Strona · s. 11strona oryginału ↗
W nurcie dzieciństwa
Слово Просвіти, №02 за 2012 рік
Ołeksandr BAKUMENKO, Kijów Życiowa i twórcza droga Anatolija Kaczana rozpoczynała się na południu Ukrainy. Urodził się 16 stycznia 1942 roku w stepowej wsi Huriwka w rejonie nowoodeskim w obwodzie mikołajowskim, gdzie przed wojną jego ojciec pracował jako tokarz w stacji maszynowo-traktorowej. Dziecięce lata minęły w sąsiedniej, rodzinnej wsi rodziców – Nowopetriwśkemu. Tam, na brzegach Południowego Bugu („rzeka Boga”), poznał piękno przyrody i ludowego słowa, przeżył pierwsze wyraziste wrażenia, które na zawsze pozostały w pamięci. Po ukończeniu szkoły średniej we wsi Zasillia w rejonie żowtnewskim pracował jako monter węzła radiowego, brał udział w audycjach lokalnej rozgłośni radiowej. Na ten okres przypadają jego pierwsze próby dziennikarskie i literackie. Publikować zaczął w latach studenckich, podczas nauki na wydziale filologicznym Odeskiego Uniwersytetu Państwowego. Po studiach pracował jako nauczyciel w obwodzie odeskim w miasteczku Wyłkowe, które rozłożyło się w delcie Dunaju, był żołnierzem na Krymie, korespondentem obwodowej gazety młodzieżowej, redaktorem wydawnictwa książkowego „Majak” w Odessie, przez długi czas kierował działami literackimi w czasopismach dla dzieci „Pionerija”, „Barwinok”, „Soniasznyk”, zajmował wysokie stanowiska państwowe w Ministerstwie Prasy i Informacji oraz w Komitecie ds. Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki. W 1988 roku otrzymał tytuł „Przodownik oświaty ludowej”, a w 2001 roku wysoki tytuł „Zasłużony pracownik kultury Ukrainy”. W wykazie osiągnięć twórczych pisarza znajdują się zbiory poezji, które weszły do podręczników szkolnych i pomocy naukowych, liczne publikacje w wydawnictwach zagranicznych, piosenki napisane we współpracy ze znanymi ukraińskimi kompozytorami, artykuły i wywiady dotyczące problematyki literatury dziecięcej. Głównym osiągnięciem Anatolija Kaczana jest to, że poeta wymyśla dla dzieci wesołe żarty, ciekawe nonsensy, oryginalne wyliczanki, nieskończone opowiastki, łamańce językowe, niedopowiedzenia, różne gry filologiczne, na przykład ze słowami-bliźniakami, zadaje zagadki, pisze wiersze liryczne. Poecie udało się stworzyć ciekawe cykle tematyczne wierszy o gospodarzu rodzinnej ziemi, o rodzinnej przyrodzie, o ludziach południowego nadmorskiego kraju, o tym, od czego dziecko zaczyna swój rozwój w codzienności i życiu. Anatolij Kaczan jest bodaj jedynym we współczesnej literaturze dziecięcej pisarzem, który przez wiele lat rozwija tematykę marynistyczną, której bohaterami stali się marynarze, nurkowie, rybacy, spersonifikowane latarnie morskie, dźwigi portowe, mewy-piloci, które z radosnymi okrzykami prowadzą statki do rodzinnej przystani. Szczytem tej wieloletniej pracy stały się książki „Do sinioho moria chmaryna pływe” („Do błękitnego morza chmurka płynie”), „Chwyla chwyliu dohaniaje” („Fala falę dogania”) oraz „Czary worożbyta” („Czary wróżbity”), które ujrzały światło dzienne w odeskim wydawnictwie „Majak” w 2001, 2007 r. oraz w kijowskim wydawnictwie „Poczatkowa szkoła” w 2005 roku. W każdej książce artysta znajduje nowe sposoby odtwarzania realiów naszego życia, wzbogaca poezję ciekawymi odkryciami, odkrywając także dla siebie nowe sekrety kunsztu poetyckiego. Ale za główny sekret kunsztu poetyckiego autor uważa umiejętność przewidywania z góry jasnego zamysłu wiersza, czyli wiedzę o tym, co chce się powiedzieć i jak chce się zbudować utwór. Zresztą, talent kompozycyjny poety należy podkreślić osobno. Przecież nie tylko utwory, ale i same książki „Do sinioho moria chmaryna pływe”, „Chwyla chwyliu dohaniaje” oraz „Czary worożbyta” są zbudowane mistrzowsko, ciekawie skomponowane, a wiersze od razu porywają czytelnika. Jednak nie wszystkie książki poetyckie dla dzieci mają dziś taką siłę przyciągania, jak książki Anatolija Kaczana. Prawdopodobnie nie ostatnią rolę odgrywa w tym skromna i oryginalna oprawa graficzna książek Kaczana autorstwa artystów Ihora Bożka, Wiktorii Dunajewej oraz Kostiantyna Ławry. Dla dzisiejszych dzieci kontakt z rodzimą literaturą piękną często staje się czymś wyjątkowym. Niestety, ukraińska książka obecnie nie jest na pierwszym miejscu w świadomości naszych dzieci. Dlatego ważne jest, aby stworzyć i wydać książkę dla dzieci o wysokim poziomie artystycznym, dostępną i ciekawą, aby rysunki w niej ożywały dzięki tekstowi, aby tętniło w niej życie, aby cieszyła małego czytelnika różnorodnością barw i oryginalnymi wierszami, aby uczyła i wychowywała. Tak, jak robi to poeta Anatolij Kaczan ze swoimi przyjaciółmi-artystami. Analizując utwory Anatolija Kaczana, przekonujesz się, że potrafi on rozszerzać horyzonty dziecięcej wyobraźni do takiego poziomu intelektualnego, gdy dziecko zaczyna w pełni ufać pisarzowi. Utwory Anatolija Kaczana wychowują małych obywateli Ukrainy na patriotów i przyszłych budowniczych swojego państwa. Dla dziecka świat zaczyna się od zabawy. A. Kaczan z właściwym sobie talentem pedagogicznym porywa swojego czytelnika zabawą, a podczas tej zabawy uczy dzieci życiowych cnót, uczy tego, co najważniejsze — dobra i prawdy. Szczególnie wyraźnie jest to odtworzone w tematyce morskiej pisarza, gdzie przeważa zawód marynarza-pracownika. Skąd powrócili ci morscy orły? Niebieskie skrawki nieba gdzie oni wzięli?.. Widocznie marynarzom tym pływać przyszło Tam, gdzie błękitne morze z niebem się uściskało. Anatolij Kaczan demonstruje czytelnikowi romantyczny świat dorosłych ludzi, którzy zawsze byli i pozostają przykładem do naśladowania oraz obiektem stałej dziecięcej obserwacji. Pisarz dąży do przedstawienia swojego dorosłego bohatera w dynamice, ciągłym ruchu, w pracy. Jest to charakterystyczne dla myśli poetyckiej autora. Grzmot grzmi, rozbrzmiewa, Aż drży ziemia. A do grzmotu odzywa się Czarna kuźnia kowala. Główną cechą kultury poetyckiej Anatolija Kaczana jest pedagogiczny aspekt jego twórczości w zachwycie i opanowywaniu przez dzieci języka ojczystego, w wzbogacaniu rodzimego słowa. Profesjonalnie wprowadza on do dziecięcego leksykonu mnóstwo różnych wyjaśnień, odkrywając znaczenie tego czy innego słowa, pozwala dziecku poczuć piękno języka ojczystego, rytmiczność onomatopei, melodyjność wierszowanego słowa. I przy tym gra słowem u A. Kaczana zawsze jest związana z pewnym obrazem, do którego należy cały wiersz. Zapytała litera „N”: „Czym kończy się dzień?” Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński Pewnego razu mieszkaniec miasta Dubna, wykładowca Dubieńskiej Stacji Młodych Techników Serhij Kurinnyj, postanowił w domowym gronie omówić książkę o tematyce historycznej. Fabuła otrzymała niezbyt pochlebne recenzje, które ostatecznie skoncentrowały się w spontanicznej propozycji żony: „A ty napisz lepiej”. I Serhij chwycił za pióro. „Przekopał” mnóstwo materiałów na temat ruchu narodowowyzwoleńczego w dobie kozaczyzny — bo właśnie taką tematyką się zafascynował. Przez wiele lat strona po stronie tworzył epopeję walki Ukraińców o wolność. A kiedy ukończył pierwszą część z zaplanowanej trylogii, postanowił podzielić się „tworem” z przyjaciółmi. Swoje słowo powiedzieli recenzenci, historycy, czytelnicy czasopisma literacko-krajoznawczego obwodu rówieńskiego „Pohoryna”, gdzie dubnianin zadebiutował jako prozaik, co pozwoliło autorowi artystycznie oszlifować materiał, udoskonalić kanwę wydarzeń. Obecnie zaś talent twórczy Serhija Kurinnoho urzeczywistnił się w osobnej książce, która otrzymała tytuł „Wohon i popił” („Ogień i popiół”). Prezentacja tej powieści, którą krytycy zdążyli już nazwać wyrazistym debiutem w ukraińskiej prozie historycznej, odbyła się w
Pomyślałem, rzecz jasna, I o zachodzie słońca, I o wieczorze, i o nocy, I o tym, że to sen. Lecz powiedziała litera „N” Uprzejmie i miękko, Że kończy się dzień Jeszcze i miękkim znakiem. W każdym wierszu jest działanie, które wzmacnia myśl wierszy i jest podstawą czytelniczego zachwytu. I doszły wtedy do zgody Parasole i płaszcze, Że największa rozkosz — To kiedy padają deszcze. Tutaj właśnie rozpoczyna się gra dziecięcej wyobraźni: autor zmusza ją do pracy w podświadomości dziecka. Wtedy zaczyna się czytanie książki ze sprzężeniem zwrotnym. A to już niemały sukces pisarza, główny cel jego twórczej pracy. Anatolij Kaczan ma ciekawe (w kontekście filologicznym) cykle pod tytułem „Dywo-wyd”, zbudowane na podstawie gry słowami-odwracankami, gdzie poszczególne wersy nabierają palindromicznego wyrazu: „Zmanyło z Odesy Ołesiu seło” (Zwabiło z Odessy Olesię wieś), albo „Łysze b ne zarostała Doroha na horod” (Oby tylko nie zarastała Droga do ogrodu)… W wielu swoich utworach poeta demonstruje głęboką znajomość dziecięcej psychologii, swoją naturalną spostrzegawczość. I tutaj widzimy, jak organicznie poetycki dar A. Kaczana łączy się z jego wewnętrznym „Ja”. Na dłoń mi zleciały z chmurki Dwie białe śnieżynki, i jeszcze dwie śnieżynki. A razem wychodzi jakaś dziwność: A razem wychodzi kropelka jedna. Anatolij Leontijowycz stale doskonali swoje pisanie, od książki do książki rośnie jego profesjonalny kunszt. I, jako stały i wytrwały uczeń, artysta sam rośnie. Taki szczegół. Razem ze swoim siostrzeńcem Ołeksandrem Zubowem, międzynarodowym arcymistrzem szachowym, Anatolij Kaczan był inicjatorem przeprowadzenia w Mikołajowie Pierwszego (2002) oraz Drugiego, pamięci Mykoły Winhranowskiego (2011), turniejów szachopoezji. Pisarz prawie co tydzień występuje przed uczniami i wychowawcami różnych placówek oświatowych Ukrainy, kontynuując chlubne tradycje Dmytra Biłousa, Mykoły Winhranowskiego, Wiktora Blyznecia. Swoją wiedzą z zakresu pedagogiki i procesu literackiego dowodzi aktywnej postawy życiowej obywatela i pisarza, człowieka, który musi widzieć znacznie więcej i odczuwać wszystkie aspekty współczesnego życia. Anatolij Leontijowycz był wieloletnim kierownikiem dziecięcych studiów literackich. Nie na darmo za pracę nad rozwojem twórczych zdolności młodych talentów nagrodzono go medalami imienia A. S. Makarenki oraz „Budowniczy Ukrainy”. Zobaczywszy w dziecku żar twórczego obdarowania, zawsze pragnie je zainteresować, wesprzeć, przyjść z pomocą. A co najważniejsze — pisarz umie słuchać dziecka, myśleć razem z nim, cieszyć się jego sukcesami i śmiałymi zamysłami. Widocznie na tym właśnie polega sekret twórczości pisarza dziecięcego Anatolija Kaczana, którego twórcza fregata pokonała na swojej drodze niejedną tysiąc mil w głębokim torze wodnym dzieciństwa. Z rosy i wody Wam, drogi przyjacielu!
Na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczął swoją drogę do ukraińskiej literatury Anatolij Leontijowycz Kaczan, jeden z czołowych pisarzy dziecięcych Ukrainy, laureat Ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia Łesi Ukrainki, laureat nagród literackich imienia Mykoły Trubłaini, imienia Wiktora Blyznecia „Dźwięk pajęczynki”, imienia Borysa Neczerdy, laureat nagrody artystycznej „Kijów” imienia Jewhena Płużnyka, kawaler Międzynarodowego Akademickiego Rankingu „Złota Fortuna”. Do literatury Anatolij Kaczan za błogosławieństwem Natalii Zabiły, która rekomendowała młodego poetę do wstąpienia do Związku Pisarzy, przyszedł jako doświadczony pedagog i psycholog dziecięcy, który doskonale wie, że literatura dziecięca różni się od literatury dla dorosłych jedynie umiejętnością pisarza rozumienia wiekowych cech swoich czytelników i zaspokajania ich wiekowych potrzeb. Dlatego przez wiele lat w swoich książkach poeta razem z czytelnikiem kroczy po schodach dzieciństwa, opanowując wszystkie gatunki dziecięcej książki wierszowanej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
