Strona · s. 14strona oryginału ↗
PRZELAŁ ŻYCIE W PIEŚŃ
Слово Просвіти, №02 за 2004 рік
Długo, długo jeszcze będziemy słyszeć zarówno głos, jak i pieśń Hryhorija Hurijowycza, bo dla człowieka wytrysnęła ona ze szczodrego serca twórcy. Mychajło Stelmach. Cichą przystanią Hryhorija Werowki był śpiew chóralny. Jeszcze jako uczeń seminarium w Czernihowie początkowo śpiewał w chórze, którym kierował Pawło Tyczyna, a z czasem sam zastąpił Pawła Hryhorowycza. Po rewolucji zarówno Pawło Tyczyna, jak i Hryhorij Werowka, wielcy entuzjaści śpiewu chóralnego, kierowali różnymi amatorskimi kapelami. „Jeszcze ściślejsza stała się nasza przyjaźń z Hryhorijem Hurijowyczem — napisze swego czasu P. Tyczyna — w roku 1921, kiedy my, usłyszawszy smutną wieść o tragicznej śmierci naszego ukochanego kompozytora Mykoły Dmytrowycza Łeontowycza, połączyliśmy swoje dwa chóry w dzielnicy Nowobudowlanej Kijowa w jeden i nadaliśmy mu nazwę „Kapeli-studia imienia M. D. Łeontowycza”. Na długie lata połączyła pieśń dwa wielkie płomienne serca, dwie szczodre na piękno dusze. Chyba nie ma na Ukrainie zakątka, gdzie swego czasu nie śpiewano by lub przynajmniej nie słyszano pieśni stworzonych w tej wspaniałej współpracy: „Tam na górze za Dnieprem”, „Niech sobie szumią dęby”, „Jesień”, „Gdzieś na dnie mojego serca” oraz wielu, wielu innych. Jeszcze grzmiała wojna, a w dopiero co wyzwolonym Charkowie Hryhorij Werowka zorganizował Ukraiński Chór Ludowy. I już rok później, we wrześniu 1944 roku, w obecności setek kijowian, odbył się pierwszy koncert stworzonego przez niego zespołu. Nie mając profesjonalistów w pierwszych latach istnienia chóru, Hryhorij Werowka zdołał uczynić z zespołu wzorzec, co sprzyjało tworzeniu nowych profesjonalnych i licznych amatorskich zespołów ludowych. A będąc profesorem Konserwatorium Kijowskiego, Hryhorij Hurijowycz dobierał i wychowywał młode kadry dyrygenckie, które stawały się z czasem kierownikami Czerkaskiego i Poleskiego chórów ludowych, Bukowińskiego, Huculskiego oraz Zakarpackiego zespołów pieśni i tańca. Jego wspaniały zespół połączył najważniejsze komponenty sztuki ludowej: śpiewy, korowody, muzykę instrumentalną, numery taneczne. Artysta stworzył monumentalne widowiska ludowe-kompozycje: „Zaporożcy”, „Wieczornice”, „Marena”, „Topola”, „Karpacki gwar” i inne. Kolorytna postać Hryhorija Werowki również w mojej biografii zajmuje bodaj najważniejsze miejsce. Jeszcze gdzieś w powojennym 1946 roku moja matka — wtedy dwudziestoośmioletnia piękna kobieta z talentem wokalnym i smykałką do śpiewu — pracowała w Komitecie do spraw sztuki i, dodatkowo, w Republikańskim Domu Twórczości Ludowej. Tam w sprawach służbowych zaglądało wiele wybitnych osobistości ukraińskiej kultury, no i, oczywiście, Hryhorij Werowka, który zapraszał moją mamę do kierowanego przez siebie Chóru Ludowego.
Lecz to zaproszenie stało się tylko przyjemnym epizodem w niełatwym wdowim życiu mojej mamy… Ale po jedenastu latach na zaproszenie tego samego Hryhorija Hurijowycza Werowki zostałem solistą-tancerzem Ukraińskiego Chóru Ludowego, który nosi teraz jego imię, i przepracowałem tam piętnaście lat. Miałem szczęście obcować z nim ponad siedem lat. Rozmówcą był wspaniałym, umiał stworzyć atmosferę swobody i koleżeńskiej życzliwości, zachęcał do twórczości, odnajdywał w każdym wykonawcy tylko jemu właściwe cechy. Będąc kierownikiem sławnego zespołu, profesorem, wybitnym działaczem ukraińskiej kultury, Hryhorij Werowka pozostawał bezpartyjny, dopóki w latach pięćdziesiątych nie zmusiły go okoliczności i, za rekomendacją chórzystów, przyjęto go w szeregi KPZR. A w tym samym czasie pozostawał człowiekiem głęboko wierzącym, oczywiście ukrywając to, jak tylko mógł. Kilka razy i ja byłem świadkiem, kiedy tuż przed wyjściem na scenę potajemnie żegnał się, mając nadzieję na Bożą pomoc. Miał bardzo stary aktownik, łatany-przełatany, ale bardzo go cenił i strzegł jak źrenicy oka. Podczas tournée w Jugosławii w niewyjaśnionych okolicznościach zapomniał go w belgradzkim hotelu i specjalny kurier leciał z Zagrzebia, żeby przywieźć go stamtąd. Szczęśliwszej twarzy niż u Hryhorija Hurijowycza Werowki w chwili przekazania mu jego relikwii nie widziałem. 15 października 1959 roku późnym wieczorem Chór Ludowy na czele z Hryhorijem Werowką kilkoma autobusami przybył do Monachium, gdzie witali nas oficjele, dziennikarze oraz liczna diaspora. I nic dziwnego, wszak był to pierwszy zespół artystyczny z Ukrainy, który postawił stopę na ziemi RFN. Rankiem tego samego dnia w Monachium przy drzwiach własnego mieszkania został podstępnie zamordowany przywódca ruchu narodowego, męczennik za wolność Ukrainy Stepan Bandera. Nawet teraz, z odległości czterdziestu trzech lat, nie chce się wierzyć, że to straszne morderstwo i przyjazd najpopularniejszego zespołu radzieckiej Ukrainy nie było wyreżyserowane w Moskwie. Zbyt wiele się zgadza. Pod groźbą śmierci nie wolno nam było odwiedzić kaplicy, w której stała trumna z ciałem męczennika-bohatera. Zresztą czy któryś z artystów zaryzykowałby to zrobić, zważywszy na bardzo niebezpieczną sytuację. Co prawda, autorowi tych słów udało się, choć z daleka, z okna samochodu, obserwować procesję pogrzebową, o czym dopiero teraz odważam się pisać. I wspominam to po to, aby pokazać atmosferę, w której odbywały się koncerty kierowane przez Hryhorija Werowkę, napięcie i odpowiedzialność, które panowały zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz zespołu. Setki ukraińskich patriotów z różnych krajów świata przyjechały wtedy do Monachium, by odprowadzić w wieczność swojego przywódcę. I wszyscy oni, przynajmniej większość z nich, byli na naszych koncertach. Jestem świadkiem, jak denerwował się Hryhorij Hurijowycz, jak palił papierosa za papierosem, co było do niego niepodobne, jak nerwowo przechadzał się za kulisami Stadthalle, gdzie odbywały się nasze występy. Sala na stojąco słuchała „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki” oraz „Słyszysz, bracie mój”, niekończącymi się owacjami witała nas wielotysięczna publiczność. Programy koncertów trwały ponad trzy godziny, a ludzie prosili o jeszcze i jeszcze... W jednej z zagranicznych podróży kupiłem luksusową długogrającą płytę amerykańskiej kapeli bandurzystów im. Tarasa Szewczenki pod batutą Hryhorija Kytastego. Przez wiele lat ta płyta była i jest moim najdroższym skarbem, którym bardzo sekretnie się dzieliłem, dając do przesłuchania i przerysowania. Wiem, że i Maksym Tadejowycz Rylski słuchał, bo dawałem przerysowywać dla niego. Słuchał i Pawło Hryhorowycz Tychyna, bo przecież dawałem do przesłuchania Hryhorijowi Hurijowyczowi Werowce, a ten już dzielił się z najlepszym swoim przyjacielem. — Och, i świetnie śpiewają chłopcy! — zauważył Hryhorij Hurijowycz podczas moich odwiedzin w jego domu. — Nikomu nie dawaj — mówił ściszonym głosem — bo może być bieda. Ktoś doniesie — i koniec! — A później, już odprowadzając mnie do drzwi: — Sańko, ty chociaż zetrzyj tę piosenkę o Jurku Tiutiunnyku. Coś niepewnie wymamrotałem, ale oczywiście z jego rady nie skorzystałem. Płyty amerykańskiej kapeli bandurzystów, a w szczególności „Słowo Tarasa”, w swoim czasie przerysowałem Iwanowi Makarowyczowi Honczarowi i słuchały arcydzieł naszego narodu w jego błogosławionej siedzibie setki, a może i tysiące Ukraińców. Wychodząc z gęstwiny ludowej, wchłonąwszy w siebie najhojniejsze ludowe źródła, kierowany przez niego zespół jeszcze za życia artysty nazywano po prostu „chórem Werowki”. Kiedy dyrygował, w nim śpiewało serce, oczy, ręce, był jakby samą pieśnią, natchnienie jego udzielało się chórzystom, muzykom i wszyscy oni, jak jedno płomienne serce, tworzyli sztukę, która niczym czarowny ptak szybowała po ludzkich duszach, napełniając je dziwną pięknością. I w oczach pojawiały się radosne łzy, a usta układały się do uśmiechu ze świadomości, że twoja sztuka jest potrzebna ludziom, że czyni ich lepszymi i życzliwszymi… Przypominam sobie, po jednym z triumfalnych występów chóru w Belgii, w Brukseli, kiedy podekscytowana publiczność jeszcze długo po koncercie nie opuszczała sali, wywołując artystów „na bis”, kiedy cała scena była zasypana kwiatami, Hryhorij Hurijowycz wzruszony powiedział do zespołu: „Wszystkie te owacje, wszystkie te kwiaty należą do naszego narodu, a nam przypadło wielkie szczęście demonstrować jego sztukę po świecie, zbierając owoce sławy i uznania”. Zagraniczni recenzenci narzekali na „ubóstwo słów”, by oddać wszystkie te wrażenia, jakie wywarła na nich sztuka chóru Werowki. „Takiej burzy oklasków nasz Stadthalle jeszcze nigdy nie przeżywał. To, co można było usłyszeć i zobaczyć tamtego wieczoru, jest jedyne i niepowtarzalne” — odnotowywała „Badische Zeitung” (RFN). A luksemburska „Zeitung” pisała: „Nie sposób oddać słowami wybitnej sztuki wokalnej i tanecznej tego światowej sławy zespołu. To delikatne i żartobliwe, to jak fale wzburzonego morza, pieśni ludowe… mimo innego języka, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, przenosiły słuchaczy w głębię życia duchowego i przyrody wielkiego narodu…” Już ciężko chory, kompozytor nie wypuszczał z rąk pióra, pisał nowe utwory, dawał wskazówki artystom, troszczył się o przyszłość swojego artystycznego kwiatu. Z biegiem lat wszystko to, co kiedyś wydawało się oczywiste, teraz nabiera jakiegoś znaczenia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
