Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

JAK O CHLEB POWSZEDNI...

Слово Просвіти, №02 за 2011 рік

“Człowiek przewyższa zwierzę zdolnością do mowy, a jest od niego niższy, gdy niegodnie obchodzi się z mową”. Saadi, wielki perski i tadżycki poeta średniowiecza. Omelan SOŁECKI, kandydat nauk technicznych, członek Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. T. H. Szewczenki, m. Borysław, obwód lwowski. Mało kto będzie zaprzeczał, że jedną z głównych przyczyn hamowania procesu przekształcania naszej niepodległej Ukrainy w wysokorozwinięte narodowe państwo demokratyczne europejskiego wzorca jest uformowany pod wpływem różnych czynników historycznych nihilizm narodowy przeważającej części naszego społeczeństwa, włącznie z urzędnikami państwowymi różnego szczebla. Łatwo się o tym przekonać, porównując nasze zbyt skromne osiągnięcia w budowaniu państwa w ciągu 19-letniego okresu z wybitnymi sukcesami w tej sferze byłych republik sowieckich krajów bałtyckich (Estonii, Łotwy i Litwy), gdzie poziom świadomości narodowej jest szczególnie wysoki. Nihilizm narodowy większości Ukraińców przejawia się przede wszystkim w ich obojętnym, jeśli nie lekceważącym, stosunku do języka ojczystego — jednej z najważniejszych oznak tożsamości narodowej ludu. Język ojczysty — największy skarb każdego narodu, który dziedziczy on po swoich przodkach. Dzięki niemu zachowuje on swoją odrębność, mentalność i kulturę. Według definicji naszego wybitnego działacza społecznego Mychajła Podolynskiego: “Język ojczysty — to zwierciadło duszy narodu, świętość, z którą związana jest nie tylko przeszłość, ale i przyszłość narodu, jego szacunek na świecie”. Szacunek do języka ojczystego jest jednym z najważniejszych atrybutów patriotyzmu narodowego — szacunku do swojego narodu, do godności narodowej i osobistej. “Utrata języka ojczystego — zaznacza akademik I. Dziuba — oznacza utratę swojego osobistego ‘Ja’, jeśli ono istnieje”. Nasz język ukraiński należy do najstarszych i najbardziej rozwiniętych języków świata. Potwierdzają to badania krajowych i zagranicznych językoznawców. Jakimiż to epitetami nie charakteryzują naszego języka! Jest on melodyjny i pieszczotliwy, śpiewny, słowiczy, kalinowy… Takie wrażenia z naszego języka znajdujemy u francuskiego dyplomaty i działacza wojskowego Pierre’a Chevaliera (1663 r.), tureckiego podróżnika Ewliji Czelebiego (1657 r.), niemieckiego podróżnika Ulricha von Werduma (1670—1672 гг.), czeskiego uczonego slawisty P. J. Šafaříka, czeskiego pisarza K. Havlíčka-Borovskiego (1842—1844 гг.), niemieckiego pisarza F. Bodenstedta, rosyjskiego malarza I. Riepina, a także wielu lingwistów i działaczy kulturalnych. Wszystkie cywilizowane narody szczycą się językiem ojczystym, uważają go za najlepszy na świecie, nawet jeśli dla innych jest on nieatrakcyjny. Tym bardziej paradoksalne, że jeden z najlepszych na świecie — język ukraiński — nie cieszy się należytym szacunkiem własnego narodu. I, co szczególnie przykre, u znacznej części jego elity intelektualnej, która powinna stać się wzorem pełnego szacunku stosunku do języka narodu tytularnego, ale, niestety, do dziś uparcie porozumiewa się językiem “starszego brata”. Obrzydliwie słuchać, jak wysokopostawione i wysoko wykształcone osoby z ukraińskimi (można powiedzieć — kozackimi) nazwiskami demonstracyjnie porozumiewają się “w języku powszechnie zrozumiałym”, chociaż niemało z nich nieźle włada językiem ukraińskim. Taki lekceważący stosunek do języka ojczystego, zdaje się, nie ma analogii na świecie (z wyjątkiem, być może, Białorusi). Ograniczone używanie przez Ukraińców języka ojczystego za czasów reżimów kolonialnych, jak wiadomo, było spowodowane jego uciskiem i zakazami, obawą przed utratą pracy, byciem zaliczonym do “burżuazyjnych nacjonalistów” czy do “wrogów ludu” z odpowiednimi konsekwencjami. Chociaż i w te ciężkie dla narodu czasy byli patrioci — orędownicy języka ojczystego, którzy, mimo wszelkich gróźb, stawali w jego obronie. Oprócz naszych geniuszy narodowych Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, są to Markijan Szaszkewycz, Mykoła Kostomarow, Pantełejmon Kulisz, Stepan Rudanski, Borys Hrynczenko, Marko Kropywnycki, bracia Tobilewyczowie, Mychajło Starycki, Mykoła Łysenko, Iwan Neczuj-Łewycki, Wołodymyr Wynnyczenko, Mychajło Hruszewski, Mykoła Skrypnyk, Mykoła Chwylowy, Wołodymyr Sosiura, Wasyl Stus, Iwan Dziuba i wielu innych. A czym wyjaśnić takie ignorowanie języka ukraińskiego teraz, kiedy oficjalnie stał się on językiem państwowym? Przede wszystkim kompleksem niższości, który narodowi ukraińskiemu wiekami wpajali jego ciemiężyciele i którego nie może się pozbyć do tej pory, a także kosmopolitycznym i prorosyjskim duchem większości deputowanych naszego parlamentu oraz kierownictwa państwowego. Niestety, odziedziczone za czasów bezpaństwowości problemy pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego nie tylko nie zostały rozwiązane, ale zaczęły się nasilać przez nieustanne wypieranie go językiem rosyjskim ze środków masowego przekazu, które w istocie prowadzą działalność antyukraińską, szkalują naszą godność narodową. Cel tych antypaństwowych elementów w samym kraju i poza jego granicami (głównie w Rosji) jest jeden — dowieść niższości naszego języka, naszej kultury, poddać w wątpliwość istnienie narodu ukraińskiego, a wraz z tym i sztuczność utworzenia państwa ukraińskiego. Dla osiągnięcia tego celu wykorzystują oni, oprócz mediów, literaturę piękną, estradę, fałszerstwa historyczne, w szczególności renegatów w rodzaju Buzyny i Tymczenki. I ta działalność wywrotowa nie jest bezskuteczna. Pod jej wpływ trafiają obywatele (a zwłaszcza młodzież), którzy gardzą wszystkim, co ukraińskie, w szczególności ukraińskimi pieśniami, niezależnie od ich poziomu artystycznego i kunsztu wokalnego wykonawców, co skłania tych ostatnich do usuwania ich ze swojego repertuaru. W rezultacie — zalew niskiej jakości rosyjskiej “popkultury”, która opanowała nasze lokale rozrywkowe, transport, jarmarki, dyskoteki, a miejscami także place miejskie. Jednym ze sposobów niszczenia języka ukraińskiego jest surżyk. W rozpowszechnianiu surżyka osiągnęły „sukcesy” niektóre programy rozrywkowe, transmitowane niemal na wszystkich kanałach telewizyjnych Ukrainy, takie jak KVN, „Wierka Serdiuczka” (czy też A. Danyłko), „Kwartał 95” i tym podobne. W powielaniu takich programów zainteresowane są wrogie nam elementy, które wykorzystują surżyk, aby pokazać nasz wspaniały język w krzywym zwierciadle, jako takie sobie „narzecze rosyjskiego języka”. Pod wpływem przeważającego oglądania rosyjskojęzycznych programów telewizyjnych, które zalały naszą przestrzeń antenową, oraz rosyjskojęzycznych mediów, surżyk, bardziej rozpowszechniony we wschodnich i centralnych obwodach Ukrainy, w ostatnich latach zaczął intensywnie infekować język Ukraińców regionu zachodniego. Przytoczmy przykłady najpowszechniejszych rosyjskich słów w języku naszych rodaków. Zacznijmy od rzeczowników. Mówimy: butylka, ot-dych, wozduch, etaż, kłubnika, kraska, minuta, morkowka, musor, niedila (7 dni), nożnyci, nosky, obuw, oczered, peczeńje, połotencie, rostwor, sadik, seliodka, spiczky, stakan, stikło, strojka, sutky, sczot, triapka, familija, utiuh… Zamiast (odpowiednio): płyszka, widpoczynok, powitria, powierzch, połunycia, farba, chwyłyna, morkwa, smittia, tyżdeń, nożyci, szkarpetky, wzuttia, czerha, peczywo, rusznyk, rozczyn, sadok, osełeDEĆ, sirnyky, skłanka, skło, budowa (budiwnyctwo), doba, rachunok, hanczirka, praska… Przy tym mianownik liczby mnogiej niektórych rzeczowników tworzy się według rosyjskiego wzorca, na przykład, dwa brata, dwa pyriżka, a trzeba — dwa braty, dwa pyriżky. Zniewadze ulega nasza waluta narodowa — hrywnia, którą niemało osób z jakiegoś powodu uparcie nazywa rublem, a niektórzy w zniekształconej formie — hrywna lub hrywen. Reagują oni z oburzeniem na uwagę, że wszystko należy nazywać po imieniu, mówiąc: jaka różnica — i tak wiadomo. Jedna sprzedawczyni uspokoiła się dopiero wtedy, gdy zamiast pięciu hrywien dałem jej pięciorublowy banknot, który zachował się z czasów radzieckich. I już w żaden sposób nie mieści się w zdrowym rozsądku sformułowanie „dwa hrywni”, które słyszymy nawet od wysoko wykształconych ludzi (oczywiście przez analogię do „dwóch rubli”). Bo hrywnia jest rodzaju żeńskiego i trzeba mówić „dwi hrywni”. To tylko jeden z wymownych przykładów kaleczenia języka ojczystego. A imiona własne w formie pieszczotliwej! Są one przeważnie rosyjskie: Wania, Wasia, Wowa, Hrisza, Dima, Kola, Misza, Petia, Stiopa, Masza, Natasza, Sasza, Swieta. Gdzie podziały się piękne ukraińskie odpowiedniki: Iwasyk, Iwas, Iwanko, Wasylko, Waśko, Włodko, Wołodko, Hryhorko, Hryńko, Hryćko, Dmytryk, Dmytrunio, Dmytruś, Mykolcio, Mykołoczko, Mychajłyk, Mychaś, Mychasio, Petryk, Petruś, Petrusyk, Stepanko, Stefko, Stefcio, Marijka, Mariczka, Marusia, Marysia, Natalia, Natalka, Lesia, Olesia, Switłanka? Powszechnego użycia u pewnej części ukraińskiej ludności nabrały zdeformowane czasowniki, takie jak hładyty, zżymaty, krasyty, odiwatysia, połuciaty, remontiruwaty, stiraty, stojity, stroity, szczytaty, trohaty, tołkaty, fotohrafiruwaty, chwatyty, które odpowiadają ukraińskim czasownikom: prasuwaty, farbuwaty, odiahuvatysia, otrymuwaty (oderżuwaty), remontuwaty, praty, kosztuwaty (wartuwaty), buduwaty, rachuwaty (liczyty), dotorkatysia (torkaty, zajmaty), szowkaty, fotohrafuwaty, wystaczaty. Szczególnie odrażające jest używanie słowa „stojity” w znaczeniu kosztować. Nie wszystko w porządku jest z przymiotnikami, zaimkami i pochodnymi od nich przysłówkami. Zakorzeniły się w języku niektórych Ukraińców takie słowa jak wobsze, daże, dowolnyj (dowolno), lubyj, odnowriemiennyj (odnowriemienno), otdielnyj (otdielno), postojannyj (postojanno), polieznyj (poliezno), które mają takie ukraińskie odpowiedniki: wzahali (zahalom), nawit, zadowolenyj (dosyt), bud-jakyj, usjakyj, odnoczasnyj (odnoczasno), okremyj (okremo), postijnyj (postijno), korysnyj (korysno). A słowo „lubyj” w języku ukraińskim ma w ogóle zupełnie inne znaczenie niż rosyjskie słowo „luboj” (na przykład mówimy — „mij lubyj czołowik”). Jeśli chodzi o liczebniki, to, jakkolwiek dziwne by to było, w ostatnich latach nasi rodacy niemal przeszli od ukraińskich „simdesiat” i „wisimdesiat” na rosyjskie „siemdiesiat” i „wsiemdiesiat”. Wreszcie, nie można pominąć tego, jak zwracamy się do siebie nawzajem. Jeszcze do tej pory często słyszymy zwroty z czasów radzieckich według cech płci czy więzi rodzinnych: „mużczyno”, „żinko”, „tiotiu”, „diwcyno”, „didu”, „babuniu”… I bardzo nieprzyjemnie, gdy nastolatki zwracają się do starszych ludzi „mużczyna”, „żinko”. A ma nasz naród takie cywilizowane zwroty, jak „pane”, „pani”, „dobrodiju”, „dobrodijko”, „panyczu”, „pannoczko”, które powszechnie używano kiedyś wobec wszystkich ludzi niezależnie od ich statusu materialnego i cenzusu wykształcenia, co nie poniżało ich godności osobistej. Często na uwagę o używaniu nieukraińskich słów czy zwrotów można usłyszeć zapożyczoną od „starszych braci” replikę: „Po co wy użeracie się ze swoim językiem? Nie ma znaczenia, w jakim języku mówi człowiek, byle tylko był dobrym”. Ale czyż może uważać się za naprawdę dobrego człowieka, który lekceważąco odnosi się do języka matczynego? Lecz z jakiegoś powodu większość przedstawicieli rosyjskojęzycznej mniejszości nie chce być „choroszymi”, a uważa, że takimi mają być tylko Ukraińcy, którzy lekceważą własny język. Jednak oni, żyjąc dziesięcioleciami wśród autochtonicznej ludności ukraińskiej, uparcie lekceważą jej język, komunikując się z reguły wyłącznie w „obszczeponiatnom jazykie”, gorliwie chroniąc jego czystość. Czy nie czas nam, Ukraińcom, wziąć z nich przykład i uważać za „choroszych” tylko tych Rosjan, którzy komunikują się z nami po ukraińsku? Na zakończenie chcę wezwać całą ukraińską społeczność do zwrócenia się twarzą do języka ojczystego — największego skarbu naszego narodu. Dbajmy o niego codziennie, jak o chleb powszedni, jak o modlitwę, z którą zwracamy się do Najwyższego. Bo język matczyny — to także chleb dla narodu, ale duchowy, kulturowy, moralny. Utraciwszy język ojczysty, przekształcimy się w amorficzną masę, utracimy wiekami wycierpianą niepodległość państwową. Stańmy w obronie języka ojczystego przed próbami moskiewskich pachołków zalegalizowania jego obumierania poprzez zatwierdzenie ustawy o drugim języku państwowym — rosyjskim. Ta akcja powinna stać się pierwszoplanowym kierunkiem działalności wszystkich ogniw Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” z zaangażowaniem szerokiego kręgu specjalistów (nauczycieli, wykładowców, naukowców), regionalnych mediów, wszystkich nieobojętnych obywateli.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn