Strona · s. 8strona oryginału ↗
Rycerz/Sam, albo Czarodziejstwo dźwiękiem Hryćko Czuprynka (1879—1921?)
Слово Просвіти, №02 за 2012 рік
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
Ty jeszcze, mój miły, po dźwięku nie przywykł
Zgadywać rany. H. Czuprynka
Rycerz-Sam — bohater poematu pod tym samym tytułem Hryćka Czuprynki ucieka z pola bitwy, gdzie polegli inni, nie ze strachu, a z niechęci bycia niewolnikiem zła, którym, w jego mniemaniu, jest ziemskie życie, jeśli pozbawione jest wyższego sensu. Ucieczka dla niego to zwycięstwo, a nie porażka. Jego czynu nie rozumieją i potępiają jako zdradę — ukochana, jej rodzice, a nawet rodziona matka. To, co dla nich jest cenne, dla niego jest kajdanami: „Ja waszych wartości nie znam”. Najwyższą wartością dla uciekiniera jest wolny duch, latanie nad ziemią, dążenie do „wiecznej piękności”. To bunt samotnika przeciwko wszystkim. Przeciwko światu, który wyznaje fałszywe wartości i porusza się w ślepym zaułku
Hryćko CZUPRYNKA
LIRNICY
Oleksie
Na piekącym chodniku
W nierozłącznej wiernej parze
Pochylili się,
Zasmucili się
Dwaj starcy. Dwaj śpiewacy.
Każdy z lirą w ręce.
Tylko już więcej nie głoszą,
Nie głoszą i nie proszą,
Hymnów w niebo nie wznoszą,
Bo usłyszeli w szumie, w gwarze,
Że nie ma tłum pojęcia
O natchnieniu lir śpiewnych,
O nudzie serc gorących.
szukając analogii do Verlaine’a w ukraińskiej poezji, wymienił, naturalnie, nazwisko Tyczyny i wyraził przy tym kilka ciekawych spostrzeżeń. W owym czasie, gdy pisał swój artykuł, Czuprynka był zakazany. Być może właśnie ta okoliczność przeszkodziła Koczurowi oddać mu należne miejsce. Jak wiele znaczył dla Czuprynki Verlaine, łatwo się przekonać, jeśli sięgnie się po równoległe czytanie tekstów obu poetów, poszuka odpowiedników w „Romansach bez słów” Verlaine’a. Ale nie tylko w nich.
Najpierw — muzyka w słowie!
Bierzże z rozmiarów taki,
Co płynie, mglisty i lekki,
A nie ciąży, niczym kajdany.
Nie kłopocz się doborem słów,
Które by w wersie bez wad brzmiały,
Bo najmilszy śpiew — upojony…
Ten imperatyw francuskiego poety („Sztuka poetycka”, przekład H. Koczura) Czuprynka mógłby powtórzyć dosłownie. Jego poetyckie deklaracje mało różnią się od tych, których przestrzegał Verlaine. Czuprynka nie tylko zgadywał rany „po dźwięku”. Dźwięk dla niego, jak i dla słynnego Francuza, był uniwersalnym środkiem poznania świata. Jemu dostępne są najbardziej wymyślne sposoby muzycznej organizacji słownej masy. Ani najmniejszej sztuczności, ręka jego lekka, dźwiękopis wyrazisty, przyjemny dla słuchu. Jak Verlaine, Czuprynka jest obojętny na barwę, na rzeźbiarską plastykę wizualnego obrazu, tak ważną dla neoklasyków. Nieproste stosunki ma on również z logiką, odpycha go ratio, podległość uczuć dyktatowi rozumu. Nurt tej poezji jest płynny i kapryśny. Zamiast koloru — niuansowanie, odcienie, zamiast pełni i uzasadnienia emocji — niejasne odczucia i porywy. Aktywnie współbrzmi Czuprynka z Balmontem. Można przypuszczać, że i do Verlaine’a przyszedł z pomocą Balmonta, którego „Pieśń bez słów” wprost wskazuje na autora „Romansów bez słów”. Przynajmniej uwaga na aliterację, wewnętrzna rym, kołyszące powtórzenie jako skuteczny środek wpływu — wszystko to już było u Balmonta i miało swoją przyciągającą siłę: „Ja na basztę wchodziłem, i drżały stopnie, i drżały stopnie pod nogą u mnie”. Nie ma wątpliwości, że często używana wróżka Czuprynki — to także wróżka Balmonta, którego uważnie studiował. Tak jak studiował innych starszych i młodszych symbolistów, w szczególności wczesnego Briusowa, którego magia śpiewności wierszy („Ta jasna noc, ta cicha noc, te ulice wąskie, długie! Ja spieszę, ja biegnę, uciekam ja precz, Przechodzę chodniki puste. Ja nie w siłach zachwytu marzenia przezwyciężyć, Powtarzam śpiewy starodawne, I spieszę, i biegnę, — a przejrzysta noc Ściele cienie wabiące, długie”) — chciwie była wyłapywana jego czułym na harmonię słuchem. Wszakże, co do pomysłowości w tym kierunku, rosyjscy mistrzowie mogliby się czegoś nauczyć i od Czuprynki. Poszczególne jego wiersze, strofy czy nawet wersy, jak oto: „Pole. Gaj. Sinieją łąki” — kierują ku Tyczynie, dla którego czytanie poprzedników — Woronego, Ołesia, Filanskiego i jego, Czuprynki, było wielce płodne. Zauważyli to już współcześni. Czuprynka to poeta, w pewnym sensie, unikalny. Jeśli czytelnikowi wystarczy sił, by za jednym posiedzeniem pokonać całą jego spuściznę poetycką, a to 400 z górą wierszy, to jeszcze długo nie opuści go uczucie kołysania i wibracji. Stan analogiczny do tego, gdy po długim przebywaniu na morzu z chwiejnego pokładu statku trafia się na ląd. A to oznacza, że muzyka jednak zwyciężyła.
EOL
PRZEJŚCIE
Ty popalisz delikatne skrzydła,
Jak motyl jednodniowy.
Jak eteryczne stworzenie,
Ty nie wytrzymasz żaru,
I duchowego płonięcia,
I szukania ideału.
Żar ognisty wije się, świszcze,
Nie dotykajże ty do mnie,
Bo sprowadzi na pogorzelisko
Duszę płomień szalony.
Nie zbliżaj się do paleniska,
Do duchowego wulkanu,
Dalej, dalej, dalej, miła,
Od mojego strasznego stanu.
Dzwoni, dzwoni, cicho dzwoni
Wolny, marzycielski, cichy dzwon,
W świetle, w wietrze, w niebie tonie,
Śpiew roznosi
I głosi.
Kto to, kto to,
Dzwony niesie,
Kto to on?
Znam, znam, ty, Eolu,
Dźwięków-dzwonów lejesz nurt,
Delikatnie wabisz gaj i pole
W wolnym śpiewie,
Niby w gniewie,
Dzwon wabiący,
Dzwon ruchliwy
Lejesz ze strun.
Struny śmierci zabrzmiały,
Widzę wieczności próg,
Śmiertelny obraz czarnoskrzydły
Chyli, wali grozą z nóg;
Ciśnie, dusi, gra ciałem,
Wieje w oczy czarnym pyłem,
Czarnym pyłem, czarnym puchem,
Rozłącza ciało z duchem,
Ciężko dusi,
Póki zbawi
Od życia
I odkryje wszystko nieznane,
Niewiadome, długo wyczekiwane
W wiecznych czarach zapomnienia.
Za cierpienie,
Za łkanie
Da wielką nagrodę,
Wieczny wyjawi sekret
I przygrzeje
Dawne marzenia
Na rozłogach nieboskłonu
Między planet-komet.
Więdnie kwiat pod szafotem,
Leci duch mój wolnym lotem,
I w agonii splotły się
Żale z ruchem,
Ciało z duchem,
Jakby bały się gdzieś zginąć,
Jakby nie chciały wszystkiego porzucić,
Czym żyły kiedyś.
UCZTA
Co, wódka tam czy krew?
Pleszcze, pleszcze kieliszek pienisty,
Noże, gołąbko, no, niezmienna,
Jak nie pociechy — daj trucizny!
Żeby życie nudne zapomnieć,
Wypijmy szybciej! wypijmy znów!
Co tam — zdrada czy miłość?
Pleszcze, chlapie się szklanka,
Noże, tęczo, noże, kochanko,
Żeby minęła czarna udręka,
Żeby zapomniała się zła zniewaga,
Wypijmy szybciej! wypijmy znów!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
