Strona · s. 7strona oryginału ↗
KOMENTARZ
Слово Просвіти, №02 за 2012 рік
Larysa LICHNOWSKA, młodszy pracownik naukowy Instytutu Sztuk Pięknych, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
Jednoznacznie odnosić się do apelu o. Borysa Gudziaka, o. Jurija Szczurka i Myrosława Marynowycza do wspólnoty nie można. Prowadzenie paraleli między wertepowym Żydem a wybrykami dzieci jest niepoprawne. Co więcej, kategorycznie nie zgadzam się z tym, że obraz Żyda jest tożsamy z wertepowymi obrazami Heroda i Śmierci. Rozumiem, że szanowni panowie rozpatrują omawiane zagadnienie z punktu widzenia religijności, jednak zjawisko wertepu (jego fabularno-obrazowa struktura) genetycznie wiąże się ze średniowiecznymi bożonarodzeniowymi misteriami. Ukraińskie wersje o królu Herodzie w swoim rozwoju przeszły różne etapy. Powstały w różnych okolicznościach, niezależnie od geograficznego lub etnicznego obszaru ich występowania, dlatego są dość niejednorodnym zbiorem ludowo-dramatycznej twórczości. Odgrywając kanoniczną część przedstawienia, żaden z wykonawców nie myślał o tym, jakiej narodowości są Chrystus, Jego Matka, Pasterze, Herod czy Trzej Królowie. W tym przejawiała się pobożność, miłość do bliźniego, szacunek dla religii swoich przodków, ponieważ za każdym razem wertepem i kolędą aktorzy (chłopi-amatorzy) jednoczyli wspólnotę, przypominając o wartościach moralnych i sensie istnienia. Co do obrazu Żyda, międzyaktowej części wertepu, która ma funkcję estetyczną, rozwijając widowiskowy nurt kultury ludowej, to właśnie wokół niego rozgrywają się główne sceny komiczne (czasem zbudowane na zasadzie wykorzystania językowych kuriozów), które miejscami stanowią znaczną część przedstawienia. Jest to postać, której rola nie jest ściśle uregulowana (odzwierciedla różne tradycje i powiązania): wchodząc na scenę w określonym momencie sztuki, mogła dalej swobodnie improwizować i rozweselać widzów. Czasem obraz Żyda naznaczony jest ostrą satyrą, co uwarunkowane jest niejednoznacznymi stosunkami międzynarodowymi i ekonomicznymi. Mimo to Żyd jest postacią folklorystyczną i od XVI wieku od początku jest nieodłączną częścią ukraińskiego wertepu, już w scenariuszach; jest obrazem neutralnym, ponieważ może dogadać się ze wszystkimi: z Diabłem, Herodem, Śmiercią, Kozakiem, a ponadto na tę rolę zachęcano bystrego i wesołego chłopca. Stąd jest to raczej wskaźnik pozytywnego stosunku do omawianego obrazu, a nie odwrotnie. Siła obrazu, jego żywotność tkwi właśnie w jego pojemności, w zdolności do dodatkowego kojarzenia się z konkretnymi sytuacjami życiowymi, historycznymi, społecznymi i obyczajowymi. Jednocześnie ten obraz jest podtrzymywany przez ogólnofolklorystyczną tradycję. Zauważę, że w świadomości religijnego Ukraińca słowo „żyd” oznacza naród, który mówi językiem jidysz. Należy podkreślić, że usuwanie według własnego uznania lub samowolne, chaotyczne wprowadzanie dodatkowych postaci do widowisk bez zrozumienia specyfiki folklorystycznej dramaturgii jest niedopuszczalne. Choć dyskusja dotyczy jedynie obrazu wertepowego Żyda, chciałbym zadać pytanie szanownym oponentom o inne postacie folklorystycznego teatru, a mianowicie: Cygan, Cyganka, Cyganiątko, Ksiądz, Pop-pijaczka, Diak-pijak, Mnich, Polak z Polką (ewentualnie Szlachcic), Ukrainiec (przedstawiciel Zachodniej Ukrainy), Moskal, Węgier z Węgierką, Ormianin, Turek, Litwin. Czy także te obrazy trzeba przemyśleć, czy też — radykalnie — usunąć (zakazać)? Przecież różnorodność obrazów na swój sposób odtwarzała i interpretowała strukturę etniczną ówczesnego ukraińskiego społeczeństwa oraz jego obyczaje. Istotą folklorystycznego teatru, do którego należy także wertep, jest widowiskowość i pozapsychologiczność, z zachowaniem pewnej atrybutyki teatru szkolnego i ludowych typów narodowych. Jednak obecnie, w czasie ogólnoukraińskiej polityzacji, tradycyjne postacie teatru folklorystycznego są przypisywane do konkretnie określonej osoby (osób) lub utożsamiane z nią (nimi), błędnie uważając, że w ten sposób odradzają „tradycyjny” dramat wertepowy, zamieniając go jednocześnie w kolejne show. Dopiero w tym kontekście zgadzam się z propozycjami kierownictwa Ukraińskiego Katolickiego Uniwersytetu dotyczącymi nowoczesnego obrazu wertepowego Żyda.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
