejszy okazała się niechroniona przed napływem różnego rodzaju niszczycielskich nurtów i tendencji. To rodzi wśród wielu ludzi, w tym także wśród artystów, odwrotne mniemanie, że niby artyście jako człowiekowi wolno wszystko; że ważny jest tylko poziom jego twórczości artystycznej, a jego moralność — to jego osobista sprawa. Co więcej — im bardziej szokująco, tym lepiej. Właśnie taka tendencja charakteryzuje większość publikacji na łamach dzisiejszej periodyki. I jest to przykre. Przecież ona nie daje wielbicielom talentu artysty pozytywnego przykładu do naśladowania. I nie należy zapominać, że swoimi literackimi “chlebami” zasiewamy dusze dorastającego pokolenia. “A co wyrośnie? — mówi prorok. — Zobaczycie, jakie będą żniwa!” Zważając na powyższe, inaczej niż szczęśliwym wyjątkiem wśród całego tego “urozmaicenia” pism o gwiazdach, książki wybitnej ukraińskiej śpiewaczki i artystki, laureatki Państwowej Nagrody Ukrainy imienia T. H. Szewczenki, ludowej artystki Ukrainy Niny Matwijenko “O, wyorzę zagon szeroki”,* nazwać nie można. “Około sześciuset stron bogato ilustrowanego pełnokolorowego wydania — jak powiedziano w słowie wstępnym — to rzadka możliwość dla czytelnika zajrzeć w tajemne dziedziny duszy i talentu symbolu ukraińskiej pieśni ludowej — Niny Matwijenko, dołączyć do nieprzemijających skarbów dziedzictwa duchowego Ukraińców”. Ninowa ukraińskość objawia się na każdej stronie książki, dosłownie we wszystkim, aż do najmniejszych drobiazgów. Jednocześnie uświęca się ona różnorodnością obrazów artystycznych, epitetów i skojarzeń. I w tym objawia się jeszcze jedna wyrazista strona talentu Niny Matwijenko. Spójrzmy tylko na tę obyczajową scenkę: “Warzę barszcz i tutaj zauważam ciekawe zjawisko: wrzuciłam do fasoli ziemniaki, one tak tam wleciały, jak gospodyni; rozepchały się po całym garnku i czekają, żebym szybciej zamknęła pokrywką. Uśmiechnęłam się i przykryłam. Podsmażam marchew z selerem — i też tam, ona nie bardzo chętnie ze patelni zeszła, łyżką musiałam zgarniać. Nadęła usta, aż piana poszła biała, bo przecież olejem ją smarowałam. Pokrywką bałam się nakrywać, bo widzę: jak buchnie — nie złapię, tak i czeka momentu. Ale burak — to burak, prawdziwy kozak, wszedł tam, jakby z konia zeskoczył: narobił zamieszania, bo nikt już i świata białego po nim nie zobaczył. Zagotowało się nagle wszystko! Matko! A nie ma rękawic, burak uparł się — zaraz będzie skandal! Zdjęłam — i na zimne! Uff, zdążyłam, aż i burak, widzę, spocił się, przestraszył, że nie utrzyma taką masę babską! Łyżką ich pożeniłam, nakrzyczałam — ucichło!” Któż wie, co lub kto natchnął ją do tego błyskotliwie doskonałego etiudu. Możliwe, że Nila Kriukowa swoim wykonaniem humoreski o miejskim dialogu ziemniaka z cebulą, a możliwe — sama natura. Tak czy inaczej, ale “barszcz” Niny Matwijenko może być ozdobą każdej antologii ukraińskiej prozy poetyckiej. A oto jak jawi się w jej widzeniu natura: “Koszą kosiarze deszcz, a trawa pada ciężkimi sycymi pokosami.
* Nina Matwijenko. O, wyorzę zagon szeroki. — Kijów: UCNK “Muzeum Iwana Honczara”. — 2003.
“Pachnę dziećmi”
przelewa się szelest, a wiatr nijak nie może wypytać prawdy, żeby roznieść po świecie”. Ninowa ukraińskość prześwitywała to w dziecinnie marzycielskim zakochaniu w świecie: “Jakoś pytam Wali Kowalśkiej, a czy swędzi w ziemi to miejsce, gdzie korzonek wyrasta?”, to w nadzwyczaj subtelnej ironii: “Posiadały na anteny wrony, a z chat powychodziły baby i wszystkie kraczą: wrony o pogodzie, a baby o polityce…” Ale najbardziej — w szczerości i otwartości uczuć i myśli. Czasem aż do niechronioności, do obnażenia nerwu: “A ja biegłam za pociągiem, w którym ty już się rozluźniłeś, ucieszyłeś, że do rodu jedziesz, a ja biegnę! Wpycham w ręce konduktorki pakunek dla ciebie, ona nie bierze, tam była kolacja, bo listów ja nie znalazłam jeszcze. Ja krzyczę: weźcie, wy go znajdziecie, on taki zmęczony i siwy”. Dla artysty szczerość — jedna z niezbędnych przesłanek odkrycia talentu, komunikacji z Bogiem i ludźmi. Przez szczerość objawiają się uczucia zakochanego serca, jak to widzimy w listach Niny do Petra Honczara: “Drogi, ja bym ci pisała o tym, jak chciałabym łabędzią zostać, żeby z tobą latać, jak zowię cię księżycem, żeby dłużej świecił, ja nazwę cię gołębiem, tylko częściej wołaj, ja bym nazwała cię rozłąką — ależ to chwila. Ukochany — to ty, wszystko, czym ja żyję i co śpiewam”. “Petrusiu, daj chwilkę oddechu twojego, ja nie mogę bez ciebie, bez twojego życia, tobie należę do paznokcia, do ostatniego oddechu. Ja te wszystkie dni przeczytuję twoje listy, i świat dla mnie inny, i ludzie, i nastrój”. Budujące, że ta szczerość, i ta miłość oraz wzniosłość w relacjach rodzinnych, mimo wszystkich życiowych przełęczy, nie wygasają z latami, a jedynie napełniają się dobrocią i dojrzewają, jak kłos dorodnym ziarnem: “Chcę tylko do domu, tatku Petrusiu! U mnie to pragnienie zajęło całe terytorium mojego ciała, ja spuchłam od tego pragnienia. Wydaje się, że już wieczność zagląda w moją duszę, skąpo zbiera nowiny i myśli, i całkiem wyssane słowa zsuwam na papier”. To wszystko nie jest spontaniczność. To — z genetycznych głębin ukraińskiej tradycji. Dawnej zwyczajowej praktyce ukraińskiej rodziny przypisana jest tolerancja i szlachetność w relacjach: rodziców, bliskich i krewnych nawet zaocznie przyjęto nazywać per “Wy”. Prawda, bieda, społeczne i narodowe uciemiężenie przez długi czas stopniowo wyciskały z nas naszą duchową istotę. I wtedy wysoki pietyzm obracał się w poetyckie przekleństwo (Przypomnijmy babcię z “Zaczarowanej Desny” O. P. Dowżenki). Tę okoliczność dobrze rozumie i Nina Matwijenko, kiedy szanując i kochając swojego ojca, z goryczą i bólem mówi o namiętności do okowity. — Czy zwróciłaś uwagę na mężczyzn koło rady wiejskiej, wypiła ich twarze ludzkie gorzałczana zaraza — piją wszyscy: i starzy, i młodzi… Ojciec i dotąd pije, już 81 lat, wygląd ma niezły, ręce pokręciło, a ile te ręce worków bez cudzej pomocy przerzuciły… Jeszcze i dzisiaj na terenach ukraińskiej wsi nierzadko zachowują się przykłady dawnych relacji rodzinnych Ukraińców. Pamięta się, kilka lat temu, będąc na pogrzebie bliskiej nam osoby, zwróciliśmy uwagę na słowa żony nieboszczyka, która, wspominając dobroć swojego męża, raz po raz popłakując, mówiła: “On przecież przez całe życie nawet “kłamiesz” mi nie powiedział”. I powiedziane nie było przesadą. On, ten pietyzm ukraińskiej duszy, przejawia się zawsze w chwile szczególnego stanu: wysokiego uniesienia oraz głębokiego smutku. I to także, jako oznaka ukraińskości, spotyka się na stronach książki “O, wyorzę zagon szeroki”. Oto list Niny do Petra z czerwca 1971 roku: “Ukochany! Najdroższy! Najmilszy od słońca i deszczu, moja żarliwa miłości, ja dzisiaj płonę od Wielkiego czegoś, co rozcina pierś i nie mieści się w słowie! Drogi! Rodzony! Daruję ci dzisiaj chwilkę szczęścia — nam dają jedną izdebkę na Wietrznych Górach (Kure-
Dzisiaj na łamach znacznej liczby czasopism, z reguły, przeznacza się miejsce na materiały, które w taki czy inny sposób naświetlają twórcze, codzienne i intymne życie znanych piosenkarzy, aktorów, gwiazd pop, kina i telewizji, sportowców i tym podobnych. Przekonująco świadczy to o tym, że życie i twórczość wybitnych ludzi były i pozostają w sferze szczególnego zainteresowania jak najszerszego kręgu odbiorców. Przy czym dotyczy to nie tylko zwykłych obywateli, ale także wszystkich miłośników sztuki — aż do tych najbardziej wymagających. Nie bez powodu utwory o takich ludziach często stają się bestsellerami. Wiadomo również, że życie ludzi obdarzonych talentem od Boga bywa nie tylko niezwykłe, ale także dość skomplikowane, z całym szeregiem prób losu. To, z jakim poziomem godności i honoru przechodzi taki człowiek swoją drogę, jest ważne nie tylko dla niego samego, ale i dla nas wszystkich. Wszak wybrany przez Boga i obdarzony talentem człowiek nie należy już tylko do siebie, ale i do ludzkości w całości. Jego życie staje się wzorcem, paradygmatem dla innych, zwłaszcza dla dorastającego pokolenia. Stąd bierze się odpowiedzialność artysty nie tylko za poziom swojej profesjonalnej twórczości, ale także za swój poziom duchowy i moralny.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
