Strona · s. 10strona oryginału ↗
Apostoł żywych dusz w epoce dewaluacji moralności
Слово Просвіти, №02 за 2012 рік
— Pawle Wołodymyrowyczu, z zainteresowaniem czytam Pana publikacje i przekonuję się, że przez całe życie podąża Pan za powołaniem badacza Gogola. — Moje pierwsze spotkanie z Gogolem miało miejsce w małej ukraińskiej wsi niedaleko Nieżyna, kiedy sąsiedzki chłopiec z entuzjazmem opowiedział usłyszaną w szkole historię o Tarasie Bulbie. Tego samego wieczoru przeczytałem utwór, nie podejrzewając, że będę musiał do niego wracać przez całe życie. W latach 60.—70. ubiegłego wieku miałem szczęście studiować na uczelni Gogola i wykładać tam przez prawie trzy dekady. W 1981 roku obroniłem pracę doktorską o twórczości powieściowej prekursora Gogola — Wasyla Nariżnego, odkryłem dla siebie jego ścisły związek z kulturą ukraińskiego baroku, przygotowując w ten sposób grunt pod badania naukowe nad twórczością Gogola. Stając na czele katedry literatury światowej, wraz z kolegami stworzyłem Centrum Badań nad Gogolem, przy którym zorganizowano wydawanie periodycznego zbioru naukowego „Studia gogolowskie”, znanego badaczom Gogola na całym świecie. W 2003 roku obroniłem rozprawę doktorską „Twórczość Mikołaja Gogola w kontekście kultury literackiej baroku” i przeszedłem do pracy w Instytucie Literatury im. T. G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Ostatnio pracuję nad problemem związków Gogola z zachodnioeuropejską myślą chrześcijańską, a pierwszą postacią, która przyciągnęła moją uwagę, stał się Włoch Silvio Pellico. Jego imię stało się znane w Europie po wydaniu „Moich więzień” (1832). Jest to książka-spowiedź o przeżyciach z dziesięciu lat uwięzienia za związki z ruchem karbonariuszy, spowiedź o duchowym przełomie w życiu autora. W 1834 roku pojawiła się druga książka Pellico „O obowiązkach człowieka”, również popularna wśród europejskich czytelników. Imienia Pellico Gogol nigdzie nie wymienia, ale w liście do Mikołaja I pisze: „…dziesięć lat ciężkich chorób oderwało mnie od prac, do których się rwałem”. Gogol próbuje wzbudzić w wyobraźni cara obraz Silvio Pellico i postawić siebie w jednym rzędzie z pisarzem, który zadziwił wszystkich cierpieniem, chrześcijańską pokorą oraz głoszeniem dobra i wysokich prawd ludzkiego powołania i służby. Czytamy dalej: „Ale nie przepadły te lata: wielką łaską Boga urządzone było tak, aby dokonało się w tym czasie moje wewnętrzne wychowanie; wielką łaską Boga włożone zostały we mnie pewne niepospolite zdolności, których nie należało mi okazywać, dopóki nie dojrzeją we mnie, i którymi po powrocie moim ze świętej ziemi oddam wam służbę tak samo wiernie i uczciwie, jak umieli służyć prawdziwie rosyjscy duchem i sercem”. Nie jest przypadkowym fakt, że przedstawiając przemianę Cziczikowa w drugim tomie „Martwych dusz”, prowadzi on swojego bohatera przez więzienie. Na wpływ włoskiego baroku na Mikołaja Gogola zwróciła uwagę w swoim czasie W. Szapiro, powołując się na moją rozprawę o echu ukraińskiego baroku w jego utworach. Mówiła o tym również włoska badaczka Rita Giuliani,
gdy przedstawiała mnie podczas wręczania Międzynarodowej Nagrody. — Czy to nie Pan jako pierwszy wysunął hipotezę o apostolskim projekcie Mikołaja Gogola… — W kontekście apostolstwa niezwykle ważny sens ma wybór Rzymu przez Gogola jako miejsca pobytu. Abram Terc słusznie zauważył: „Przebywanie w wiecznym mieście, jakby specjalnie przeznaczonym do dokonania duchowego wyczynu, umacniało go w uświadomieniu sobie centralnego położenia w świecie”. Dalej badacz pisze: „Tutaj człowiek postrzegany był w poszukiwanej jakości miejsca, na które został postawiony nie bez powodu, ale ze względu na przedwieczny plan Stwórcy i zarządcy życia”. Rzym był miejscem naznaczonym działaniami apostołów. Stał się symbolem początku triumfu wiary chrześcijańskiej i sakralnym centrum gogolowskiego świata, skąd zaczynały się jego działania. Początki tego sięgają jeszcze głębiej, a mianowicie historii małżeństwa rodziców Gogola — Marii Iwanowny Kosiarowskiej i Wasyla Opanasowicza Gogola-Janowskiego. Właśnie w niej, moim zdaniem, tkwią źródła idei wybrania, szczególnego przeznaczenia, którego Gogol trzymał się do ostatniego tchu. Dwoje pierwszych dzieci urodziło się martwych. Wtedy Maria Iwanowna złożyła śluby przed cudownym obrazem Mikołaja Dikańskiego: jeśli urodzi się syn, nazwie go Mikołajem — na cześć świętego. W wieku 9 lat zmarł brat Iwan i w głęboko religijnej świadomości Gogola, który wyszedł ze średniowiecznej ukraińskiej wsi i był wierzącym człowiekiem, pojawiła się (nie mogła się nie pojawić) sakralna myśl: Pan z jakiegoś powodu darzy cię łaską, nie przypadkiem On cię chroni. Jesteś wybrańcem Pańskim. Oto gdzie, moim zdaniem, tkwią korzenie gogolowskiego apostolstwa. On przez całe życie odczuwał własne szczególne powołanie. Stąd jego zamknięcie w sobie, tajemniczość, pewna dziwaczność (z punktu widzenia innych), czasami wyższość. Główny dialog życia Gogola — dialog z Panem, którego udziału we wszystkich swoich sprawach nigdy nie poddawał w wątpliwość. Uznanie zaś talentu pisarskiego tylko umacniało go w wierze, bo „słowo było u Boga, i słowo było Bogiem”. Gogol konstatował niemożność dalszego pełnowartościowego życia w warunkach obumierania duszy ludzkiej. Zakładał w głębiny rosyjskiej świadomości ideę przemian, która z latami tylko rozrastała się i aktualizowała w następnych epokach, kończąc się rewolucją, straszliwym przewrotem i ruiną fundamentów narodowego bytu narodu. Choć sam Gogol widział i głosił inną formę odnowy świata — poprzez ideę osobistego samodoskonalenia i osobistego zbawienia przez wiarę. Idea ta okazała się bardzo drażliwa i nie zadziałała nie tylko dlatego, że epoka pozytywistyczna ogłosiła śmierć Boga, ale także dlatego, że postawiła przed każdym człowiekiem wielkie zadanie, które okazało się ponad siły, zwłaszcza tym niecierpliwym, których egocentryczna pewność własnej prawości pozostała nienaruszona. Z tym „szczęśliwie” dożyliśmy do dzisiaj. I tym, rzecz jasna, Gogol jest aktualny nie tylko dla Rosjan. To uniwersalny problem. Gogol zaszczepił rosyjskiemu społeczeństwu ostre i życiodajne przeżywanie uczucia chrześcijańskiego, zaostrzył i tym samym zaakcentował te uczucia. Znany jest pozytywny, jeśli nie zachwycony, stosunek do tego Tarasa Szewczenki i Pantelejmona Kulisza, którzy wysoko cenili „Wybrane miejsca z korespondencji z przyjaciółmi”, książkę, z której, z małymi wyjątkami, śmiała się intelektualna Rosja, upodobawszy sobie daleki od obiektywizmu list Bielińskiego. Jednak o swoich ideach, wyrażonych w „Wybranych listach”, Gogol zmusił mówić całe rosyjskie społeczeństwo. Książka nikogo nie pozostawiła obojętnym. Jeszcze Gerszenzon, zdaje się, zaznaczył, że była to pierwsza w historii Rosji ogólnonarodowa dyskusja, której powodem stała się książka Gogola. Cała czytająca Rosja stała się jego audytorium. I choć werdykt był negatywny, nie był totalny. I już następne pokolenia zaczęły przejawiać żywe zainteresowanie tą tragiczną książką, która pozostała na marginesach duchowych poszukiwań XX wieku i dopiero dzisiaj, na kolejnej fali „nowego średniowiecza”, utwór przeżywa „drugie narodzenie”. — Warto przypomnieć jeszcze o jednym powtórnie narodzonym utworze: „Rozmyślania o Boskiej liturgii” i prozie duchowej, które Pańska żona profesor Tetiana Myched przetłumaczyła na język ukraiński wraz ze wspólnie z Panem przygotowanymi komentarzami. — Wydaliśmy je w Nieżynie przy wsparciu finansowym mecenasów za błogosławieństwem biskupa czernihowskiego i nieżyńskiego Hilariona. Jego zdaniem, ta praca to ważny wkład w duchowe oświecenie ukraińskiego społeczeństwa, pomoże ona w misyjnej posłudze Kościoła i otworzy czytelnikom piękno, wielkość i duchowe znaczenie najważniejszego nabożeństwa Kościoła Prawosławnego. Zainteresowanie Boską Liturgią pojawiło się u Gogola jeszcze w latach nauki w Nieżyńskim Gimnazjum Nauk Wyższych. W. I. Lubycz-Romanowicz wspomina, jak Gogol odnosił się do nabożeństwa cerkiewnego: „…modlitwy słuchał uważnie, czasami nawet powtarzał je, podśpiewując, jakby odprawiał sam sobie osobną Liturgię”. Liturgia ponownie trafia w pole widzenia Gogola w związku z aktualizacją pod koniec lat 30. i na początku lat 40. XIX wieku jego apostolskich dążeń i poszukiwań środków wpływu na człowieka w celu jego nawrócenia na wartości chrześcijańskie. Zaczyna żywo interesować się literaturą chrześcijańską, w szczególności chrześcijańską myślą zachodnioeuropejską. Studiuje liturgie św. Bazylego Wielkiego i św. Jana Złotoustego. Na początku 1845 roku, przebywając w Paryżu, bierze konsultacje u hellenisty F. M. Bielajewa. Liturgia była formą osiągnięcia głównego celu gogolowskiego apostolstwa — zmartwychwstania „martwych dusz”. Wytwarza ona szczególną mistyczną atmosferę, człowiek rozpuszcza się w Bożej miłości i przeżywa Przemienienie. Praca nad „Rozmyślaniami…” szła równolegle z pracą nad „Wybranymi miejscami…”, a później i drugim tomem „Martwych dusz”. Gogol stale nanosił nowe poprawki i uzupełnienia. „Rozmyślania…” służyły jako swoisty duchowo-estetyczny kamerton i punkt odniesienia dla nazwanych utworów. Łączyła je wiara Gogola w wartości chrześcijańskie. Słowo cerkiewne żywiło materię jego utworów artystycznych.
Gogol nie przerywał pracy nad „Rozmyślaniami…” do ostatnich dni swojego życia, o czym wspomina O. T. Tarasienkow — lekarz, który był przy umierającym artyście. Pisarz wymyślił nawet szczególny format książki: „…mały, w ósemkę”. I my tę jego wolę wykonaliśmy, a piękną ilustrację wykonał nieżyński artysta Ołeksandr Koszel. — Czy myśli Mykoły Gogola są aktualne również dzisiaj? — Tak. To ten pisarz, który zawsze jest na czasie. Czyta go cały świat, w wielu krajach istnieją potężne szkoły naukowe, jego utwory nie straciły aktualności: wystarczy spojrzeć na liczne cytowania w tekstach postmodernistycznych. Gogol to żywy klasyk, on wciąż zachwyca czytelnika. Określając naturę swoich czasów, Gogol powtarzał formułę — „świat w drodze”. Czyż nie tym jest bliski współczesności? Dzisiejszy świat wpadł w taki ruch, że jakakolwiek stabilizacja ogłaszana jest zastojem. On formułuje mnóstwo pytań, a wśród nich pytanie wieczne: jak żyć, co jest wartościowe w tym życiu? Gogol bierze człowieka w jego pierwotnej istocie i odnajduje w nim Bożą iskrę (nawet wśród najnieszczęśliwszych). Zaczyna rozmowę o życiu ciała, jego bycie i stosunku do niego. Gogol określił tyle ludzkich typów, przedstawił istnienie człowieka w różnych formach bytu (spokojnej i naturalnej, heroicznej i ofiarnej, pustej i nikczemnej, pożądliwej i ograniczonej), w wysoce artystycznej i porywającej formie, czym przyciągnął uwagę czytelników. Prawdziwie, cała encyklopedia bytu. Jednocześnie Gogol wyraźnie rozstawił akcenty prawego istnienia. To również przyciąga czytelnika. Zwłaszcza w epoki dewaluacji moralności. Gogolowski „Płaszcz” inspiruje dzisiaj nie tylko literatów, naukowców, ale i artystów innych dziedzin kultury. „Nagrodę imienia M. W. Gogola we Włoszech” przyznano literatowi Andriejowi Bitowowi, artystom Borysowi Messererowi i Serhijowi Jakutowyczowi, reżyserowi Jurijowi Lubimowowi, historykom sztuki Irinie Antonowej i Marii Chiaretti, aktorowi Bohdanowi Stupce oraz wydawcy Roberto Calasso. — Nagroda zobowiązuje… — Wśród nowych projektów jest przygotowanie przez grupę ukraińskich gogoloznawców wydania siedmiotomowego zbioru dzieł Mykoły Gogola w języku ukraińskim. Symboliczne, że moją ostatnią publikacją jest artykuł o „Tarasie Bulbie”, poświęcony dyskusyjnym kwestiom funkcjonowania twórczego dziedzictwa artysty w ukraińskim i rosyjskim kontekstach kulturowych. — Czy można uważać za wyczerpany włoski temat w twórczości Mykoły Gogola? — Myślę, że nie. Choć w Rzymie są oznaczone miejsca pamięci związane z pobytem tutaj artysty. Udokumentowana jest wzmianka o tym, jak pożyczał frak na przyjęcie w willi Medici. A niedawno Rita Giuliani znalazła w ogólnomiejskim archiwum wspomnienia o kontaktach Gogola z miejscowymi intelektualistami, z europejskimi artystami, którzy tutaj przebywali. Rozmawiała Nadija ONYSZENKO, m. Niżyn „Nagrodę imienia M. W. Gogola we Włoszech” zapoczątkował w 2009 roku Fundusz pierwszego prezydenta Rosji Borysa Jelcyna z okazji 200-lecia od dnia urodzin Mykoły Gogola. Kierownik działu literatur słowiańskich Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik Centrum Gogoloznawczego Niżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mykoły Gogola Pawło Wołodymyrowycz Myched został wyróżniony w 2011 roku przez rosyjsko-włoskie jury „za prace literaturoznawcze i oddaną służbę naukową badaniu twórczości Mykoły Gogola”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
