Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

JAK ZNISZCZONO KRZYŻ NA GROBIE T. H. SZEWCZENKI ((wspomnienia))

Слово Просвіти, №02 за 2011 рік

Żandarmi przy grobie Tarasa Szewczenki. 1914 r. Iwan DUBYNETS partii komunistycznej, i to im się wtedy udawało. Dlatego w Korsuniu kierownikiem okręgowego wydziału Oświaty Ludowej był ukraiński komunista Nahorny (później zniszczony), inspektorem wychowania społecznego — energiczny i zdolny młody nauczyciel, również kandydat do Kompartii, Szulha. Do głównych dyscyplin kursów naszego pedagogicznego przekwalifikowania w Korsuniu należały: materializm historyczny i dialektyczny, podstawy wychowania społecznego i komunistycznego młodzieży, metody propagandy antyreligijnej, metodyka nauczania kompleksowego w szkole pracy (wtedy wszystkie szkoły podstawowe nazywano szkołami pracy). Kursy mieściły się w budynku Korsuńskiego technikum pedagogicznego, gdzie w oddzielnych salach kursanci mieli akademiki (łóżka i własna pościel). Wyżywienie było bezpłatne w stołówce studenckiej na koszt Okręgowego Wydziału Oświaty. Czas nauczyciele-kursanci spędzali wesoło. Tak więc po dziennych wykładach szli nad rzekę Roś w parku (dawny majątek księżnej Łopuchinej). Pewnego razu pod koniec lipca kierownik naszych kursów zaproponował nam wzięcie udziału w manifestacyjnym święcie na grobie T. H. Szewczenki z okazji odsłonięcia pomnika Szewczenki zamiast krzyża, który stał na grobie poety wcześniej. Chętnych do takiej ciekawej wycieczki było około 30 osób, bardziej młodszych, bo z Korsunia do Kaniowa trzeba było iść pieszo w obie strony, gdyż transportu nam nie dano. Wynajmować zaś podwód nie chcieliśmy. Święto zostało wyznaczone na niedzielny dzień wolny od pracy. Aby trafić do To był 1924 rok. W mieście Korsuniu, ówczesnym centrum administracyjnym okręgu szewczenkowskiego, do którego należał również rejon kaniowski, w czerwcu-lipcu odbywały się dwumiesięczne kursy nauczycielskie pedagogicznego przekwalifikowania. Na te kursy ze wszystkich rejonów okręgu przybyło 50 nauczycieli — mężczyzn i kobiet, przeważnie młodszego wieku. Wśród tych młodych nauczycieli-kursantów byłem i ja. Były to czasy, kiedy na froncie gospodarczym po wojnie światowej, wyzwoleńczej i domowej oraz wielkiej ruinie po nich, leczono rany, a całą gospodarkę odbudowywano, doganiając poziom czasów przedwojennych. Szczególnie szybko wtedy odbudowało się rolnictwo, wielką rolę w czym odegrała ukraińska kooperacja — Spożywcza, Kredytowa, Rolnicza, Wytwórcza. Były to pierwsze lata Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP). Ukraińska walka wyzwoleńcza była zakończona, ale zamiast Ukraińskiej Republiki Ludowej powstała Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. W pierwszych latach jej istnienia dla narodu ukraińskiego niczego szczególnie złego nie wróżono. Bo na odcinku narodowym pracy wszystko to, co rozpoczęło się za czasów Centralnej Rady-Hetmanatu-Dyrektoriatu, nadal się rozwijało. Były to czasy bujnego rozwoju wszystkich rodzajów i form ukraińskiego odrodzenia narodowo-kulturalnego, poczynając od Akademii Nauk i szkół wyższych, a kończąc na wiejskich szkołach podstawowych oraz Domach Chłopskich („Proświta” w centrach rejonowych) i Chatach-czytelniach („Proświta” po wsiach). Wtedy wydawało się, że nie jest tak już źle, że mamy Socjalistyczną Radziecką Republikę Ukraińską. Młoda inteligencja wiejska, w tym i młodzi nauczyciele, politycznie byli mało rozwinięci, podstawowych idei walki narodowowyzwoleńczej dobrze nie zrozumieli, zachwycali się kulturalno-oświatowymi formami pracy. Do władzy radzieckiej odnosili się bardziej niż lojalnie. Starsze pokolenie, uczestnicy zmagań wyzwoleńczych w tamtych warunkach dostrzegali wielkie możliwości, oprócz kulturalno-oświatowej, także i pracy narodowo-politycznej, dlatego dokonywali pewnej przewartościowania poglądów na władzę radziecką i szczerze zabrali się do pracy narodowo-kulturalnej i również lojalnie odnosili się do władzy radzieckiej. Wśród miejscowych kierowników radzieckiego administracyjnego i partyjnego komunistycznego zarządzania było wielu ukraińskich patriotów, starali się oni wciągnąć jak najwięcej ukraińskiej inteligencji do komu- Aby dotrzeć do Kaniowa na godzinę 10 rano, musieliśmy wyruszyć z Korsunia jeszcze w sobotę wieczorem. Zresztą nocą podróżuje się lepiej, bo w dzień panuje upał. Przewodnikami tej wyprawy zgodziło się zostać kilku nauczycieli z Kaniowa i jego okolic, ponieważ prawie wszyscy inni nigdy nie byli na grobie Szewczenki i nie znali drogi. Ze sobą zabraliśmy tylko niezbędne rzeczy i trochę żywności. Wychodząc za Korsun, większość z nas zdjęła buty i ruszyliśmy polnymi drogami gruntowymi oraz ścieżkami pomiędzy dojrzewającym zbożem, łąkami, zagajnikami i wioskami. Szliśmy wszyscy razem, rozciągnięci w długą, jak to bywało u dawnych pielgrzymów, kolumnę. Śpiewaliśmy pieśni, opowiadaliśmy bajki, różne przygody, czasem odpoczywaliśmy, ale nie zasiedzieliśmy się. Tak prawie całą noc wędrowaliśmy przez Martynówkę, Stepieńce i jeszcze jakieś wioski do Kaniowa. W drodze kilka osób obtarło nogi i nie chcąc ich zostawiać samych, musieliśmy zmniejszyć tempo, więc nieco spóźniliśmy się z przybyciem do Kaniowa. W drodze wszyscy byli zmęczeni, głodni i odczuwali wielkie pragnienie. Postanowiliśmy zajść najpierw do Kaniowskiej szkoły zawodowej, której dyrektorem był Smal-Stocki. Tam dobrze się umyliśmy, trochę nas podkarmiono, napiliśmy się herbaty z wielkiego kotła, który podgrzano na podwórzu szkoły, i jeszcze bardziej się spóźniliśmy. Kiedy dotarliśmy na Górę Czernieczą, manifestacyjne święto już się rozpoczęło. Dzień był słoneczny. Cała Góra Czerniecza była wypełniona ludźmi w lekkich letnich strojach. Pod brzegiem na Dnieprze stały dwa parowce, którymi na tę manifestację specjalnie przyjechali kijowianie na czele z wszelkimi oficjalnymi przedstawicielami administracyjnymi, partyjnymi, naukowymi i kulturalno-oświatowymi miasta. Pod samą górą stało kilka zakurzonych aut — to przyjechali przedstawiciele władzy z Korsunia. Stało pod górą także kilkadziesiąt konnych wozów — to z okolicznych wsi przyjechali nauczyciele z uczniami oraz chłopi. Przed manifestacją okolicznym chłopom ogłoszono o dniu święta, dlatego przybyło tak wielu chłopów, którym bliski i drogi był T. H. Szewczenko oraz ta Góra Czerniecza ze szczątkami poety. Kiedy przez trawę na przełaj weszliśmy na samą górę, zobaczyliśmy, że wokół wierzchołka góry i grobu poety stał kręgiem tłum ludzi, a ze środka koła, z trybuny, płynęły słowa uroczystych przemówień różnych przedstawicieli rządowych. Zamiast dawnego krzyża, który swego czasu został postawiony na grobie przez ukraińskich patriotów, teraz znajdował się prymitywny kamienny piedestał, a na nim nieco większe od naturalnych rozmiarów człowieka bardzo ubogie brązowe popiersie Wielkiego Kobziarza, które na własny koszt i według projektu miejscowego amatora odlali w Horodyszczańskich zakładach cukrowniczych robotnicy. Zdjęty z grobu i rozbity na kawałki dawny krzyż walał się po zboczach góry. Drobniejsze kawałki tego krzyża nauczyciele i chłopi zbierali i chowali po kieszeniach jako relikwię sobie na pamiątkę, a większe kawałki krzyża rozbijali i również rozbierali. Na nas, nauczycielach, wywarło to straszne i nieprzyjemne wrażenie i dzieliliśmy się między sobą przemyśleniami: „To po co było tak barbarzyńsko postępować z krzyżem, skoro można go było zachować w jakimś muzeum, bo to przecież droga pamiątka dla Ukraińców? Czyż to pomnik, to popiersie, które prędzej przypomina karykaturę poety? Czyż nie mogli zrobić lepszego pomnika za państwowe pieniądze? Czy nie lepszy był tamten, teraz rozbity i rozrzucony po zboczach góry, krzyż? To przecież znęcanie się nad samym Szewczenką”. My, choć nie bywaliśmy wcześniej na grobie Szewczenki, wiedzieliśmy, że i na samym krzyżu, i na tym skromnym ogrodzeniu wokół grobu Szewczenki były tysiące autografów odwiedzających tę wielką ukraińską świętość. Między nimi i imiona nieznanej ukraińskiej młodzieży, i imiona wielkich ukraińskich działaczy społeczno-politycznych, pisarzy, artystów itd. I wszystkich nas to, co zobaczyliśmy, poraziło, jakby obuchem w głowę. Nasze głowy od tego otrzeźwiały i zrozumieliśmy — jaka wielka jest różnica między mówieniem a czynami władzy sowieckiej. Niektórzy z nas słuchali kontynuacji manifestacyjnych przemówień, ale większość rozproszyła się po górze między ludźmi. Schowawszy i sobie, jako relikwię, kawałeczek tego zrujnowanego krzyża, z Góry Czernieczej patrzyliśmy na Dniepr, na dalekie przestrzenie Połtawszczyzny i przejmowaliśmy się nastrojami z „Kobziarza” Szewczenki, kiedy i on przebywał jeszcze żywy tutaj i pisał swoje ogniste słowa ludzkiej prawdy… Do Korsunia wracaliśmy tego samego dnia, ale już niewielkimi grupami. Wesołego nastroju, który był, gdy szliśmy na manifestację, już nie było. Zresztą i w Korsuniu na naszych kursach prawie nie było wzmianki o tym wydarzeniu. To wydarzenie było dla nas bardzo gorzkie, więc nie chciało się o nim wspominać. Jeszcze jedno ciekawe wydarzenie z życia naszych kursów również bardzo poraziło. Nahorny, kierownik okręgowego wydziału edukacji narodowej, zaprosił na te kursy swojego dobrego przyjaciela-kompozytora Dawydowskiego — nieuznawanego przez władzę sowiecką, ponieważ w jego repertuarze były kompozycje liryczne, ukraińskie patriotyczne i religijne, a nie było nic nowego — „rewolucyjnego”. Dawydowski zorganizował z nas cudowną kapelę chóralną. Kapela uczyła się wielu pieśni, a wśród nich poematu Szewczenki (muz. Łysenki) „Jan Hus”. Chciało się po zakończeniu kursów objechać centra rejonowe ziemi szewczenkowskiej i dać tam koncerty chóralne. Najmocniejszym punktem programu kapeli był, oczywiście, poemat „Jan Hus”, ponieważ mieliśmy wspaniałe męskie głosy, a poemat śpiewany jest wyłącznie męskimi głosami. Pod koniec kursów daliśmy próbny koncert, na którym publiczność szalała z zadowolenia. Ale… Korsuński komitet partyjny (Agitprop) zaproponował Dawydowskiemu wyrzucenie z repertuaru „Jana Husa”! Po tym nasze plany wyjazdu z koncertami legły w gruzach. Zakaz śpiewania „Jana Husa” przez władzę sowiecką był dla nas drugim obuchem w głowę. Po zakończeniu kursów pedagogicznego przekwalifikowania wszyscy nauczyciele, choć po raz pierwszy wysłuchali kursu materializmu historycznego i dialektycznego, wracali już bardziej politycznie uświadomieni, ale nie z tej wiedzy politycznej, której chcieli kierownicy samych kursów… Po kilku latach wstyd i hańba za taki pomnik Szewczenki dotarły nawet do szczytów władzy. I oto autorstwa rzeźbiarza Manizera w Kaniowie na Czerniczej Górze zamiast tego prymitywnego popiersia postawiono majestatyczny pomnik Szewczenki. Tego pomnika nie widziałem. Ale widziałem jego kopię i byłem świadkiem uroczystego odsłonięcia tej kopii. W Kijowie uniwersytetowi, ulicy obok niego (dawnemu bulwarowi Bibikowskiemu) i parkowi naprzeciw uniwersytetu (dawnemu Mikołajowskiemu) nadano imię T. H. Szewczenki. W tym parku na miejscu pomnika Mikołaja I, który katował zsyłką T. H. Szewczenkę, postawiono pomnik Kobzarza. To było już w tych latach, kiedy Kijów znów stał się stolicą Ukrainy. Na odsłonięciu pomnika przemawiali przedstawiciele ukraińskiego rządu sowieckiego i partii oraz przedstawiciele instytucji naukowych i artystycznych. Gorzko było słuchać, że w Kijowie, w samej ukraińskiej stolicy i na odsłonięciu pomnika tego człowieka, który najbardziej walczył o wolność Ukrainy i całe swoje życie jej oddał, i którego tak „szanują” przedstawiciele władzy sowieckiej, wszystkie przemówienia — Hreczuchy, Kornijcia, Burmystenki i innych były tłumaczone na język rosyjski, choć te osoby dobrze znały ukraiński. Nawet Kornijczuk mówił po rosyjsku, tylko poeta Bażan przemawiał po ukraińsku. Słuchałem wtedy ze swoimi bliskimi przyjaciółmi tych przemówień, wspominałem wydarzenie odsłonięcia pomnika w Kaniowie w 1924 roku i myślałem, że to drwina z Szewczenki tych, którzy są „śmieciem i brudem Moskwy”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn