Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki Kochać język narodu ojczystego — To nie życzyć innemu językowi zła, To tak, jak oddychać czy pić wodę Z uzdrawiającego dźwięcznego źródła. Przeczysty język, ten, który ojciec i matka Dali w spadku każdemu z nas, Czy to tylko ozdoba na święto? O nie, to głos serca na każdy czas. Kochać język — prawo czy zasługa? Nie, to trud nasz całego życia. W nim — i śpiew, i cicha jasna tęsknota, Zlanie się ziemskiego i niebieskiego. Kochać, chronić ojczysty język — To narodu moralna wysokość. Kochajmy więc język, lecz nie surżykowy, Nie kalajmy przekleństwem ust. W słowie — kwiat rosy i zapach mięty, Siła, co rwie obojętność kamienną, Kochać język — to przede wszystkim znać Jasną jego głębię i bystrzynę. Dla każdego, dla nas wszystkich ojczysty język — Jak chleb, woda, jak niebo błękitne. Kochajmy więc urodę wyrażenia i słowa, Kochajmy tak, jak kochamy siebie. Kochajmy w języku każdą kropelkę, Jego korzenie i liście młode, Kochajmy tak, jak ojczystą Ojczyznę, Jak biały świat i każdy Boży dzień! Wasyl HEY
Tłumaczenie maszynowe
Światłem Waszego „Słowa” rozwiewacie ciemność władzy; podnosicie ugorem leżącą spuściznę kulturową naszych przodków; siejecie wyborne ziarno ukraińskiej idei narodowej. Pielęgnujecie pędy ofiarnej miłości do Matki-Ojczyzny. Z pola leksykalnego wyrywacie surżykowy kąkol, pleniecie pszeniczny kłos ojczystego języka. Niech Nowy 2013 rok przyniesie Wami nam upragnione, dobre żniwa!
Maria MELNYK, smt Muroване Kuryliwci, obwód winnicki
Tłumaczenie maszynowe
Drodzy przyjaciele! Serdecznie witam Was z okazji Nowego Roku i Świąt Bożego Narodzenia! Chcę, marzę, wierzę, że przez wszystkie 12 miesięcy nie opuści Was ani na chwilę krzepkie zdrowie, przez 53 tygodnie będziecie mieli dobry nastrój, przez 365 dni w Waszych sercach będzie żyła niezłomna Miłość i to nie tylko do rodzinnej Ukrainy, a przez 525600 minut będziecie zadowoleni ze swojego życia i tego samego będziecie życzyć swoim krewnym oraz miłym Waszemu sercu przyjaciołom i znajomym. Znajomym również! Szczerze, Oeh Czornohuz wojnę z młodym i niepodległym państwem, dokładając maksimum wysiłków, aby przywrócić mu status kolonii i łono imperium. Wojna o kolonizację Ukrainy toczyła się w kilku etapach i w różnych dziedzinach: językowych i gospodarczych. Początkowo imperium walczyło o drugi język państwowy na Ukrainie, potem, zajmując przestrzeń informacyjną, rozpoczęło aktywną rusyfikację poprzez rosyjskojęzyczną prasę. Teraz ta ukrainofobiczna bracia walczy już z ukrainizacją, której w rzeczywistości nie ma: w ukraińskim państwie pełną parą idzie rusyfikacja. Sądząc po wystąpieniu Tyhipki i Ołeny Bondarenko na „5 kanale”, ich oświadczenia są póki co próbnymi kamyczkami — ukrainizacji nie będzie. Czy Ukraińcy przełkną i te antyukraińskie oświadczenia? Jeśli przełkną i pogodzą się z tym, to status kolonialny jest Ukraińcom zapewniony jako niewolnikom bezmownym i pokornym, którzy nie potrzebują swojego państwa. Póki co sojusz dla nich jest najlepszym wyjściem, podawanym w postaci Unii Celnej, ponieważ imperialny trik z WNP u Moskwy nie powiódł się. „Imperium zła” pozostało wierne sobie. Ono dzisiaj na Ukrainie kontroluje nie tylko gospodarkę, ale i przestrzeń informacyjną, zsyłając tutaj specagentów, którzy co tydzień urządzają telewizyjne przedstawienia polityczne, dzieląc ukraiński naród na dwa „gatunki”: świadomie narodowy oraz międzynarodowy. Kreml doskonale rozumie, że masowy atak informacyjny na nasze państwo jest najlepszym narzędziem przygotowawczym do zniewolenia Ukrainy. Trubadurem tego widowiska wystąpił dzisiaj i nowy-stary gracz na polu politycznym — Tyhipko. Wystąpienie Tyhipki w Radzie Najwyższej jest naocznym świadectwem tego, że proces informacyjnej okupacji Ukrainy uległ aktywizacji. Ukraińcy nie są zdolni, w oczach wczorajszej kolonialnej administracji (przynajmniej tak to przedstawia dzisiaj promoskiewska prasa na Ukrainie), obronić swojej suwerenności, ich droga jest w jednym kierunku — moskiewskim. Ukraińcy mają jedyne prawo — podporządkować się Moskiewskiemu imperium i pozostać bezmownymi, jak w poprzednich stuleciach, niewolnikami. Wszelkie rozmowy o Brukseli, stowarzyszeniu i kierunku europejskim to nic innego jak piorunochron: ludność jeszcze nie stała się narodem. Nardep Tyhipko, przemawiając, najwyraźniej myślał, że właśnie w tym czasie Wiktor Janukowycz zawiera z prezydentem eks-imperium Putinem umowę o Unii Celnej i teraz można śmiało składać takie oświadczenia. Ale pan Putin, który śpi i nawet we śnie obejmuje ukraińską ziemię, tego dnia nie uszczęśliwił Wiktora Fiodorowicza kremlowską ucztą. Podróż odwołał. Najwyraźniej służby specjalne zameldowały panu „imperatorowi”, że Wiktor Janukowycz jeszcze nie w stu procentach dojrzał do Unii Celnej i przez pewien czas będzie się „wierzgał”, bo doskonale rozumie, że wstępując do Unii Celnej, staje się w rzeczywistości gubernatorem „Południowego Kraju”. Dla uzupełnienia pewnej wiedzy, która nie była podawana eks-komsomolcowi w ZSRR, chcę powiedzieć, że język ojczysty narodowi daje sam Pan Bóg i żadnym tyhipkom, kolesniczenkom, ołenom bondarenkom i tabacznikom go nie odebrać. A obcy przynoszą na ostrzach bagnetów murawiowcy i putinowcy. A jeszcze chciałoby się prowokatorom i służalcom wszystkich maści w imieniu dzieci wojny przypomnieć, że nawet podczas hitlerowskiej okupacji faszyści nie pozwalali sobie na takie pasaże, jakie rzucił z najwyższej trybuny ustawodawczej dzikus, jeśli iść za myślą rosyjskiego klasyka Konstantina Paustowskiego, który powiedział: „Człowiek obojętny na język ojczysty — to dzikus. Jest on szkodliwy samą swoją istotą, bo jego obojętność na język rodzi się z całkowitej obojętności tego człowieka na przeszłość, teraźniejszość i przyszłość swojego narodu”. A człowiek, który otrzymał obywatelstwo w obcym mu państwie i nie włada lub nie chce uczyć się języka narodu, pośród którego żyje, — to dwukrotny dzikus. Na zakończenie byłemu pierwszemu sekretarzowi komitetu obwodowego Komsomołu chce się zacytować znane słowa ideologicznego nauczyciela Tyhipki, Karola Marksa: „W obcym języku w państwie rozmawia albo gość, albo najemnik, albo okupant, który narzuca mu swój język”.
My z Panem, panie Witaliju, jesteśmy znajomi. Mógł Pan mnie nie zapamiętać, chyba że przypadkiem zachowała się u Pana moja wizytówka sprzed kilku lat. Swego czasu lecieliśmy z Panem do Nowego Jorku, wcześniej przypieczętowawszy naszą znajomość w pokoju dla VIP-ów na lotnisku w Boryspolu. Tego dnia przedstawiłem Pana amerykańskim inwestorom w Ukrainie — rodzinie Alexa Voskoba i pani Helen. Na fotografii wnuka Ołeksandra z rodziny Voskob zostawił Pan swój autograf. Mister Alex i pani Helen wtedy, pamiętam, zaprosili Pana do siebie w gości, do miasteczka Boca Raton (Miami, Floryda). Dlaczego teraz o tym wszystkim wspominam? Bo wtedy, podczas naszej swobodnej rozmowy, mowa była o tym, że amerykańscy inwestorzy (a także angielscy) odwiedzali w swoich krajach na początku naszej Niepodległości kursy języka ukraińskiego, aby przyswoić chociaż jego podstawy. Przecież zamierzali inwestować w nowo odrodzone państwo. W nim zamierzali pracować. Lecz z czasem okazało się, że język ukraiński w Ukrainie biznesmenom-inwestorom nie jest potrzebny. W Ukrainie, dowiedzieli się, tym językiem nie rozmawiają. Tutaj urzędnicy państwowi i biznesmeni (w tym także ukraińscy) rozmawiają wyłącznie po rosyjsku. Czyli, w ich mniemaniu, w Ukrainie rozmawiano językiem wczorajszego kolonizatora. Tak, jak i w wielu państwach na początku ich niepodległości. W szczególności w Indiach, Maroku, Algierii, w krajach Afryki. Nie pozostała jedynie dwujęzyczność w tych koloniach, które nie obroniły swojej państwowości, a ich rdzenna ludność została zagoniona do rezerwatów lub w ogóle fizycznie zniszczona. Ostatnio z Internetu dowiedziałem się, że Pan, panie Witaliju, jako ukraiński ustawodawca, deputowany ludowy Ukrainy, oświadczył, że nie trzeba nikogo zmuszać do rozmawiania w języku ukraińskim. To prawda. Ale Pan przy tym nie uściślił, gdzie dokładnie rozmawiać?! Powiedzmy, w kuchni w każdej rodzinie i każdej narodowości — rzeczywiście zmuszać nie trzeba. Tak robi się na całym świecie. I Pan to wie nie gorzej ode mnie. Wziąć chociaż te same Stany Zjednoczone Ameryki, gdzie Pan często bywa. To samo jest w innych cywilizowanych światach. Ale w żadnym tym cywilizowanym świecie nie ma tak, żeby rozmawiano w parlamencie, jak podczas budowy wieży Babel, różnymi językami. Właśnie przez taką politykę językową babiloński Nabuchodonozor nie zbudował wieży Babel. Zaczął się chaos w państwie. Dokładnie tak jak u nas dzisiaj po ustawie KaKa. Ale to jeszcze tylko początek. Dalej będzie gorzej. Proszę uwierzyć mi i mojemu życiowemu doświadczeniu. Skutki już mamy. Są one kontrastowo odzwierciedlone w Radzie Najwyższej, w biznesie, które przez ustawę KaKa tracą swoje dywidendy. A problem można było rozwiązać całkiem prosto. Po prostu trzeba dzisiaj wszystkim obywatelom Ukrainy pokochać to państwo, w którym zdecydowali się żyć. A żyjąc, wypełniać jego prawa, szanować. Od redakcji. Redakcja „Słowa Proświty” również szczerze i z miłością wita swojego stałego autora Ołeha Fedorowycza Czornohuza i dziękuje mu za przysłany noworoczny prezent — na pociechę nam i na radość czytelnikom, którzy już domyślili się, że chodzi o opublikowane tutaj artykuły autorstwa tego znanego satyryka i publicysty. Fakty, które wezwały pióro znanego pisarza do pracy w noworoczne dni, zostały nagłośnione w roku ubiegłym: chodzi nie tylko o wypowiedzi znanych polityków z trybuny Rady Najwyższej czy w ich wywiadach dla mediów, ale i o swoistą pozycję, która, najwyraźniej, póki co nie zmieniła się. Więc przemilczać własne refleksje na ten temat Ołeh Czornohuz nie zamierza, tak samo jak nasz proświtański tygodnik. Przeczytawszy ostre inwektywy Czornohuza, nagle przypomniałam sobie tytuł jego dawnej, jednej z wielu, powieści — „Babel na Hudsonie”. Mam nadzieję, że Ołeh Fedorowycz poprze moją inicjatywę — otworzyć na łamach tygodnika rubrykę „Babel na Ustawie”, aby i autorzy, i czytelnicy, i dziennikarze, i naukowcy, i politycy — wszyscy, którzy stoją w obronie państwowości ukraińskiego słowa, ostro, dowcipnie, śmiało bronili własnych praw językowych. Zatem, za lekką ręką Ołeha Czornohuza mamy premierę rubryki: „Babel na Ustawie”.
Tłumaczenie maszynowe
— Ukrainizacji nie będzie! Dokładnie takie dzikie oświadczenie wygłosił z najwyższej trybuny w państwie, z Wierchownej Rady, były pierwszy sekretarz Dniepropetrowskiego obkomu LKSMU Serhij Tyhypko, obecnie, jak to dziwnie, deputowany niepodległej Ukrainy, ale — z mentalnością niewolnika i bezczelnością lokaja Moskiewskiej eks-imperii. Ciekawe, czy Tyhypko rozumie, że żyje w państwie unitarnym, a nie federacyjnym? W państwie, gdzie są dwa rdzenne narody: Ukraińcy — około 70 procent ludności i Tatarzy krymscy. Są niewielkie anklawy z ludnością rumuńską, węgierską, bułgarską, gagauską. Nasza Konstytucja wspiera ich kulturę, duchowość, wyznanie. Wszystkie narodowości, które zamieszkują nasze państwo, zgodnie z Konstytucją mają prawo do własnego języka, własnych szkół, własnej duchowości. Co do narodowości rosyjskiej, to Rosjanie nie są i nigdy nie byli rdzennym narodem na Ukrainie. Wszyscy Rosjanie to albo przesiedleńcy po deportacji innych narodów z ich rodzinnych, odwiecznych terytoriów, albo zdobywcy, którzy osiedlili się na tych ziemiach jeszcze od czasów zniszczenia Hetmanatu. W latach 30. ubiegłego stulecia część Rosjan przybyła razem z ograbionym zbożem i bydłem na terytorium Ukrainy z Rosyjskiej Federacji na polecenie partii komunistycznej, by zapełnić wsie i miasta, w których wymarła rdzenna ludność po sztucznym Hołodomorze-ludobójstwie, i pozostali na tym terytorium. Reszta „internacjonalistów” na komsomolskich przydziałach i przydziałach radzieckich obozów koncentracyjnych i więzień z całej „niezmierzonej Ojczyzny” przybyła na Ukrainę do budowy „Ogólnounijnej kotłowni”, jaką w owym czasie był Donbas. I nie jest to zarzut wobec donieckich mieszkańców. To, niestety, realne i smutne fakty. Ale, mimo tak złowrogich wydarzeń historycznych, ideologia komunistyczna i faszystowska, oficjalnie potępiona w Europie i cywilizowanym świecie, w „demokratycznej” Ukrainie nie jest zakazana. Teraz komuniści służą postkolonialne-
ną administrację, która wszelkimi prawymi i nieprawymi sposobami doszła do władzy, niszcząc rodzime kadry. Jednych fizycznie, innych psychologicznie, za pomocą wojny informacyjnej, którą Federacja Rosyjska prowadzi na Ukrainie. Jaskrawym dowodem na to jest wystąpienie w Radzie Najwyższej byłego komsomolca-komunisty S. Tyhypki. Do typowych wzorców takich prokremlowskich lokajów na Ukrainie należą agronom z Umania i poseł z rusyfikowanego Sewastopola Wadym Kolesniczenko oraz minister oświaty Ukrainy o nieznanym pochodzeniu narodowym Dmytro Tabacznyk. Ten „polityczny owoc” oświadczył w prasie, że zapisał się jako małorosjanin. Tyle że nie wiadomo, do którego paszportu, ponieważ w ukraińskim piątej rubryki brakuje. W porządku dziennym tych politycznych odszczepieńców nie leży poprawa życia pracujących, lecz powrót Ukrainy na łono wczorajszego imperium. Właśnie dlatego 18 grudnia ubiegłego roku na trybunę Rady Najwyższej wszedł ukryty internacjonalista – Serhij Tyhypko. (Moje sumienie nigdy by mi nie pozwoliło, przyjeżdżając nie nawet do stolicy Kiszyniowa, lecz choćby do wsi Dragoneszti w rejonie łazowskim, w republice Mołdawii, wejść na trybunę i oświadczyć: jeśli wy, Mołdawianie, zmusicie mnie, Ukraińca, do mówienia po mołdawsku, to na złość wam będę zasadniczo mówił po ukraińsku lub po rosyjsku, i gdzieś mam wasze prawa i waszą konstytucję). Swoim wystąpieniem S. Tyhypko potwierdził, że jest typowym przedstawicielem wczorajszej kolonialnej administracji. Tacy jak on na początku naszej niepodległości siedzieli gdzieś w cieniu i czekali na sprzyjający czas. Żerowali na ufności Ukraińców i zbijali całkiem pokaźne majątki dla swoich rodzin. Po masowej psychiczno-informacyjnej wojnie byłego imperium przeciwko Ukrainie przedstawiciele kolonistów przeszli na legalną pozycję. W unisono z rosyjskimi służbami specjalnymi zaczęli otwarcie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przestrzegać Konstytucji. I tyle. Niezadowoleni mogą tak samo bez przeszkód wyjechać do kraju swoich rodziców lub do kraju, który bardziej im się podoba niż Ukraina. Nie trzeba nikogo zmuszać, jak Pan mówi. Trzeba tylko głośno powiedzieć, że żaden obywatel, począwszy od przedszkola i szkoły, nie będzie mógł w przyszłości zostać urzędnikiem państwowym, ministrem, deputowanym, prezydentem kraju, jeśli nie będzie znał języka państwowego. Innego języka w państwie unitarnym nie będzie. Ukraina nie przygotowuje kadr dla Federacji, powiedzmy, Rosyjskiej. I tyle. Rodzice po takiej elementarnej i prostej stanowczości sami, bez ministra Tabacznyka, zdecydują, dokąd, do jakiej szkoły posyłać swoje dzieci, aby w przyszłości nie stały się językowym pośmiewiskiem. To przecież takie proste. Czyż nie? Bywał Pan w wielu krajach świata i dobrze Pan wie, że w tych samych Niemczech, czy w Anglii, czy we Francji nigdzie w urzędzie państwowym czy biurze biznesowym nie usłyszy Pan języka sąsiedniego państwa. Ukraina jest państwem postkolonialnym. Powinien Pan o tym wiedzieć, tak jak o tym, że w wczorajszej kolonii w głowie wczorajszego ujarzmionego narodu na długo pozostaje nie tylko strach (obawa, wstydliwość), ale i dwujęzyczność. Ujarzmiony naród jeszcze długo będzie rozmawiał językiem wczorajszego ciemiężyciela. W normalnych państwach i w tych, gdzie wczorajszy kolonizator znajduje się tysiące kilometrów od swojej kolonii (powiedzmy, Algieria, Maroko, Malezja czy nawet Brunei Darussalam), przy aktywnym i finansowym wsparciu państwowej polityki narodowej (czasami nazywa się to ideą narodową, odrodzeniem narodowym) rdzenny naród i pozostałości administracji postkolonialnej szybko dochodzą do siebie i zaczynają przestrzegać praw kraju, w którym żyją. Rdzenny naród wreszcie uświadamia sobie swoją tożsamość. Dopiero co stając na państwowe nogi, przyjęliśmy Kartę Europejską, której niekoniecznie trzeba było przyjmować. Ugruntowane państwa, wczorajsze imperia: Francja, Federacja Rosyjska, Anglia, Turcja — od razu uświadomiły sobie, jakie zagrożenie niesie im ta Karta językowa. Jaki chaos na nie czeka. Zwłaszcza w FR, gdzie jest tyle autonomicznych republik, okręgów narodowych i narodowości. My zaś uchwaliliśmy tę ustawę w państwie unitarnym, gdzie 78% rdzennej ludności to Ukraińcy, 17% to Rosjanie. W tym samym wywiadzie mówi Pan dziennikarzowi: „Tak historycznie się złożyło”. Ten ideologiczny frazes jest narzucony na Ukrainie przez szowinistów lub krótkowzrocznych politologów. „Tak historycznie się złożyło” i dodaje Pan zupełnie nieodpowiednie słowa: „nie możemy wymagać od niego mówienia innym językiem, on całe swoje życie mówił po rosyjsku”. Co za świętokradztwo, delikatnie mówiąc?! Pan również całe życie mówił po rosyjsku, ale nauczył się Pan ukraińskiego, czy, powiedzmy, „doskonali Pan ukraiński”, żeby z czasem nie stać się pośmiewiskiem w przypadku, na przykład, wybrania Pana na prezydenta Ukrainy. Dopuszczam, że może Pan zostać prezydentem praw (ale nie tak prowokacyjnych, jak ustawa językowa KaKa) i aktywnego wsparcia samego państwa, aby uwolniony naród żył pełnowartościowym życiem w sferze narodowej, kulturalnej, religijnej. Oczywiście, przy podnoszeniu potrzeb ekonomicznych i socjalnych ludności. Prezydent, rząd państwa powinni być rozważni, politycznie wyważeni i dbać o kulturę, dobrobyt i odrodzenie narodowe w państwie postkolonialnym. Przecież mniejszościom narodowym na Ukrainie niczego nie zabroniono. Jeden z moich przyjaciół mówi: — Daj Boże nam mieć to, co mają Rosjanie na Ukrainie. I to opinia nie tylko mojego przyjaciela! Rosjanie i Żydzi w planie moralno-duchowym, kulturalnym są zabezpieczeni na Ukrainie znacznie lepiej niż Ukraińcy. Przekonującym świadectwem tego jest nasz nowy rząd i nowy parlament. Niech Pan spojrzy na jego skład narodowy. Ilu tam jest przedstawicieli rdzennego narodu? Mniej więcej tyle samo, co Rusinów (Ukraińców) w czasach imperium Austro-Węgierskiego. Ależ my żyjemy nie w imperium. Ani w Austriackim, ani w Rosyjskim. A my tymczasem tylko odstrzeliwujemy się sztampowymi i narzuconymi przez naszych wrogów frazami: „Tak, historycznie się złożyło”. Nie, nie tak, panie Witaliju. Ktoś chce, żeby tak historycznie się składało, ale my, naród ukraiński, musimy wziąć władzę w swoje ręce. I weźmiemy, jeśli już tak historycznie znowu się składa, bo dalej w stanie kolonialnym naród ukraiński w swoim państwie żyć nie może. A do rezerwatu nie tak łatwo będzie nas zagnać, chociaż, sądząc po wszystkim, do tego zmierza. Bo przecież nawet siłowicy w niby naszym państwie — to nie nasi ludzie. Jeszcze raz chcę przypomnieć Panu, panie Witaliju, że żyjemy nie w państwie federacyjnym. O takim marzy w swoich projektach-utopiach tylko kum Putina Wiktor Medwedczuk razem, oczywiście, z Putinem. Ale w Federacji Rosyjskiej, gdzie jest ponad sto rdzennych narodów, jest jeden język państwowy. Jeden jedyny i gdyby w Dumie Państwowej jakiś Łysenko czy Petrenko wyszedł na trybunę i zaczął mówić językiem Szewczenki, boję się, że po tym zostałoby z niego to, co Pan zostawiał na ringu po swoich czterdziestu nokdaunach od swojego przeciwnika. Jeśli nie gorzej. Z poważaniem dla Pana Ołeh CZORNOHUZ
Tłumaczenie maszynowe
Ukrainy. Ja osobiście zagłosowałbym na Pana. Ale obecnie nie chodzi o Pana przyszłą karierę polityczną. Pana fraza „on całe życie mówił po rosyjsku” wygląda na usprawiedliwienie panowania kolonistów na Ukrainie, specjalnych agentur i postkolonialnej administracji, która chwyta się już nie słomki, a całego drzewa, które zapuściło w tej ziemi korzenie. Zatem nigdy i nikogo, panie Witaliju, nie trzeba zmuszać. Potrzeba tylko jednego — przypomnieć, że Ukraina jest państwem unitarnym. Do tego młodym państwem i tutaj jest jedyny język ukraiński. Ukraińcy nie mają na świecie drugiej Ukrainy, tak jak to mają za plecami Rosjanie, Żydzi czy Polacy. Ale w żadnym kraju tych przedstawicieli nie tworzy się taka językowa warchlakowatość, jak na Ukrainie. Nie można, panie Witaliju, dwadzieścia z hakiem lat być w ciąży z ideą narodową i niczego sensownego tak i nie urodzić. I dopóki na naszą ziemię nie przyjdzie ukraiński Garibaldi czy Bismarck (nie z narodowości, a z prawdziwego patriotyzmu i miłości do Ukrainy) i nie zjednoczy nas: i Ukraińców, i Rosjan, to ukraińsko-rosyjska wojna ideologiczna będzie trwała w nieskończoność. Prawo. Ustanowiona przez najwyższy organ władzy państwowej ogólnie obowiązująca zasada (ma najwyższą moc prawną). Babilońskie zamieszanie — o wielkim i głośnym zgromadzeniu ludzi, także nieładzie. Wieża Babel — rozgniewany zuchwałością ludzi Bóg pomieszał ich języki tak, aby przestali rozumieć jedni drugich i nie mogli dokończyć budowy wieży. Słownik języka ukraińskiego, Kijów, Centrum Wydawnicze „Proświta”, 2012. Babilony językiem rozwodzić — mówić aluzjami, okrężnymi drogami, na domysł. „Słownik rosyjsko-ukraiński”, Kijów, Abris, 2006. Przecież jedni i drudzy, Ukraińcy i Rosjanie, podgrzani przez trzecią siłę z obu stron, uważają się na Ukrainie za poniżonych. Na korzyść wielu Rosjan, w szczególności młodych, którzy wiele lat przeżyli już w niepodległej Ukrainie, rozmawiają oni wspaniałą ukraińszczyzną, zajmując stanowiska państwowe, czego często nie można powiedzieć o „rodzimych” wywrotowcach z nazwiskami typu kolisniczenkowie, czalenkowie, iszczenkowie, skaczkowie i im podobni buzyny. I ja tak samo tych Rosjan szanuję tysiąckrotnie bardziej, aniżeli „rodzimych” mankurtów. Zgody narodowej, panie Witaliju, można osiągnąć tylko w jednym przypadku — przestrzegania
Niedawno mieszkańcy Ługańska zostali wręcz „uszczęśliwieni noworocznym prezentem” wykładowców Wschodnioukraińskiego Narodowego Uniwersytetu im. W. Dala, Kostiantyna Derewianki i Hliba Bobrowa. Trzymając w rękach ich drugi „produkt fantazji” „Ukrainka przeciwko Ukrainie” (Ługańsk: OOO „Wirtualna rzeczywistość”, 2012. — 462 s.) — w pierwszym szkalowano imię Tarasa Szewczenki — myślisz, do czego ludzi może doprowadzić nienawiść do wszystkiego, co ukraińskie, co ich otacza, żądza pieniędzy (ponieważ tworzą oni takie „dzieła” na zamówienie, które są hojnie opłacane), pragnienie przypodobania się władzy, za wszelką cenę wyłożenia i przeforsowania głównych założeń „Bloku Rosyjskiego”. Autorzy wybierają najdroższe dla świadomego Ukraińca postacie, wszak wszystkim wiadomo, że Taras Szewczenko i Łesia Ukrainka stali się symbolami Ukrainy, ich imiona reprezentują literaturę ukraińską na całym świecie. Dodajmy jeszcze: według wyników badań Hanny Onkowycz („Ukrainoznawstwo i lingwodydaktyka”, Kijów, 1997), znakami językowymi ukraińskiej kultury narodowej są takie imiona, jak Taras Szewczenko (jego nazwisko respondenci stawiają na pierwszym miejscu), Łesia Ukrainka (w zbiorczym spisie liderów jej imię znajdujemy na drugim miejscu), Iwan Franko (jego imię zajmuje w tym samym spisie trzecie miejsce; zob.: wspomniana praca H. Onkowycz, s. 23—24). Dlatego nietrudno przewidzieć, o kim K. Derewianko i jego współautorzy, być może już dzisiaj starannie „wyplatają” trzecią książkę. Trudno jedynie zrozumieć, jak można być tak cynicznym, by wylewać na głowy ludzi, z którymi przeżyło się całe życie obok, taki brud, a na dodatek podawać go pod „szlachetnym sosem” — mówiąc, że trzeba znać prawdę o ludziach, z których szczyci się naród. Obecnie autorzy „arcydzieł” szukają okazji, która pomogłaby im zaprezentować monografie przed studentami wydziału filologii ukraińskiej Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki oraz działaczami Proświty z centrum obwodowego. „Ługańska” mentalność podpowiada K. Derewiance, że na uniwersytecie i w Proświcie, które noszą imię wielkiego poety, zrobić to najstosowniej. Prawdopodobnie właśnie ten impuls kieruje autorami już dwóch paszkwili na ukraińskich pisarzy, kiedy podczas obchodów dni szewczenkowskich ich „bracia” rozdają studentom, którzy zebrali się przy pomniku Tarasa Szewczenki (młodzież czci wielkiego syna narodu ukraińskiego!), książkę „Taras Szewczenko — ojciec chrzestny ukraińskiego nacjonalizmu” (2005). Jeśli M. Hrekową, K. Derewiankę i H. Bobrowa skłania do działania żądza prawdy, to dlaczego „szerzyciele prawdy” przy zwracaniu się do nich przedstawicieli organów ścigania tak szybko znikają z placu? Tym, że autorzy książki o Łesi Ukraince zostali „wyhodowani” w Narodowym(!?) Wschodnioukraińskim Uniwersytecie im. W. Dala, nikogo nie zdziwisz. W tej państwowej wyższej uczelni, klasycznym uniwersytecie, patologicznie lubią drwić z Ukraińców. Jeśli tak nie jest, to czy odważyłby się ktoś w muzeum „Ukraina — świat” (tym muzeum bardzo szczyci się administracja uniwersytetu) wystawić na stoisku, poświęconym twórczości Wielkiego Kobziarza, otwartą książkę O. Buzyny „Wurdalak Taras Szewczenko” (2000) z wieloma podkreśleniami. Pracownicy muzeum zauważają: oto jak my, mówią, obiektywnie podajemy informacje. Ale nie odpowiadają na pytanie o to, dlaczego na stoisku nie ma monografii badawczych szanowanych na całym świecie autorów o T. Szewczence? Dlaczego by im nie podkreślić w tych monografiach słów, którymi wysławia się ukraiński geniusz? Dlaczego w muzeach A. S. Puszkina nie wystawiają na pokaz książek, w których wyrażono wiele krytycznych i niepochlebnych opinii o osobowości poety? Może dlatego, że kwestie dyskusyjne zazwyczaj omawia się w gronie specjalistów? Czy zdolnych do podjęcia dyskusji u nas niewielu? I czy nie przeczy taka stronniczość praktyce muzealnictwa? Dlaczego, w końcu, w muzeum historii Wschodnioukraińskiego Uniwersytetu o autorach znanych wynalazków (wszyscy oni byli lub są pracownikami uniwersytetu) podano tylko oficjalne świadectwa? Dlaczego brakuje tu informacji o ich życiu prywatnym, złych nawykach? Dlaczego nie podano tu fragmentów z listów, które rzucałyby światło na ich poszukiwania własnej drogi w życiu? Ucieknijmy się do krótkiej charakterystyki tylko poszczególnych rozdziałów książki „Ukrainka przeciwko Ukrainie”. Powiedzmy, w jednym z nich K. Derewianko i jego współautor postanowili przeanalizować pierwszy wiersz Łesi Ukrainki „Nadzieja” (s. 140). Zamiast charakterystyki treści i środków artystycznych tego utworu sprowadzają rozmowę do wyjaśnienia szczegółów rewolucyjnej działalności ciotki Łesi Ukrainki, Oleny Antoniwny Kosacz, która przeżyła tragedię, jak i wielu innych oświecicieli, terroryzmu politycznego. Ale autor nie podkreśla, że sama Olena nikogo nie zabijała, choć była zesłana za swoje poglądy w 1879 roku do guberni ołonieckiej, a po dwóch latach — na Syberię. Za co więc ją potępiać? Za to, że ona, jak miliony ludzi na Ukrainie i w Rosji, chciała zmian? Za to, że nie chciała godzić się z istniejącym porządkiem? Autorzy nie chcą widzieć, że Łesia Ukrainka w poezjach obywatelskich i lirycznych występuje jako dwie różne osobowości. Według słów S. Jefremowa, „w pierwszych słyszycie same radosne nuty, nieujarzmioną i niepokonaną siłę, nierozwiane nadzieje… I zupełnie inną staje się przed nami poetka, kiedy zwraca się do swoich osobistych, bezpośrednich uczuć: „dumy smutne” biorą tu górę” (zob.: S. Jefremow. Historia literatury ukraińskiej, — K.: FEMINA. — 1995. — S. 324). I to każdemu zrozumiałe, bo Łesia Ukrainka bardzo chorowała. Marnymi wydają się nam i próby autorów oskarżenia Łesi Ukrainki o to, że ona, mówiąc, nie była prawdziwą chrześcijanką. Ale przecież światową praktyką uznano, że wyznanie — to wola samej osobowości. Wiadomo, że wraz z rozwojem wiedzy i racjonalizmu religia przestaje być panującą formą świadomości społecznej, wzmacniają się procesy sekularyzacji. Po Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789—1794 i zwłaszcza w XX wieku w różnych krajach Europy i USA rośnie oddzielenie życia kościelnego od świeckiego: poświadczono oddzielenie kościoła od państwa i szkoły; wolność wyznania włączają do praw konstytucyjnych obywatela; różnym konfesjom uznają równy status prawny; rozpowszechniona jest tolerancja religijna i pluralizm religijny. Wyznanie coraz bardziej staje się prywatną sprawą człowieka, jak i konfesje — niezależnymi od państwa zrzeszeniami wiernych. Czyż ktoś może odebrać to prawo samej Łesi Ukraince? Chcemy zakończyć swoje rozmyślania takimi słowami Hanny Czubacz: „Niezapomniane — zapomni się, nieskończone — skończy się, nawet czyste zabrudzi się, tylko pieśń pozostanie”. Pieśń, którą tak namiętnie tworzyła Łesia Ukrainka dla narodu ukraińskiego, pozostanie i niczym jej nie zabrudzić. A oszczerstwa, tworzone przez pseudonaukowców, tylko wzmacniają zainteresowanie utworami poetki i prowadzą je do prawdziwie naukowych badań jej życiowej i twórczej drogi.
Centrum prasowe Ługańskiego obwodowego zjednoczenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w Mikołajowie do 175. rocznicy urodzin — brązowej tablicy pamiątkowej na ulicy jego imienia (zniszczonej przez nieznanych sprawców w październiku 1999 r.). W Mikołajowie, gdzie mieszkali wybitni ukraińscy działacze kultury, ustanowiono tablicę pamiątkową oraz znak pamięci M. Arkasa, tablicę pamiątkową P. Saksaganskiego. Członkowie Proświty prowadzą prace poszukiwawcze w celu ustalenia ocalałych w regionie zabytków historii kozactwa (O. Szarafanow), szewczenkiany Mikołajowszczyzny (I. Marcinkowski), tradycji pieśniarskich (O. Szpaczynski, A. Zaturian), działalności M. Arkasa (T. Berezowska), których wyniki publikują w wydawnictwach naukowych, periodykach, na konferencjach i wykładach. Dla przedszkolaków sztuki pisze dramaturg M. Jewtuszenko; z uczniami pracują pedagodzy L. Curkan, N. Horecka, M. Matijuk, V. Kupcowa; ze studentami — L. Starowojt, T. Berezowska, M. Zahorodnij, I. Bereza, V. Russowa; kulturalno-poznawcze wycieczki po regionie organizuje B. Sawczenko; coroczne kolędowanie przeprowadza kierowany przez N. Archypenko wertep. Wśród oddziałów rejonowych najbardziej aktywni są nowobuzcy członkowie Proświty — O. Zmurko, O. Repichowycz, V. Kornafel, S. Kuzmenko. Członkowie Proświty Mikołajowszczyzny są współorganizatorami corocznych konkursów: recytatorów poezji Szewczenki „Zapowit”, ukraińskiej pieśni patriotycznej „Czerwona kalina”, muzyki folklorystyczno-instrumentalnej i śpiewu ludowego im. Mykoły Arkasa, ukraińskiego humoru i satyry „Smichosłow”, ukraińskiej poezji patriotycznej im. Wałerija Bojczenki. Członkowie Proświty wspierali młodzież regionu w przygotowaniach do udziału w Międzynarodowych konkursach wśród młodzieży szkolnej i studenckiej im. T. Szewczenki oraz języka ukraińskiego im. P. Jacyka; Ogólnoukraińskich konkursach „Zjednoczmy się, bracia moi!”, „Jestem dumny z tego, że jestem Ukraińcem z urodzenia”, „Paleta ukraińskiego słowa”; Ogólnoukraińskiej grze ukrainoznawczej „Soniasznyk”; obwodowych „Czytaniach Arkasowskich”, miejskim — „Ścieżkami losu Szewczenki”. Członkowie Proświty wraz z innymi organizacjami biorą udział w wydarzeniach upamiętniających T. Szewczenkę, M. Arkasa, M. Winhranowskiego, S. Czerkasenkę; pamięci ofiar represji komunistycznego reżimu totalitarnego i Hołodomoru 1932—1933 lat. W latach 2000—2008 mikołajowska Proświta wydawała gazetę „Arkasowska ulica” (red. M. Zahorodnij, od 2001 r. N. Ohrenycz). W niełatwych warunkach członkowie Proświty bronią tradycji ukraińskiej kultury regionu, prowadzą pracę wyjaśniającą, biorą udział w wydarzeniach o charakterze państwowotwórczym. Przewodniczącymi zarządów obwodowego zjednoczenia Proświta w latach 1992—1998 był V. Bojczenko (3.05.1941—25.03.2011), 1998—2001 — M. Zahorodnij, 2001—2010 — N. Ohrenycz, od 2010 — I. Marcinkowski. * * * Podsumowując przebytą drogę, wszystkie przeżyte trudności, z pewnością można powiedzieć, że Proświta na Mikołajowszczyźnie to najstarsze aktywne stowarzyszenie społeczne, które niosło i niesie mieszkańcom regionu szewczenkowskie ukraińskie słowo, ukraińskie tradycje ludowe, najlepsze wzorce ukraińskiej kultury narodowej współczesności dla odrodzenia i umocnienia państwowości Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor MARCINKOWSKI, kandydat nauk medycznych, docent Narodowego Uniwersytetu Budownictwa Okrętowego im. admirała Makarowa, przewodniczący zarządu Mikołajowskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 1 z 2013 r. Zorganizowana przez M. Arkasa „Proświta” działała aktywnie i przebudziła Ukraińców regionu, wywołując niechętny stosunek miejscowych władz (zarówno carskich, jak i bolszewickich), była prześladowana w czasach reakcji, jednak działała. Za komunistów „Proświta” początkowo brała udział w otwieraniu klubów, przedszkoli, muzeów, organizowała chóry ludowe, urządzała wystawy obrazów, literatury, prowadziła wieczory, brała udział w uczczeniu pamięci T. Szewczenki. Biorąc pod uwagę autorytet „Proświty”, zwłaszcza wśród chłopów, KC KP(b)U, miejscowe komitety bolszewickie próbowały wykorzystać prośwician w swojej propagandzie ideologicznej. W 1920 roku władza opracowała nowy Statut „Proświty”, który narzucał komunistyczny charakter jej działalności (w Mikołajowie został on przyjęty przez walne zgromadzenie „Proświty” 13 czerwca 1920 r.). Na łamach gazety „Krasnyj Nikołajew” w 1922 r. rozgorzała dyskusja wokół „wrogiej »kulturalnej« bandy” (nr 321), „zakażonej petlurowskim duchem” (nr 332). Ale doświadczenie prośwician próbowano wykorzystać, by „wzmocnić KSMU na wsi” (nr 332), ponieważ alternatywne wobec „Proświt” Domy Chłopskie tworzono z „wielkimi trudnościami”, a ich aktywiści byli nieliczni i słabo przygotowani. „Proświt nie ma czym zastąpić (wyróżniono w tekście gazety — Aut.). Domy Chłopskie, jako dominująca forma w 1922 r. na Mikołajowszczyźnie — to inteligencka utopia. Mamy proświty (321 proświt według wyliczeń tow. Łomakina). Chcesz nie chcesz, a godzić się trzeba” (nr 321). Jednak całkowite przebudowanie działalności „Proświt” okazało się niemożliwe i bolszewicy zdecydowali się na zamknięcie ich placówek. 9 marca 1924 r. „Proświta” przeprowadziła w Mikołajowie wieczór pamięci T. Szewczenki, po czym bolszewicka władza zlikwidowała towarzystwo jako „ognisko ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Członkowie „Proświty” na podstawie sfabrykowanych oskarżeń zostali aresztowani i poddani represjom, wielu z nich rozstrzelano. Ofiarami komunistycznych represji stali się wykładowcy: M. Łahuta, Ch. Hudź-Zasulski, M. Laszczenko; aktorzy: P. Prychodko, J. Romanowski, H. Jurczenko; inwalida-emeryt F. Iljaszenko i wielu innych, kilkakrotnie aresztowano i skazywano F. Kamińskiego, „aresztowano” i niszczono książki, wśród których był także „Kobziarz” Szewczenki. Po M. Arkasie w różnych czasach radzie Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Mikołajowie przewodniczyli O. Arkas (żona M. Arkasa), W. Dejneka, M. Wasylenko, M. Zahorujczenko, O. Sawczenko-Osmołowski, B. Brojakiwski, M. Łahuta, O. Zima, K. Chrystyczenko. Podczas okupacji niemieckiej w 1941 roku placówki „Proświty” znów zaczęły się odradzać (czasem przy wsparciu grup pochodnych OUN), ale wraz ze zmianą władzy cywilna niemiecka administracja okupacyjna je zakazała, a nowo powstałe towarzystwa samolikwidowały się, aby uniknąć represji. Po tym działalność Towarzystwa urwała się na pół wieku. Władza radziecka działalność „Proświty” deklarowała jako „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”, dlatego o jej odrodzeniu nie było mowy, badania dokumentów archiwalnych były ograniczone, a informacja — zniekształcona. Z początkiem pieriestrojki i narodowego wzlotu na Ukrainie, z inicjatywy aktywistów w grudniu 1988 r. w Kijowie powstaje Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki. W Mikołajowie jego placówki skupiły się w zakładach „Zoria” (przewodniczący W. Strenado), „Okean” (W. Spycia), im. 61 Komunardów (A. Tesłenko), w organizacjach „Maszprojekt” (K. Rybak, potem R. Szpak), „Specbud” (W. Andriewski), w przychodni przeciwgruźliczej (M. Hanuszczak), przy obwodowej rolniczej stacji doświadczalnej (I. Bakłycki), przy obwodowej organizacji pisarskiej (W. Bojczenko) i in. Łącznie liczyły one 152 osoby, które w niełatwych warunkach komunistycznego reżimu jednopartyjnego jako pierwsze stanęły w obronie języka ukraińskiego. 22 marca 1989 r. zebranie założycielskie Mikołajowskiej organizacji miejskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki połączyło pierwotne placówki miejskie, wybrano zarząd, do którego weszli pisarz W. Bojczenko (przewodniczący), inżynier W. Ślipeć (zastępca przewodniczącego), agronom F. Hrozow (sekretarz). 19 maja 1990 r. na konferencję założycielską Mikołajowskiej organizacji krajowej Ogólnoukraińskiego towarzystwa języka ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki przybyło 92 delegatów. Oprócz mikołajowskich placówek, byli tu przedstawieni organizacje rejonowe z Oczakowa, Wozniesieńska, Pierwomajska, Krzywego Jeziora, Nowego Bohu, Weselinowa, Wradijewki, Śniegurewki, Jełańca. Nieco później pojawiły się placówki w Nowej Odessie, Arbuzynce, Bratskim. Na przewodniczącego towarzystwa obwodowego wybrano W. Bojczenkę. Pomimo nacisków ze strony komunistycznej władzy, aktywiści towarzystwa starali się kontynuować tradycje arkasowskiej „Proświty”. Mikołajowscy proświcianie zbierali literaturę ukraińską dla ukraińskich diaspor Rosji i Naddniestrza, dla rejonów obwodu mikołajowskiego; nawiązali kontakt z Towarzystwem Języka Ukraińskiego w Chicago (USA). Agitowali za szerszym wykorzystaniem języka ukraińskiego (m.in. wywieszając plakat B. Pewnego z portretem T. Szewczenki i pytaniem „Czy twoje dzieci rozmawiają po ukraińsku?”). Aktor M. Jewtuszenko czytał poezję Kobziarza, był reżyserem scenariuszy poświęconych uroczystościom pamięci Kobziarza. Przełamując przeszkody dyrekcji, w zrusyfikowanym instytucie pedagogicznym (obecnie Mikołajowski Uniwersytet Narodowy im. W. O. Suchomłynskiego) przy wsparciu placówki proświciańskiej przeprowadzono koncert dla studentów, poświęcony 175. rocznicy urodzin T. Szewczenki. Pasywność wobec wprowadzania języka ukraińskiego wykazali wtedy pedagodzy, urzędnicy obwodowych i miejskich zarządów oświaty. Zrusyfikowani rodzice (pierwsi byli ze wsi Matwijewka) przeszkadzali w przechodzeniu szkół na ukraiński język nauczania, ale spotkania z proświcianami (odpowiedzialnymi w Mikołajowie byli S. Wdowycja, M. Lalko, A. Kurhan) miały pozytywne skutki — nabór do klas ukraińskich był udany. Proświcianie opracowali plan wprowadzenia ukraińskiego języka państwowego, który władza przyjęła do wykonania. Jednak później sama go aktywnie hamowała. Proświcianie wydawali na maszynie do pisania gazetę-ulotkę „Słowo” (red. K. Rybak), rozpowszechniali pierwszą w kraju niezależną gazetę „Czornomorija” (red. N. Carynna), inną proświciańską i demokratyczną prasę ukraińskojęzyczną (odpowiedzialni R. Szpak); popularyzowali wśród ludności wiedzę z historii Ukrainy (W. Bojczenko, W. Ślipeć); inicjowali przed władzami miejskimi kwestię ogłoszeń w transporcie w języku ukraińskim (M. Jewtuszenko, M. Kurinny, M. Lubczenko); razem ze Związkiem Studentów poruszali kwestię o
Ihor Marcinkowski [domagał się] usunięcia imienia szowinisty W. Bielinskiego z nazwy wyższej uczelni pedagogicznej regionu. Jednak władze odmówiły nadania jej imienia M. Arkasa, tak samo jak przemianowania prospektu Październikowego na prospekt Piotra Sahajdacznego. Członkowie Proświty organizowali wydarzenia artystyczne z udziałem A. Iwaniuczenki, W. Antoniuk, M. Jewtuszenki, O. Werbyckiego, W. Bojczenki, podczas których popularyzowano ukraińską ideę narodową. Członkowie Proświty prowadzili pracę wyjaśniającą wśród ludności w przededniu referendum 1 grudnia 1991 r. w sprawie zatwierdzenia Aktu proklamacji niepodległości Ukrainy. Z inicjatywy towarzystwa oraz przy wsparciu przewodniczącego komitetu ds. radiofonii W. Cariuka, na antenie wyemitowano wystąpienia, które demaskowały antyukraińskie partie oraz zbrodnie popełnione przez komunistów. Na łamach gazet występowali W. Bojczenko, W. Slipeć, R. Szpak, A. Iwaniuczenko, W. Kipiani, H. Jezełow, W. Awramenko, P. Panianczuk i inni. Dzięki wytrwałej pracy wyjaśniającej członków Proświty oraz Ruchu w obwodzie za niepodległością zagłosowało 89,45% obywateli. W odrodzeniu Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, a później „Proświty”, na Mikołajowszczyźnie oprócz wymienionych aktywni byli W. Andriewski, W. Berezowski, S. Wdowycia, W. Hałuszczenko, F. Hrozow, P. Docenko, M. Zahorodnij, A. Zaturian, O. Iwaniuczenko, Tamara i Wołodymyr Kiperowie, O. Małycki, M. Matwijiw, Ołeh i Mykoła Matiukowie, B. Moroz, K. Rybak, W. Spycia, W. Strenado, A. Tesłenko, R. Szpak, L. Cymbał, L. Oleszczuk oraz inni. Członkowie Proświty z Mikołajowszczyzny byli inicjatorami i uczestnikami wszystkich wydarzeń związanych z upamiętnieniem T. Szewczenki w regionie, na przykład przy stawianiu mu pomników w Basztance, Nowym Buhu, a w Mikołajowie. Walerij Bojczenko Nadija Ohrenycz
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
100-letni jubileusz Markijana Szaszkewycza został uczczony w 1911 roku jako wydarzenie wiekopomne, ogólnoukraińskie święto odrodzenia narodowego. Wystarczy przejrzeć ówczesne gazety, obejrzeć fotografie, aby poczuć nastrój epoki i zrozumieć, dlaczego, zrodziwszy się na „małej ojczyźnie”, kult Szaszkewycza zaczął przekraczać sztuczne granice między ukraińskimi ziemiami. Tak, to kult, w którym nie ma ani sztuczności, ani fałszu. Jednoczył wszystkich, którzy uświadomili sobie swoją narodową istotność, a ci, którzy jeszcze nie pozbyli się „bezrodności”, otrzymywali pomoc od inteligencji, cerkwi, patriotycznie wychowanej młodzieży. Z każ... poeta, publicysta, wydawca). To dzięki jego fotografii mamy „pożyczone” oblicze Markijana Szaszkewycza (oryginał portretu autorstwa Iwana Trusza, niestety, został utracony). Okres nestanicki jest cenny tym, że do naszych czasów dotarły niektóre kazania Markijana w wiejskiej cerkiewce; tym, że zrozumiałym, przystępnym dla wiernych językiem ojczystym przetłumaczono tu wielkie fragmenty Pisma Świętego. W parafii nestanickiej po „przeniesieniu” rodziny Szaszkewyczów do Nowosiółek przebywał (przez niedługi czas) jeden z działaczy „Ruskiej Trójcy” Iwan Wahyłewycz. Nestanicka drewniana cerkiew jest jedną z niewielu, które pamiętają swojego księdza, ojca Markijana. Pamięta o. Markijana także stara lipa, pod którą lubił odpoczywać w drodze do chatki-plebanii, której wizerunek widzimy na rysunku miejscowego artysty-krajoznawcy Iwana Dika. To on zapisywał wspomnienia, które przekazywano z pokolenia na pokolenie, był jednym z entuzjastów, którzy poparli zamiar bliskiego krajana Josypa Paruboczego (autorytetnego gospodarza, laureata Nagrody Szewczenkowskiej za budownictwo na wsi). Josyp Semenowycz zapoczątkował w Nestaniczach spotkania z działaczami kultury w dalekim 1988 r. Wtedy też niedaleko cerkwi został wmurowany kamień pod pomnik Szaszkewycza, a już sam pomnik odsłonięto i poświęcono w 1992 roku. Jego autorzy: rzeźbiarz Jarosław Motyka i architekt Marija Matwijiw. Pomnik zachwyca prostodusznością i ciepłem: ojciec Markijan, nauczając wiejskie dzieci, przygarnia je do siebie, a tę gromadkę obserwują z góry oraz z boków postumentu zaciekawione aniołki... Pomnik stał się dominantą, łącząc w jedną całość starodawną cerkiew z dzwonnicą oraz kilkusetletnią lipą, miejscem, gdzie była dawna plebania, i odrestaurowanym budynkiem, po swojemu przynależnym do pamięci o o. Markijanie. Czterdzieści lat przeżył tu o. Jarosław Murowycz, długoletni proboszcz Nestanicz. Dziesięcioleciami ochraniał on drewniany krzyż, z którym Szaszkewycz odprawiał nabożeństwa, a następnie, już po nim i jego następcy Wahyłewyczu, przekazywany był każdemu nowemu nestanickiemu duszpasterzowi. W 1946 roku o. Murowycza wywieziono na Sybir, gdzie odbył w łagrze 25-letnie więzienie. Ale krzyż Markijana zachował. W ubiegłym roku krewni o. Jarosława odwiedzili Nestanicze, byli w cerkwi, obejrzeli dom-muzeum. Wyrazili wdzięczność za wszystko: zachowaną cerkiew z dzwonnicą, oryginalny pomnik, wspaniałe muzeum. A przechodząc przez drogę, zbliżyli się do miejsca, które również wywołuje wzruszenie i rozmyślania: niewielki teren ogrodzono i obsadzono kwiatami. Wizerunek chatki-plebanii, która stała w tym miejscu, odtworzono na bryle bazaltu, nad którą wzniesiono miniaturową dzwonnicę. Każdy może podejść do niej przez niską bramę, dlatego trzeba skłonić się w pokłonie, zanim zrobi się kilka kroków i dotknie żelaznego dzwonu: dźwięk rozbrzmi niepokojący i jednocześnie przyjaźnie wzywający. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Roman ŁUBKIWSKYJ
Czyżby „państwowa” niewiedza lub ignorowanie znaczących postaci odrodzenia narodowego? W dniach przed jubileuszem (zwłaszcza wtedy, gdy zbliża się ważna (okrągła) rocznica, pojawia się wiele pytań. Czy jubileusz będzie obchodzony tylko według „miejscowego” schematu? Czy będą miały z nim związek struktury państwowe? A jaki będzie rezonans? Ogólnoukraiński? Międzynarodowy? Niestety, od pewnego czasu ukształtowała się i utrwaliła u nas bodaj jedyna forma obchodzenia ważnych ogólnonarodowych dat i wydarzeń — rytualna. W codziennej krzątaninie, niekończących się wyścigach politycznych, w biernym, obojętnym stosunku do narzucanych społeczeństwu sowieckich i kiczowatych „wartości”, zdaje się, zapomnieliśmy, po co trzeba przeglądać kalendarze, tworzyć komitety jubileuszowe, podpisywać ukazy i rozporządzenia. A kiedy mimo wszystko dyrektywy nie „zalegają”, lecz są wykonywane — pomniki wznosi się, muzea odrestaurowuje i buduje nowe, tablice pamiątkowe uroczyście poświęca, a płomienne przemówienia wygłaszają nie tylko pisarze — czy zastanawiamy się nad tym, jaki wpływ mają (i będą miały) jubileuszowe przedsięwzięcia na nasze życie, czy mogą czegoś nauczyć, czemuś zaradzić, coś pozostawić w sercach dzieci, które z kwiatami w rękach witają tak pożądanych i drogich gości we wsi czy w miasteczku, świątecznie przystrojonym z okazji wielkiego wydarzenia?
Tak, jubileusz Markijana Szaszkewycza, jubileusze innych uczestników „Ruskiej Trójcy” nie zostały należycie uczczone. Biorąc pod uwagę to, że daty te zbiegły się z 20-leciem odnowienia suwerennego, sobornego państwa, naród ukraiński został upokorzony w bolesny sposób. Wyrządzono krzywdę, której nie można zasłonić żadnymi najbardziej wymyślnymi programami i uroczystymi zapewnieniami. Instytucje państwowe, poza tym, nie zrobiły absolutnie nic dla wydania dzieł Markijana Szaszkewycza, popularyzacji jego twórczości wśród ukraińskiej diaspory. Tymczasem społeczeństwo do 200-lecia Szaszkewycza zaczęło przygotowywać się zawczasu. Grupy inicjatywne czy poszczególne osoby składały listy do byłego i „urzędującego” Prezydentów Ukrainy, do Ministerstwa Kultury i do wielu innych. Powtarzam: w sprawie jubileuszu Szaszkewycza nie usłyszeliśmy żadnej odpowiedzi. Liczyliśmy na pomoc od bardzo wielu ludzi — świadomych, inteligentnych, którzy zajmowali wysokie stanowiska. Oczekiwanie zakończyło się tym, że przeprowadzono niewielki wieczór w stołecznym Domu Nauczyciela, i to na koszt grupy lwowian, aktywistów Komisji Szaszkewyczowskiej. Ale i za to dziękuję… Prawda, niektóre inne miejscowości przyłączyły się do uczczenia, ale „wielka prasa” tego nie zauważyła. Albo przemilczała. Lecz podkreślam: programy jubileuszowe w każdym poszczególnym przypadku realizowane były kosztem miejscowych wspólnot, wysiłkami patriotów, entuzjastów i dobrowolnych pomocników, ludzi różnych pod względem zawodów i przynależności do wyznań, za to zjednoczonych miłością do Apostoła ukraińskiego odrodzenia narodowego — Markijana Szaszkewycza i jego pobratymców z „Ruskiej Trójcy”.
Z każdym rokiem, z każdym pokoleniem nabiera siły ludowa tradycja corocznego czczenia pamięci Markijana Szaszkewycza na Białej Górze, którą pielgrzymi wynoszą do rangi symbolu, porównując ją z Górą Mnisią pod Kaniowem. Ludzie starszego pokolenia dobrze pamiętają, że niemal do połowy lat 60. ubiegłego wieku w każdej wiejskiej chacie i mieszkaniu księdza można było zobaczyć portrety Szewczenki, Szaszkewycza i Franki obok obrazów-ikon. Terror ideologiczny przeciwko uczestnikom czczenia Szaszkewycza na Ukrainie trwał ponad pół wieku i dopiero początek lat 1960., kiedy w wyniku politycznej „odwilży” do naszej literatury powrócili Pantełejmon Kulisz, Borys Hrinczenko, Ołeksandr Ołeś, kiedy motyw ochrony języka ojczystego stał się decydujący w twórczości Maksyma Rylskiego, Andrija Malyszki, Dmytra Pawłyczki oraz najmłodszych „nowo zaciągniętych” poezji — Wasyla Symonenki, Iwana Dracza, Mykoły Winhranowskiego, aktualizują się zarówno twórczość Markijana Szaszkewycza, jak i jego patriotyczny czyn, a to z kolei wniosło nowe motywy do szaszkewicziany poza granicami Ukrainy.
Pamiętam bardzo dobrze, aż do szczegółów, niektóre etapy obchodów 150-lecia Szaszkewycza. Pamięć sięga lat 60., kiedy w Pidlisach w rejonie złoczowskim na Lwowszczyźnie wmurowano granitową stelę na miejscu posiadłości, gdzie półtora wieku temu urodził się Budziciel świadomości narodowej, bojownik o język ojczysty, twórca nowej literatury ukraińskiej w Galicji. Ton jubileuszowy nadawał Uniwersytet Lwowski na czele z wielkim rektorem — uczonym i patriotą Jewhenem Łazarenkiem. Dzięki jego inicjatywie i wytrwałości rzeźbiarz Dmytro Krwawycz stworzył słynne popiersie Markijana, które zostało odlane w kilku egzemplarzach i ustawione w Pidlisach, Lwowie, a jedno przekazane do miasta Brzeżany (obwód tarnopolski). Pojawiają się pierwsze skromne ekspozycje (na przykład przy wiejskiej bibliotece w Pidlisach, Lwowskiej szkole średniej nr 34, nazwanej imieniem Szaszkewycza jeszcze w drugiej połowie XIX w.). Do repertuaru pieśni powróciła słynna „Wiosenka”, a na scenach — miejskich i wiejskich — rozbrzmiały poezje „Chmielnickiego oblężenie Lwowa”, „O Naływajku”, „Ruska matka nas zrodziła”… Ukazały się drukiem pierwsze (po kilkudziesięcioletniej przerwie) badania naukowe, artykuły w czasopismach i periodykach.
Po ćwierćwieczu, w maju 1986 r., problem obchodów 175-lecia od dnia urodzin M. Szaszkewycza został poruszony podczas zjazdu pisarzy — tzw. „czarnobylskiego”. Na żądanie lwowian utworzono Republikański komitet jubileuszowy na czele z Olesiem Honczarem. Lwowianom przypadł zaszczyt zorganizowania całej pracy przygotowawczej. Każdy z nas dobrze rozumiał: decyzja o „przedsięwzięciach jubileuszowych” jest ideologiczna, a zatem ma dwustronny charakter: formalnie — zostanie uczczony jubileusz człowieka, którego wkład w skarbiec kultury narodowej jest wielki, a faktycznie — będą próby „zneutralizowania” nastrojów patriotycznych w środowisku młodzieżowym kosztem korzystnych dla reżimu interpretacji. Ale nasza zgodna praca, oparta na wielkiej tradycji ludowego szacunku do Szewczenki, Franki, Szaszkewycza, przyniosła obfite owoce. W Pidlisach faktycznie na pustym miejscu zmartwychwstał z niebytu staroświecki budynek-muzeum. We Lwowie — odbudowano niepowtarzalnej urody dzwonnicę cerkwi Świętego Ducha, a fundamenty samej świątyni wytyczono na przyszłość. A jeszcze dwa lata później obok dzwonnicy (od tego czasu — muzeum „Rusałka Dniestrowa”) ustawiono pomnik Markijana Szaszkewycza. Nawiasem mówiąc, poświęcenie i otwarcie go odbyło się tego samego dnia, kiedy przed Operą demontowano pomnik Lenina… Oto tak wymowny zbieg okoliczności! Jeśli chodzi o uroczystości, to odbywały się one zarówno na Lwowszczyźnie, jak i w Kijowie, a nawet w Moskwie i Mińsku. Oprócz tego ukazało się wiele publikacji jubileuszowych. Po raz pierwszy dokonano naukowego wznowienia almanachu „Rusałka Dniestrowa”.
Jakaż to piękność — narodziny muzeów!.. Parafrazując słowa klasyka: “Jakaż to piękność — odrodzenie kraju!”, chciałem przeprowadzić analogię — bo przecież każde pełnowartościowe muzeum to historia kraju w miniaturze, odrodzenie w skali kilku sal ekspozycyjnych całych pokładów naszego narodowego bytu. Ważne, że otwarta w 1986 roku zagroda memorialna w Podlisku stała się miejscem pielgrzymek, utwierdziła się jako muzeum-symbol. Przez ćwierć wieku wzbogaciło ono swoje zbiory, które kiedyś zaczynały się od kamertonu Markiana, pierwszego wydania almanachu “Rusałka Dniestrowa”, etnograficznych rarytasów i przedmiotów codziennego użytku XIX wieku. Po ćwierć wieku zaistniała potrzeba wyremontowania samych budynków — głównego oraz pomocniczych. Z pomocą przyszedł dyrektor filii “Magistralne Rurociągi Naftowe “Drużba” Taras Batenko. We Lwowie kapitalnie wyremontowano i technicznie przebudowano Muzeum “Rusałki Dniestrowej”. Wielka zasługa w tym ludowego deputowanego Ukrainy Petra Pysarczuka. Za najważniejsze osiągnięcia 2011 roku można uznać stworzenie dwóch nowych muzeów: we wsi Nestanice w rejonie radziechowskim oraz we wsi Nowosiółki w rejonie buskim. Trzy lata (1838—1841) przebywania w Nestanicach, dalekiej, ubogiej wsi na granicy z Wołyniem, były dla młodego księdza i jego żony surową życiową próbą. O tym dowiadujemy się z listów Markiana i podań, które dotrwały z tamtych czasów. W Nestanicach urodził się syn Markiana — Wołodymyr Szaszkewycz (kontynuator dzieła ojca, w 2011 roku wystąpiłem na łamach “Słowa Proświty” z notatkami pod tytułem “Jubileusz w strefie wykluczenia”. Chodziło o 200-lecie od dnia urodzin Markiana Szaszkewycza. Żadnej reakcji ze strony najwyższej władzy państwowej. A kiedy przewodniczący “Proświty”, ludowy deputowany Ukrainy Pawło Mowczan przez komisję parlamentarną jednak “przepchnął” projekt uchwały, to Rada Najwyższa przyjęła …aż dwa dokumenty, chyba w jednym celu: odgonić się od natrętnych “narodowo zatroskanych” ludzi. Żadnymi okazały się też wysiłki Rządu, powołanego do ich realizacji. Zadziałało otwarte nieprzyjęcie Markiana Szaszkewycza w warunkach… niepodległej Ukrainy. Pamiętamy: inicjatorzy zbrodniczej “językowej” kampanii właśnie w tym czasie “przeciągali” niesławny antykonstytucyjny projekt ustawy i wcale nie chcieli, aby — przez jubileusz Markiana Szaszkewycza — brzmiało słowo w obronie ojczystego języka oraz narodowej godności narodu ukraińskiego: okazuje się, że jakiś słabosilny ksiądz przez głowy pokoleń podaje potomnym rażącą broń!
Tłumaczenie maszynowe
W czasach niepodległości, a zwłaszcza w roku 70-lecia powstania UPA, pojawiło się wiele materiałów o bojownikach niezwyciężonej armii. Ale choćby nie wiadomo ile o tym teraz pisano, nigdy nie wyczerpie się temat, na którego prawdziwe naświetlenie przez długie dziesięciolecia nie tylko nałożono tabu, ale i rolę UPA w historii Ukrainy szkalowano wszelkimi możliwymi i niemożliwymi sposobami. Nie jest zbyteczne podkreślenie, że broniąc ojczystej ziemi, Ukraińska Powstańcza Armia musiała walczyć z armiami i innymi formacjami zbrojnymi trzech państw: Niemiec, Polski, Związku Radzieckiego. Dzisiaj opowiemy o młodych patriotach na przykładzie tylko jednej placówki edukacyjnej. A tacy ofiarni i nieustraszeni młodzieńcy i dziewczęta przybyli w szeregi powstańców niemal z każdej szkoły, instytutu, wsi i miasta. Oni nie uważali się ani za bohaterów, ani za ofiary — oni po prostu bronili ojczystej ziemi. Wyszkolenie Wychowankowie Ukraińskiego Seminarium Nauczycielskiego, które w latach 1940—1944 z inicjatywy profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego Wołodymyra Kubijowycza działało w łemkowskim mieście Krynicy, byli pełni radości życia i utalentowani. Pragnęli zostać nauczycielami, ale działania wojenne wprowadziły korekty w ich życie. Edukacja pomogła młodym ludziom uświadomić sobie swoją przynależność do narodu, którego wolność można było zdobyć jedynie walką z okupantami. Dlatego obok programu nauczania studenci pogłębienie studiowali historię rodzinnego kraju, zajmowali się sportem, a niektórzy z nich zostali członkami podziemnej grupy OUN, która od wiosny 1942 roku działała w bursie (internacie). W swoich późniejszych wspomnieniach, przebywając na emigracji, ówczesny dyrektor seminarium Omelan Cisyk pisał: „Czy nasza, nauczycieli, praca poszła na marne? Czy ślad po niej nie pozostał? Trudno na te pytania odpowiedzieć… Część z nich razem ze swoimi siłą wysiedlonymi rodzicami poszła w świat z ukończonym wykształceniem zawodowym, a część — w obce światy z niewymownym bólem po utraconej Ojczyźnie… Wielka część młodzieńców zasiliła szeregi UPA. Oni przez długi czas prowadzili walki z wrogimi jednostkami wojskowymi oraz byli przewodnikami oddziałów marszowych na swoich, tak dobrze im znanych, wierchowinach…”. Ucząc się, seminarzyści nielegalnie odwiedzali zajęcia szkoleniowe, które na Górze Parkowej prowadził ideowy wychowawca młodzieży Myrosław Kotowycz, a także podziemni działacze z wyższego kierownictwa. „O świcie wymykaliśmy się z bursy przez balkon i szliśmy na wyznaczone miejsce. Dobrze nie pamiętam wszystkich, którzy byli w tej pierwszej grupie; przypominam sobie tylko niektórych chłopców. Byli to: Mykoła Fil, obaj Mychajłowie Fedakowie, Ostap Faka, Wasyl Dmytryszyn, — opowiadał Anatol Woroniak. — Chłopcy bardzo przeżywali, kiedy stawali w szeregu na „baczność” i szeptem wypowiadali Dekalog OUN. To było niebezpieczne, bo gdyby Niemcy nas nakryli, to rozstrzelaliby albo zagonili do obozu koncentracyjnego. Ciekawe jest to, że nikt z bursaków, którzy nie należeli do naszej organizacji, nie zwrócił uwagi na nasze nocne-świtowe wyjścia. Po wyszkoleniu każdy z nas miał już swoją grupę, z którą prowadził zajęcia, ale to odbywało się już w pokojach bursy”. Opowiemy o niektórych z nich. Anatol Woroniak (pseudonimy „Chmara”, „Bohun”) Urodził się w 1925 roku we wsi Czermno na Chełmszczyźnie, powiat Tomaszów, w chłopskiej rodzinie. Ucząc się w Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim (1940—1944), był aktywnym uczestnikiem amatorskiego ruchu artystycznego i sportowcem, przewodniczącym (starostą) samorządu szkolnego i kierował szkolnym kureniem młodzieży. Ze wspomnień nauczycielki Natalii Wołoszynskiej: „Z chłopców dobrymi i poważnymi uczniami byli Anatol Woroniak, młodszy i starszy Fedakowie oraz wielu innych… Mnie szczególnie zapadł w pamięć koncert szewczenkowski, na którym dyrektor Omelan Cisyk przygotował z uczniami misterium „Wielki loch”. Prowadzącym w tym misterium był Anatol Woroniak. On także bardzo pięknie deklamował „Kaukaz”, za co otrzymał burzliwe oklaski”. Jeszcze jako nastolatek Anatol widział, jak polskie bandy napadały na ukraińskie wsie, zabijały ludzi, niszczyły cerkwie. Dlatego w 1940 roku wstąpił do OUN, w latach 1942—1943 przeszedł szkolenie organizacyjne. W 1944 roku — był już w aktywnym podziemiu pod pseudonimem „Chmara”, bierze udział w rozbrojeniu niemieckiej policji we wsiach Gładyszów i Krampna. Przeszedł specjalistyczne szkolenie pracy podziemnej. Latem 1945 r. na polecenie rejonowego kierownictwa OUN wspólnie ze „Smyrnym” (towarzyszem z seminarium Mychajłem Fedakiem) zorganizował grupę na Zachodniej Łemkowszczyźnie. W 1945 roku aresztowany przez enkawudzistów, którzy przekazali go polskiemu urzędowi bezpieczeństwa. Po dwóch miesiącach zwolniony z braku dowodów. Razem ze „Smyrnym” stworzył bojową grupę samoobrony i wyjaśniał Łemkom politykę przesiedlenia Ukraińców ze swoich rdzennych ziem do USRR. Rejonowe kierownictwo „Beskyd” (po reorganizacji — „Werchowyna”) we wrześniu 1945 r. poleciło młodemu podziemnemu działaczowi objąć odpowiedzialne referatury pod kierownictwem „Puhacza” (Mykoły Fila, jeszcze jednego towarzysza z seminarium). Wykonując zadanie, 29 czerwca 1946 r. Anatol wpadł w zasadzkę straży granicznej wojska polskiego. Na szczęście zdążył zniszczyć wszystkie dokumenty i udawał „niewinnego” chłopca. „Więc nie przekazano mnie do urzędu bezpieczeństwa, — opowiadał pan Anatol, — a tylko do sztabu 32. pułku wojska polskiego, gdzie pełniłem funkcje tłumacza”. Doświadczenie podziemnego działacza, pewne zachowanie i przychylność polskiego oficera-antykomunisty zrobiły swoje: po półrocznym uwięzieniu „Chmarę” zwolniono. Osiedlił się w Lublinie. Pracował jako robotnik niewykwalifikowany na dworcu kolejowym i uczył się w szkole wieczorowej, później ukończył liceum ogólnokształcące i Wyższe Studium Ekonomiczno-Spółdzielcze i pracował w spółdzielni spożywców. W 1956 roku brał udział w I zjeździe Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Polsce. Był autorem Albumu ukraińskich cerkwi, który ukazał się drukiem w Londynie. Mykoła Fil (pseudonimy „Puhacz”, „Dumycz”) Urodził się w chłopskiej rodzinie w 1923 roku (wieś Żapałów w powiecie lubaczowskim). W Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim zorganizował kameralny chór bursacki, w którym śpiewało 15—20 seminarzystów, był jego dyrygentem. W 1944 r. został dowódcą grupy bojowej UPA, a w styczniu 1945 r. mianowany przewodnikiem OUN w nadrejonie „Beskyd”. Obszedł całą Zachodnią Łemkowszczyznę (powiaty krośnieński, jasielski, gorlicki i nowosądecki). W 1947 r., kiedy oddziały zbrojne UPA były prawie rozbite, przebił się z częścią kierownictwa do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Osiedlił się w Monachium. Pracował w różnych redakcjach ukraińskich wydawnictw. Studiował na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie, obronił stopień magistra, a później — doktora nauk humanistycznych. Przez długi czas kierował redakcją czasopisma dla młodzieży. Ciężkie lata w podziemiu, wielki wysiłek w pracy i nauce nadwerężyły zdrowie. Zmarł w 1983 roku. Jewhen Melnyczuk (pseudonim „Biłyj”) Urodził się w 1926 r. we wsi Mołodiatycze na Chełmszczyźnie. Szkołę podstawową ukończył w rodzinnej wsi, od 1943 do 1944 r. uczył się w Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim w Krynicy. Członek podziemnej OUN od 1943 r. Przeszedł specjalistyczne szkolenie konspiracji i działań w podziemiu. Latem 1945 r. aresztowany przez NKWD i przekazany w ręce polskiego bezpieczeństwa, które zmuszone było wypuścić go z braku dowodów winy.
Prawie dwa miesiące aresztu nie złamały młodzieńca, który broniąc łemkowskiej ziemi, kontynuował walkę, teraz już przeciwko komunistycznej władzy. Był w grupie bojowej „Smyrnoho” (Mychajła Fedaka), na rozkaz rejonowego prowidnyka przeszedł do pracy w prowodzie OUN nadrejonu „Beskyd”, którego prowidnykiem był „Puhacz” (Mykoła Fil). Kiedy połączone działania prokomunistycznych wojsk polskich i czeskich rozbiły siły zbrojne UPA, Jewhen z grupą bojowników przebijał się do amerykańskiej strefy. Niedaleko austriackiej granicy w starciu z czeską bezpieką został ciężko ranny i trafił do niewoli. Podleczywszy jeńca, Czesi oddali go w ręce NKWD. Przesłuchania w więzieniach Lwowa, Kijowa, Charkowa, wyrok — 25 lat obozu koncentracyjnego. Przeszedł etapami do różnych łagrów Syberii i Kazachstanu. W 1955 r. zwolniony na mocy amnestii. Zmarł w Tarnopolu w 36. roku życia.Mychajło Fedak, syn Teodora (pseudonimy „Smyrnyj”, „Bryl”). Urodził się w 1923 r. we wsi Ropianka na Łemkowszczyźnie. Rodzice — rolnicy. Uczył się w Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim w Krynicy od 1940 do 1943 r., uprawiał sport, śpiewał w chórze szkolnym. Był towarzyski i wesoły z natury. Koledzy seminarzyści nazywali go „Kajzer”, a dziewczęta — „Barabolka”. Nawet nie domyślali się, że młodzieniec jest członkiem OUN (od 1940 r.), współorganizatorem sieci OUN na Zachodniej Łemkowszczyźnie, sotnikiem w kureniu „Chrina”. Miał pseudonimy „Smyrnyj” i „Bryl”. W 1945 r. zorganizował grupę samoobrony dla ochrony łemkowskich wsi przed atakami polskiego wojska, brał aktywny udział w działaniach bojowych. Rok 1946 — prowidnyk kuszcza OUN, od 1946 r. — dowódca grupy bojowej samoobrony i łączności z zagranicą w nadrejonie „Werchowyna”. Jego bojówka, która zapewniała łączność i wyjście podziemnych działaczy OUN-UPA do amerykańskiej strefy, działała na Łemkowszczyźnie najdłużej — do jesieni 1947 r. Następnie wyemigrował do Kanady. Pracował jako dyrektor Ukraińskiej Szkoły w Toronto, był aktywnym działaczem w Zjednoczeniu Łemków w Kanadzie. Autor wielu artykułów, reportaży, szkiców.Mychajło Fedak, syn Mykoły (pseudonim „Sokił”). Mychajło, syn rolnika ze wsi Ropianka, która leży na Łemkowszczyźnie,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
“Dzielni młodzieńcy i dziewczęta — wychowankowie Ukraińskiego Seminarium Nauczycielskiego za miłość do ojczystego kraju oraz związek z ukraińskim podziemiem przeszli wszystkie dziewięć kręgów piekła”. ks. Stepan Dziubyna a tam, gdzie już padło zabitych kilku żołnierzy, dziewczyna jako pierwsza rzuciła się ratować raporty, potem zajęła dogodną pozycję za drzewem i wołała do nas: “Chłopcy! Ogień!”. Kiedy zamilkł karabin maszynowy wistiuna “Bohdana”, rzuciła się do niego pod wrogim ogniem, ale nie zdołała zdjąć z karabinu już martwego strzelca. Kiedy wydano rozkaz odwrotu, wyniosła na sobie rannego wistiuna “Bujnego”. Zobaczywszy, jak wróg z trzech stron zaciska pierścień wokół dowódców, którzy odpierali ataki w skalistym potoku i nie zauważyli okrążenia, ona z pistoletem w rękach, nie zważając na wrogi ogień i okrzyki: “Dziewuszka, dziewuszka!”, z odległości kilkunastu metrów rzuciła się na ratunek i zdążyła wykrzyknąć kodem: “Ka-Cha, wycofujcie się, bo bolszewicy nad głowami!”. Nawet w tak ekstremalnej sytuacji nie straciła przytomności ducha i rozumu i nie podała nawet naszych pseudonimów, żeby nie zdradzić przed wrogiem, kto dokładnie znajduje się w potoku. Tak druhna uratowała życie swoich towarzyszy broni”. Po tej walce Hannusia wyruszyła do wsi Byłycz (rejon samborski) na spotkanie ze swoją siostrą i w nocy 21 września 1948 r. zginęła w wyniku nieszczęśliwego wypadku. Miała tylko 22 lata… Bojowi przyjaciele i druhny Mniej informacji zachowało się o innych bezstrasznych i dzielnych młodzieńcach i dziewczętach — wychowankach Ukraińskiego Seminarium Nauczycielskiego, którzy za miłość do ojczystego kraju oraz związek z ukraińskim podziemiem przeszli wszystkie dziewięć kręgów piekła (a niektórzy, jak Sofija Pyszynśka, przyjęli bohaterską śmierć), lecz nie zdradzili przyjaciół, nie okazali skruchy. Odbyły katorgę i zesłanie w sowieckich łagrach Stefania Fedczak (amnestia w 1952 roku), Marija Kulanda (Kazachstan, 1945—1948), Marija Zubenko (skazana na 10 lat więzienia i 5 lat w łagrach o zaostrzonym rygorze, zwolniona w 1956 r.). A ci, których cudem ominęła sowiecka czerwona miotła, odbyli później uwięzienie w polskich katowniach. Odważna podziemna działaczka Iwanna Tymoczko (pseudonim “Chrystia”) w 1947 r. była więźniem obozu koncentracyjnego “Auschwitz” w Jaworznie i, na szczęście, przeżyła oraz wyemigrowała za granicę, gdzie obroniła pracę magisterską. Aresztowana przez polskie władze komunistyczne w 1947 r. i od Sofija Pyszynśka była przymusowa praca w Jaworznie Marija Syhłowa. Razem z rodzicami została aresztowana i uwięziona w tym strasznym obozie Anna Michnewycz. Tam zmarli jej ojciec Josyf i starszy brat Semen. Dziewczyna przeżyła, wyszła za mąż za Omelana Sokolycza — sotnika UPA, ukończyła szkołę handlową, pracowała jako księgowa w Głogowie (Polska). Więźniami obozu koncentracyjnego “Auschwitz” byli także byli studenci krynickiego seminarium Tekla Szychpyk, Ołeksandr Biszko oraz proboszcz wsi Krynica (katecheta seminarium w latach 1941—1942, potem — ksiądz mitrat, prepozyt Kapituły Przemyskiej) ks. Stepan Dziubyna (zmarł w 2004 r.), więźniem “Oświęcimia” — lekarz seminarium Iwan Smołynśkyj. Na podstawie opowieści naocznych świadków przygotowała Jarosława WELYCZKO, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, wyróżniona w dziedzinie oświaty Ukrainy, krętą drogę starał się przekazać młodszemu pokoleniu Ukraińców. Jego wystąpienia w szkołach, na wiecach, podczas różnych wydarzeń zawsze zostawiały ślad w ludzkim sercu. Swego czasu Mychajło Makaruk wystąpił z inicjatywą stworzenia w Dubnie proświtańskiego chóru pieśni patriotycznej. I właśnie ten chór na odsłonięciu tablicy pamiątkowej wykonał odę pamięci o rodaku. Również zabrzmiały pieśni strzeleckie, powstańcze, kozackie. Ze słowem o Mychajle Makaruku wystąpili jego rodacy, towarzysze broni z UPA, pisarze, odtwarzając niełatwą i chwalebną drogę bojownika o Ukrainę. Znamienne, że odsłonięta w Mylczy tablica pamiątkowa jest drugą poświęconą pamięci Mychajła Makaruka. Pierwsza pojawiła się w kwietniu bieżącego roku na fasadzie Dubieńskiego Zakładu Odlewniczo-Mechanicznego, gdzie Mychajło Jakowycz przepracował prawie 40 lat.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
koło Krosna, urodził się w 1922 r. Ucząc się w Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim, śpiewał w chórze. Koledzy nazywali go „Starym”, bo był o rok starszy od innego Michała, syna Teodora. Członek OUN od 1941 r. Miał pseudonim „Sokił”. Po maturze, od 1943 r., pracował jako nauczyciel. W 1945 r. przeszedł do podziemia, był uczestnikiem zbrojnej grupy samoobrony. W 1946 roku otrzymał zezwolenie na wyjście z podziemia. Wyjechał za granicę. Zmarł w 1974 r. w Chicago.
Iwan Szczerba (pseudonim „Słowik”). Urodził się w 1925 r. we wsi Świerzowa Ruska, powiat Jasło, województwo krakowskie, w rodzinie chłopskiej. Od 1941 do 1944 r. uczył się w Ukraińskim Seminarium Nauczycielskim w Krynicy. W sierpniu 1944 roku, wraz ze zbliżaniem się frontu do przełęczy Dukielskiej, wstąpił do UPA. Tu spotkał swoich przyjaciół z seminarium: obecnie już dowódcę sotni Michała Fedaka, dowódców oddziałów UPA Mykołę Fila, Anatola Woroniaka, i otrzymał rozkaz kierowania siatką łączności i wywiadu pod pseudonimem „Słowik”. Wspólnymi siłami powstańcy rozbroili policję w wsiach Krempna i Hładyszów, bronili łemkowskich wsi przed napadami polskich formacji szowinistycznych oraz bolszewickich partyzantów, którzy grabili i palili łemkowskie wsie, zabijali księży, nauczycieli, świadomych narodowo chłopów. Po przesiedleniu do URSR ukończył Uniwersytet Lwowski. Pracował jako dyrektor szkoły, kierował gabinetem języków obcych Lwowskiego Instytutu Doskonalenia Nauczycieli. Odznaczony licznymi dyplomami różnych szczebli, medalami. Iwan Omelianowycz mieszka z rodziną we Lwowie, bezgranicznie kocha rodzinną Łemkowszczyznę i Ukrainę. Stale czyta i publikuje w czasopismach („Nasze Słowo”, „Dzwony Łemkowszczyzny”, „Łemkowszczyzna”, „Watra”), zbiera łemkowskie pieśni, legendy, bada dokumenty z historii Łemkowszczyzny i narodowo-wyzwoleńczej walki UPA, udziału w niej Łemków. Zastępca przewodniczącego i kierownik wydziału naukowego Bractwa Weteranów Narodowo-Wyzwoleńczej Walki im. Romana Szuchewycza.
Mykoła Myszko (gułagowy nr 740)
Mykoła Myszko nie miał jeszcze dwudziestu lat, gdy wstąpił do ukraińskiego podziemia. Za sobą zostawił szkołę podstawową w rodzinnej wsi Swiatkowa Mała (powiat Jasło na Łemkowszczyźnie), siedmioklasową szkołę w Swiatkowej Wielkiej i seminarium nauczycielskie w Krynicy. Zaocznie studiował w Instytucie Techniczno-Gospodarczym w Podiebradach (Czechosłowacja) i nauczał w wsi Nowyca w rejonie perehińskim obwodu iwano-frankowskiego (wcześniej stanisławowskiego). Jego ojciec, podoficer armii austriackiej, a później ukraiński strzelec siczowy, dawał schronienie członkom podziemia w swoim domu. W wyniku prowokacji w 1947 roku Mykołę wraz z żoną Wasyla Andrusiaka (pułkownika UPA „Rizuna”–„Hrehota”) Jewhenią oraz ich synem aresztowano. Za udział w narodowowyzwoleńczej walce młodego podziemnego skazano go na 10 lat. Siedział w więzieniu nr 1 w Stanisławowie, w więzieniu przy ulicy Łonckiego we Lwowie, odbywał karę w łagrach Północnego Uralu, Kazachstanu, w Workucie, po strajkach – w karnych obozach „Sarań”, „Kebasżuk”, na kopalniach nr 3, 11, 62, na budowie elektrociepłowni nr 2, a potem – na zesłaniu pod czujnym okiem komendantury miasta Workuta, gdzie co 15 dni musiał się meldować. Gułagowy nr 740. W 1956 roku powrócił na Ukrainę. Mieszkał w Samborze w obwodzie lwowskim, pracował jako ślusarz. Nigdy nie żałował, że związał swój los z UPA, nie opuszczał rąk w najcięższych chwilach, do ostatnich dni życia był optymistą i miał poczucie humoru.
Odważna zwiadowczyni „Tetiana”
Anna Czereszniowska miała 15 lat, kiedy przyjechała z rodzinnej wsi Stieżnica, leżącej koło Bałyhorodu na Łemkowszczyźnie, do miasta Krynica, aby zostać nauczycielką. Zdolna, bystra, pracowita, towarzyska, Hanusia była jedną z najlepszych seminarzystek i prawdopodobnie zostałaby dobrym pedagogiem, lecz chciała żyć i pracować we własnym niezależnym państwie, którego wolność trzeba było dopiero wywalczyć. Dlatego w 1943 roku została członkinią konspiracyjnej siatki OUN Łemkowskiego nadrejonu, a od 1944 roku – zwiadowczynią w oddziale dowódcy „Czarnego” pod pseudonimem „Galina”. Często przebrana za wieśniaczkę wywiadywała ważne informacje i ostrzegała powstańców przed niebezpieczeństwem. Tak było w nocy 23 października 1944 r., kiedy zobaczyła, że w sąsiedniej wsi pojawiły się bolszewickie czołgi i wojsko, i powiadomiła dowódców sotni „Czarnego” i „Chomy”, że wróg przygotowuje obławę na wieś Liszczawa Horisznia. Powstańcy wyszli naprzeciw dwutysięcznemu wojsku, a 24 października doszło do walk
...ciężka całodzienna walka, w której zginęło 17 żołnierzy, w tym porucznik „Choma”, sześciu zostało rannych. W tym boju brała udział także odważna dziewczyna. Gdy nadszedł rozkaz kierownictwa o demobilizacji setni „Czarnego”, Ganna przeszła do pracy terenowej. Pod pseudonimem „Tetiana” pracowała jako przewodniczka Ukraińskiego Czerwonego Krzyża w okolicach Komarnej aż do 1947 r. Opiekowała się rannymi strzelcami, zaopatrywała 96. odcinek w leki, bandaże, chodziła na zwiad. W żeńskiej siatce OUN wychowywała młodzież i kobiety. Pewnego razu we wsi Myczkowce złapali ją Polacy, ale dzięki przygotowanemu alibi i pewnemu zachowaniu puścili ją. Tymczasem nadeszła wiadomość z Lisk, że to ukraińska podziemna, za nią wysłano pościg, lecz sprytnej dziewczynie udało się uciec. I nie raz jeszcze, zaskoczona przez wroga, pod gradem kul wyrywała się z objęć śmierci. Podczas obławy na wieś Cariński wywiozła na saniach strzelca chorego na tyfus do wsi Suche Rzeki, po drodze omal nie utonęła w głębokim potoku. Innym razem, gdy przejeżdżała z chorym przez rzekę, załamał się lód i oboje wpadli do wody. Dziewczyna wyniosła żołnierza na brzeg, choć poraniła o krę ręce i nogi. Podczas najcięższych obław wiosną 1947 r., obdarta, boso, zziębnięta, podtrzymywała na duchu strzelców. 14 sierpnia, przejąwszy dowództwo, wraz z przyjaciółmi („Marijką”, „Martą”, „Styrem” i „Dunajem”) wyruszyła na Wielką Ukrainę. Bez mapy i łączności szli na oślep, aż w końcu nawiązali kontakt z miejscowymi powstańcami. Jesienią 1947 r. Gannusię przeniesiono do pracy w sztabie. Szybko nauczyła się pisać na maszynie i wykonywała szczególnie odpowiedzialne zlecenia kierownictwa. Zimą przestudiowała literaturę wojskową (służbę polową i wewnętrzną, znajomość broni, moździerze i minowanie, taktykę partyzancką). Przepisała dwie książki dowódcy „Chrina” — „Przez śmiech zalizany” i „Zimą w bunkrze” oraz „Wspomnienia chorążego Wierchowidu”. Ze wspomnień Stepana Stebelskiego: „Bojowa towarzyszka „Tetiana” szczególnie wyróżniła się podczas napadu na bolszewicką szkołę oficerską MSW dnia 18 sierpnia 1948 r. W chwilach najsilniejszego wroga ognia z kilku karabinów maszynowych na skrzydło, gdzie znajdowali się porucznicy „Karmeluk” i „Chrin”
Tłumaczenie maszynowe
Eugeniusz CYMBALIUK, obwód rówieński
Na fasadzie szkoły we wsi Myłcza w rejonie dubieńskim odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci byłego żołnierza UPA (od szesnastego roku życia), więźnia politycznego stalinowskich łagrów Mychajła Makaruka. Tak ziomkowie oddali hołd jasnej pamięci człowieka, który zawsze pozostawał nieugięty na duchu i oddany niepodległości Ukrainy. Mychajło Makaruk odszedł do lepszego świata trzy lata temu. Do ostatnich swoich dni starał się być pożyteczny dla społeczeństwa — jako członek Proświty, deputowany, miłośnik tradycji narodowych i historii. Był świadkiem walki o utworzenie niepodległego państwa i całą prawdę o tym ter-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tak celowo i konsekwentnie tajemnicami Wszechświata, metafizyką życia, jak on. Niewytłumaczalna, zdawałoby się, sama ta skłonność do ryzykownego filozofizmu przekonanego komunisty, sekretarza komitetu partyjnego Związku Pisarzy, wcześnie ogrzanego przez reżim, dobrze sytuowanego urzędnika i pisarza. Do niedawna, przemyśliwując jego drogę, nie znajdowałem odpowiedzi na pytanie, co zmusiło go rzucić wyzwanie temu reżimowi, zamienić syte życie na więzienny kufajkę. Teraz, czytając ponownie jego poezję, uświadamiasz sobie: rozum, który tak zawzięcie zagłębiał się w poszukiwanie dogłębnych prawd, prędzej czy później musiał odrzucić dogmaty marksizmu i pójść samodzielną drogą poznania i samodoskonalenia z nieuniknionym pokonywaniem przeszkód. I odrzucił je z twardością człowieka przekonanego o własnej racji. Ten akt wyzwolenia, który doprowadził do utraty wolności, łatwiej byłoby zrozumieć, gdyby nie wiedza: Rudenko jest właściwie samoukiem, za którego plecami jest szkoła średnia i miesiąc czy dwa nauki na kijowskim uniwersytecie, skąd wyrwała go wojna, która doprowadziła do kalectwa. O tym trzeba pamiętać, aby zbliżyć się do tego, zafiksowanego na „wysokich materiach”, autora. Samocytowanie: „Liczne pytania, które zadaje sobie poeta, jeśli ustawić je w jednym rzędzie, zdradzają tę ciekawość rozumu, której ciasno na wąskiej ścieżce upaństwowionej wiedzy. Spragniony prawdy, szuka jej w różnych kierunkach. Jeśli człowieka stworzyła Wieczność, to kim lub czym w takim razie jest on sam? Czy dano człowiekowi ogarnąć świat swoimi odczuciami w pełni? Czyżby został wyrwany z niebytu tylko dla samoistnienia? Czy jest stworzeniem, czy też twórcą? „Z jakich gwiazd nasz mózg powstał?”. „My żyjemy czy Z jakiego wyszliśmy tygla, — Nikt pewności nie ma. Powiedzieć, że Wieczność stworzyła, — To kimże wtedy ona sama? My jeszcze nie pozbyliśmy się ankiet, Jeszcze nie pozbyliśmy się wozów, — Lecz już wycelował cybernetyk Stworzyć białkowy organizm. Mądrz się czy nie, — a są te ziarna, Co zrodziły świat żywy… Możliwie, Wieczność — to warsztat, Gdzie chodzi rzeźbiarz burzowy? I oto on wyszedł na orbitę, — Już nie dzikus, jeszcze nie mędrzec... Kimże ty jesteś w otchłaniach świata — Tylko stworzeniem czy Twórcą? 1964 * * * Znowu słońce wzeszło, Dzień przybył… Jak mnie nie było, Gdzież ja byłem? Pewnie żyłem w gwieździe — W półśnie; Czy w dębowej korze, Czy w ziarnie. Wiatr chmury goni. Deszcz pada. Jak nie będzie mnie, Będę gdzie?
Tłumaczenie maszynowe
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Energia duchowej strzały — To najlepsze dla narodu lekarstwo. M. Rudenko. Los Rudenki-poety — to odzwierciedlenie konserwatyzmu środowiska literackiego, a w szczególności myśli krytycznej. Ich niegotowość na przyjęcie produkcji duchowej, która wykracza poza ogólny szereg. Zwłaszcza jeśli jej nowość pojawia się w szatach tradycji, a treść przeważa nad formą. To z kolei skłania do rozmyślań o obojętności społeczeństwa, porażonego wirusem konsumpcjonizmu, o niezdolności do uszanowania tego, co na szacunek zasługuje. Imię Rudenki dziś prawie wypadło z obiegu. Jeśli już go wspominają, to przede wszystkim jako dysydenta, autora prozy artystycznej i naukowej. Fakt krzyczącej niesprawiedliwości. Rudenko jako poeta refleksji filozoficznej — to zjawisko rzadkie w swojej całości. Głęboka poezja jest nie do pomyślenia bez filozofii. Ale to, co u innych miało przejawy sporadyczne, dla niego stało się dominantą, normą, istotą i sensem istnienia. Żaden z poetów — ani przed nim, ani po nim — nie przejmował się. Zagadka. Czy kreślił ktoś, czy ktoś z gliny, początkowo ulepił model, — Proobraz pierwszego człowieka, Który zamieszka między skałami? Czy płakał ktoś? Czy w kroplach potu, Czoło chmurzyło się męką, Kiedy lepił to stworzenie, Sobie na radość i na złość? Nie zawiódł mistrza smak artystyczny, I jasny geniusz nie zgasł, — Każdy ruch żywej myśli, Rozświetla się w ludzkich oczach. marzę snami?”. „Czym ty jesteś lub kim ty jesteś, ciemności nieprzenikniona, — w czym twoja nierozwiązana istota?”. Poeta nie ufa Kantowi: „Jak rzecz istnieje — oto pytanie: dla nas, dla siebie czy w sobie?”. Nawiązując do Tiutczewa, którego motto wziął do swojego wiersza, i częściowo mu oponując, twierdzi: „Ono, burza — to wstrząs żywych niebios, żywej ziemi. I sypie się żywe ziarno z żywych gwiazd w nasze dusze. I fale, gwiazdami ogrzane, w sobie niosą żywą podstawę, bo tylko w żywym świecie ty mogłeś żywą zdobyć mowę”. I wyróżnia przy tym: żywych, żywej, żywe, żywych, żywą, żywym, żywą. Wiersz napisany w czasie, gdy istniało już rosyjskie tłumaczenie książki Teilharda de Chardin „Fenomen człowieka”. Nie ma wątpliwości, że Rudenko czytał to dzieło francuskiego myśliciela, który twierdził, że Wszechświat — to żywy organizm. Mamy też wiersz Rudenki pod tym samym tytułem. Dlaczego właśnie Chardin? Przecież i przed nim nie raz wyrażano tę myśl. Dlatego, że w jednym z następnych wierszy poeta mówi o tak zwanym punkcie Omega, a to wytwór wyobraźni Teilharda de Chardin. Punkt Omega — to faza światowej ewolucji, finałowy okres historii, kiedy ludzkość wejdzie w świat Boskiej doskonałości, w łono wiecznego Światła. Francuski filozof był zwolennikiem idei całościowej wiedzy: syntezy nauki i religii. Być może właśnie ten fakt sprawił, że prawowierni marksiści odnieśli się w pewnej mierze pobłażliwie do tej pracy. Według Chardina, ludzkość zleje się w punkcie Omega. Nastanie. Chyba do Słońca pójdę — Do braci, I wszystko tam znajdę, Co chciałem. Chaos. Jak niebo bez ziemi, I jak ziemia bez nieba, Tak ja w zimnej mgle, Męczę się bez ciebie. Chciałem mówić, Nie o prawach ruchu — Jest chaos uczuć, Jest ciemny chaos ducha. Choć przyjdą do zlania, Dwie płcie niechybnie, Lecz chaos pod życie, Już podkłada minę. O przeklęty staruch, Z twarzą szaleńca! Nie znosiłem nagan — Pragnąłem być wolnym! Wielkim żyć chciałem, A nie wąską miedzą. Lecz chaos chichotał, Jak gnom, pod naszym łóżkiem. Nadżycie i Nadludzkość. Omega — to zjednoczenie bez mieszania, zlanie bez pochłaniania, inaczej mówiąc, duchowa soborowość. Przypuszczamy, że i ten moment mógł zachwycić ukraińskiego poetę, obciążonego wiedzą o beznadziejnej ojczystej historii. Tak czy nie, a przejmowanie się przez niego tymi ideami nie podlega wątpliwości. I w końcu, nie jest już tak bardzo ważne, że nie tylko przez Chardina Wszechświat był postrzegany jako Boskie ciało, a natura jako tajemnica. Na wieczne pytania odpowiedzi nie ma. Dlatego są one wieczne. „Duch zaprzeczenia, duch wielki, — lewa ręko gwiezdnej mocy! Jesteś uosobiony czy bezliki, gdzie ty żyjesz w światowym potoku?”. „Czyż przy nim odumiera Siła, która w glinach oraz w głębinach wód całą mnogość form żywego stworzyła, program wkładając w genetyczny kod?”. Te i inne podobne pytania zmuszają do przypomnienia o tak zwanej poezji naukowej. Ale Rudenko nie zachwyca się tym, co nazywają romantyką naukowych poszukiwań, on rozumie, że osiągnięcia nauki i techniki to nie tylko pozytyw, ale i potencjalne niebezpieczeństwo, na które, nawiasem mówiąc, wskazał jeszcze Baratynski. One są dla niego tylko pretekstem, by zajrzeć za granicę widzialnego, w tajemne głębiny Wszechświata. Wszechświat — to jedna z jego najbardziej ulubionych leksemów. Używa jej niezliczoną ilość razy. Nazywa siebie obywatelem Wszechświata. Wielokrotnie twierdzi o zlanie się z nim. Ale Wszechświat — to także człowiek. I on jest zdolny pomieścić go w sobie. Jedna z najlepszych książek poetyckich. Co chciałem, czego pragnąłem, Brałem ze snu… Na ziemi nie dożniłem — Tam dożnę. 1966. * * * * * * Rudenki tak właśnie się nazywa „Wszechświat w tobie”. Można mówić o antropocentryzmie autora, można go też negować. On tak uparcie szuka miejsca dla człowieka w Bezmiarze, że zapomina o tym, co powiedziane, powtarza się. To nie jest wada. To upór fali, która znowu i znowu idzie do szturmu, by pochwycić część brzegu. Nie każda prawda nadaje się do zawłaszczenia czy choćby przybliżenia, uniwersalna zaś — nęci jak horyzont, więc poeta powraca do niej znowu. Filozofia w pewnym sensie — to zaklęte koło, wyjść poza granice którego rozumowi nie jest dane. Dlatego też odwieczne pytania. Ale są jeszcze pytania-strachy, pytania-wątpliwości, pytania-ostrzeżenia, pytania-westchnienia, pytania jako wyznanie bezradności. „Sama bezkresność — to żywa istota, lecz jak człowiekiem staje się ziemia?”. „Gdzie ten granit, od którego mnie odrąbano, by wytworzyć człowieka?”. „Dokąd prowadzi nas żałobnica-śmierć po cierpieniach, których nie ominąć?”. Są i lżejsze, bardziej przyziemne pytania: „Czy my siebie nie przekształcimy w martwy nurt fal radiowych?”. „O czasie ziemski! Czy ty jesteś z ludzką twarzą? Czy są jeszcze dobrzy ludzie na ziemi?”. I nawet: „Ileż ona przetrwa — studnia, z której słowo moje wypływa?”. Rudenko-poeta miał wszelkie powody, by obrażać się na współczesnych. Jego napięte duchowe poszukiwania pozostały przez nich niezauważone. W szczególności także początek wchodzenia na szczyt. „Nieśmiertelny duch we mnie pokonuje bestię, by bestia owa nie pokonała mnie”. „Ja żyję, jak żyje antena, która przyjmuje światy na ekran”. „Jest głębia ukrytej treści”. W naruszeniu wszystkich praw, On, jak przystało gnomowi, Niebieskie odebrał, Zderzywszy na ziemskim. Teraz w zimnej mgle, Ja sam, bez ciebie. Jak niebo bez ziemi, I jak ziemia bez nieba. 1969. Ja dojrzałem i przejrzałem — dla mnie nie ma niewoli, I słowo nie umiera na zaciśniętych ustach. Dusza moja żyje, niczym wiatr w polu, — Skrzydlatym niemowlęciem szybuje po światach. Ja widzę przez słońca — ja tak daleko widzę, Że obojętne mi do wszystkich moich smutków. W żalu nie jęczę, w rozpaczy nie zapłaczę, I zgrzytem zębów nie zakrwawię ust. Ja strach odrzuciłem precz, obojętny stałem się na bóle. W piersiach migoczą zorze potajemne. Kiedyś ja w świecie żyłem. Teraz, pozbywszy się woli, Ja całym światem stałem się… I świat żyje we mnie. 13.11.1977. Życie — to ty. Twoje małe ręce, Trzymają świat, który żyje we mnie. Pustynnym wiatrem spadają rozłąki, Na naszych spotkań krótkie dni.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tu, pomimo naszych kaprysów i żali”. „Umieranie jest, lecz nie ma śmierci — jest wieczne poznawanie nowym życiem”. „Ktoś nami spawa wszechświatowe szwy”. „I może, sam ja — tylko słup ognia w wymiarze niewidzialnego świata”. „Chwycić chwilę jedną jedyną, która w sobie niesie przyrody ruch — tę chwilę, która wcieliła się w człowieka, przekształciwszy się w Kosmicznego Ducha”. „Ja świat szukałem, gdzie mechanizm zmysłów skierowany na sferę materialną”. „W tym świecie sens tylko jeden: zobaczyć Twórcę duchowym okiem”. „My nasze ciało — szczodry automat — jeszcze nie nauczyliśmy duchowi służyć”. Mało kto z poetów bił się tak rozpaczliwie nad tajemnicami kosmologii i kosmogonii, architektury wszechświata, życia i śmierci, nad zagadkami narodzin i przeznaczenia człowieka, celowości jego istnienia, jak ten były partyjny propagandysta i agitator. „Zamknąłem siebie za żebra, jak za kraty, — i tak teraz żyję”, — powie on w jednym z wierszy, żeby potem, według logiki paradoksów, zdementować samego siebie: „Zerwały się pęta. Ja — skrzydlaty duch. Cały Bezmiar mój, i ja w nim płynę. To ruch w otchłaniach Światła”. Ostatni wers znów naprowadza na czytanego przez poetę Chardina i jego hipotezę o istnieniu człowieka w łonie Światła. Ale nie tylko na niego. Mówiąc o zjednoczeniu z Wszechświatem, poeta twierdzi: „…Za materialnym progiem są z promieni utkane światy. Ziemski robak, ja rozmawiałem z Bogiem, żeby niewymowne w sercu ponieść”. Przypomina się Dierżawin z jego: „Ja — robak — Ja — Bóg”. Poezje Rudenki w poszczególnych przejawach — jakby zrymowane sentencje ojców kościoła, religijnych myślicieli. Wiersz „Maja” świadczy o jego znajomości z buddyzmem. Przypomnienie o karmie, „prawie zemsty”, uwaga do Ja, do tak zwanej samości, tajemniczego centrum osobowości, — świadczy o tym, że on starannie studiował indyjską filozofię, w szczególności mistyków, którzy twierdzili, że atman
Była — i nie ma. Drapieżne zamiecie Wzięły ciebie i rzuciły w śniegi. Pozostał płacz w zmęczonym ciele I klekot nienasyconej żądzy.
Ja myślą śledzę drogę, Którą tobie należało przejść. Jęczę, raduję się i modlę do Boga: Wiele stracono — Lecz jest jeszcze ty!
To znaczy, są ścieżki w cichych trawach, Uświęconych bocianim piórem. Są matczyne oddechy w łunach, Co płoną rano nad Dnieprem.
Jest Ukraina, jest to niewidzialne, Co rodzi słowo, myśli wyciska. Jest w próchnicy pod gwiazdami starymi Dusza nieśmiertelna — siła wiekowa.
Lecz strasznie stanie się, jak na serce legnie Chwilowa wątpliwość. Jakby umierało Wszystko to, co gwiazdy między sobą wiąże, — I świat staje się wąziutki, jak nora.
A to już śmierć… Jedyna rękojmia — To jest to, że ty przyjedziesz na wiosnę. Ukochana, wiedz: twoje małe ręce Trzymają świat, który żyje we mnie. 28.12.1977, Mordowia
* * * Zapomnę drogę do rodzinnego domu, I szelest liści, i łódź w tataraku. Tylko skąpy rumianek z pocztówki Rozbudzi smutek w mojej duszy.
to brahman, czyli Ja jest Bóstwem. A to oznacza, że i wers Dierżawina i strofę jego, Rudenki, można zinterpretować jako wariacje na temat, zadany przez indyjskich mędrców. Można, ale niekoniecznie. Drogi poznania są nieodgadnione. Odkrycie Wszechświata w sobie — to i skutek indywidualnego duchowego doświadczenia. Takie odkrycie jest niemożliwe na gruncie ateizmu i pozytywizmu. Sądząc po jednobrzmiącym tytule książki, poeta poczuł to już w latach 70. Możliwe, że właśnie poetycka intuicja stała się pierwotnym impulsem radykalnej zmiany światopoglądu. Poezja, jak i religia, zaczyna się od zdziwienia, od poczucia obecności tajemnicy. Ateizm nie uznaje tajemnic. Dla niego nie istnieje atman, który jest drobniejszy od jądra ziarnka gorczycy i jednocześnie większy od ziemi, nieba i wszystkich światów. Zatem, nie istnieje i brahman jako centrum Wszechświata. Dla Rudenki zaś Wszechświat, jak i człowiek, ma serce („Serce świata”). Znajdujemy u poety wersy, które odbierane są jako ilustracja do „Upaniszad”, tej, według słów filozofa, indyjskiej biblii. Wszakże, i do Biblii też. Jeśli religia — to znalezienie Boga w sobie i siebie w Bogu (Wieszesławcew), to „energia duchowej strzały” przede wszystkim i skierowana jest na jednoczenie z Całością. Na spadku 1986 roku muza Mykoły Rudenki wpadnie w letarg i obudzi się tylko w 2001. Piętnastoletnią próżnię wypełni naukowa i artystyczna proza. „Wybacz mi za to, poezjo-królowo, że zdradzałem cię z prozą nie raz”. To — z ostatniego przypływu poetyckiej fali 2001—2002 r. Wiersze logicznie zamknęły biografię poety. Rzadki sam fakt powrotu do poezji na dziewiątej dekadzie życia, ale niczego niespodziewanego w tym nie ma. To prawie równy oddech człowieka filozoficznego usposobienia, który kończy ziemski krąg. Tutaj brzmią te sa-
Niby obraz innej planety W nieznaną dal duszę poprowadzi. Kobiecy głos zapyta: — Gdzie ty? — A ja przemilczę, bo nie wiem, gdzie.
Zdaje się, na Ziemi. Prawda, horyzontu Czemuś nie dane widzieć mi. W przepychance, w krzątaninie niedobrej Mijają noce i bezliczne dni.
Mgły szare padają na oczy. Rzeczywistość znikła, zgubiła się droga. A czarne postacie, niby zjawy, Dokądś w zimną ciemność idą.
Poruszają się i klną powoli. Skrzypienie kul — ich przewodnikiem. Pytam siebie: jakie to koło? Czemu ja tu? Dokąd Wergili znikł?
W twarzach szarych żadnej cechy — Ani myśli, ani uczuć nie poznaję. A głos twój pyta: — Gdzie ty, gdzie ty? — Odpowiadam: w Dantowym kraju. 15.02.1978, Mordowia
* * * Niby i świata już nie ma — Ani Moskwy, ani Paryża. Jest tylko zamieć drapieżna I to wśród śniegów więzienie.
Możliwe, takim było Średniowieczne grodzisko… A zamieć wyje, świszcze — Przyrody chaotyczne zło.
Od miast odwykliśmy dawno —
motywy te same, co wcześniej. Co prawda pytań ubyło, intonacja się wyrównała. Nietrudno to prześledzić w ten sam „cytatowy sposób”. Już tytuły czy pierwsze wersy części wierszy dają wyobrażenie o kierunku myślenia i poszukiwań: „Światobudowa”, „Jeśli dusza nigdy nie umiera”, „Coraz bardziej zakochuję się w gwiazdach dalekich”, „Czy jesteś zdolny wieczorem Wszechświat objąć”, „Dialektyka”, „Kosmici”, „Maja”, „Ezoteryczne”, „Pozagrobowe”. „Czym jest życie?” — zapyta poeta u schyłku życia. I jeszcze raz — już na tragicznej nucie potwierdzi: dopóki człowiek żyje, za mało mu wiedzy, że życie to siła witalna (witaliści), forma ruchu materii, struktury organiczne, sposób istnienia ciał białkowych (Engels). Liryka filozoficzna, i to z takim rozmachem i konsekwencją objawiona jak u Rudenki, to rzadkość w naszych stronach. Już sam ten fakt powinien przykuć uwagę. Tym bardziej, że mamy do czynienia z bezpośrednią inwazją w filozofię. Oznacza to, że myśl jest jakby obciążona samą sobą, niesie podwójne obciążenie: jest ona motorem i jest ona celem. F. Sołohub, tłumacz Szewczenki, jego chwalca i oskarżyciel, w którego żyłach płynęła odrobina ukraińskiej krwi, zwracał się: „O myśl moja, ty побывала na wszystkich przestworzach bytu. I czym mnie ty uwiodłaś? Do czego mnie ty pociągnęłaś? Ty niczego mi nie otworzyłaś. I wiele, wiele zabrałaś”. Odnośnie poezji Rudenki można powiedzieć tak: myśl wiele mu otworzyła, ale niemało też zabrała. Otworzyła Wszechświat, uświadomienie zlania się z Absolutem i, jako konsekwencję, pełnię spokoju duszy, ulgę spełnionego obowiązku: „Ja wszystko zrobiłem”. Zabrała: bezpośredniość uczucia, liryczny impuls, spowolniła ruch, przyziemiła i zgrubiła fakturę wiersza, mimo to, paradoks, że energia duchowa skierowana jest w wyżyny. Taka jest natura poezji myślącej: ratio bierze górę, nierzadko lekceważąc przy tym szatę obrazowości. Myśli ważne jest, by się objawić, nie obchodzi jej, w jakiej koszuli pojawi się ona przed ludźmi — i to największe niebezpieczeństwo, które czyha na poetę-filozofa. W Biblii jest wyrażenie — mówić do serca. Czyli myśleć sercem. Bo serce to coś więcej niż rozum. Ci sami indyjscy mędrcy uważali, że duch człowieka, jego prawdziwe Ja — jest w sercu, a nie w głowie. Serce — to organ pojmowania mądrości. Dla niego osiągalne jest to, co nieosiągalne dla intelektu. O rozumie serca pisał L. Tołstoj. Ten rozum najgłębiej objawił Tiutczew. Kilka arcydzieł dał Swidziński. Z jego dążeniem do metafizyki i zdolnością myślenia sercem — dałby więcej, gdyby nie przyszło mu żyć, według Rudenki, w brzuchu smoka. U Mykoły Rudenki myśl prawie zawsze porusza się po linii prostej. Prowadzi to do nazywania, a nie do obrazowania i odkrywania. Obnażenie chwytu komplikuje się abstrakcjami. Same w sobie — są one dorobkiem rozumu: pierwotnemu człowiekowi zrozumieć je było nie w mocy. Zresztą liryka filozoficzna bez nich jest niemożliwa. Cała istota w ich proporcji do konkretu. Ważne, by nie stracić miary. Poecie tę miarę udaje się zachować nie zawsze. Uświadamiając sobie niebezpieczeństwo logizacji poezji, Fet twierdził, że myśl poetycka, w odróżnieniu od filozoficznej, nie powinna leżeć kamieniem. Jej przeznaczeniem jest oświetlać pierwszy plan perspektywy utworu i lekko migotać w jej głębi. Słowa Feta należy przyjmować z poprawką na złożoność problematyki. Ale przybliżają one nas do liryki intymnej Rudenki, gdzie znajdujemy wzorce syntezy „wysokiej materii” i intymności, biblijnego i ziemskiego. To wyjście przez wszechplanetarne i kosmiczne na lokalne i osobiste skłania do myślenia o filozofii intymności jako kontynuacji głównej linii twórczości poety. Zamieć miecie, miecie, miecie — A ja już za barakiem widzę, Jak zdobywa srogą naturę Coś włochatego i krętego. Ono, idąc za horyzont, Jeszcze istotą się nie stało. Ale mu już za mało Destrukcji, krwi i mogił. Natury chaotyczne zło — Ono jeszcze wcielenie zdobędzie. W nim korzenić się będzie Wszystko to, co w obozach żyło. To duch i krew, to strawa ta, Co ojciec-zek złapie w misce. I zek zapłacze w kołysce, I brata-zeka przywita. 24.11.1979 Oni dla nas tacy dalecy… Kto tu strażnicy, kto zeki — Dla zamieci wszystko jedno. Sikora Najpierw myślałem, że mi się to śni: Do szpitala, nie zauważona przez nikogo, Przez lufcik wpadła sikora — Obudziła chorych trzepotaniem lekkim. Poranne słońce podświetliło pióra, Na szyjce grają żyłki małe. Przypomniałem sobie stare jak świat wierzenie, Że ptaszyna niesie wieści na skrzydle. W sercu zaogniła się dawna rana — I gorzko stało się, i słodko mi: Temat pierwotnego chaosu odezwie się i później. W wielu wierszach wyraźnie odczytuje się obraz tej, która podzieliła z poetą gorzki chleb zesłania i tułaczki. Odbiła się w nich złożona gama uczuć mężczyzny, skazanego na izolację i rozłąkę z kobietą, jedyną jego podporą w materialnym świecie: od wątpliwości, wahań, niedobrych przypuszczeń, bezgranicznej wiary — do intymnych szczegółów. Nie na darmo poeta nazywał siebie upartym poszukiwaczem prawdy. On i tutaj pozostał wierny sobie. Rudenko jako mistrz poematu — to temat osobnej rozprawy. Ograniczymy się do wymienienia najlepszych z nich: „Łza Hiroszimy”, „Krzyż”, „Rognida i Włodzimierz”, „Spotkanie”. Zastanawiając się nad przyczynami braku uwagi dla tego oryginalnego poety, którego wagi treści twórczości wystarczyłoby dla wielu wierszopisarzy, dochodzi się do wniosku, że nie ostatnią rolę odegrał tu i jego styl. Już sześćdziesiątnikom z ich dążeniem do odnowienia języka poetyckiego styl ten wydawał się w pewnej mierze konserwatywnym. Co tu mówić o dzisiejszych młodych, którzy poprzedników, z wyjątkiem chyba kilku „wypromowanych” nazwisk, nie czytają. Rudenko — to poeta jednego stylu. Nie zmieniał go przez całe życie. Styl rzuca światło na jego charakter. Była to silna, samoorganizująca się, z tendencją do autorytaryzmu osobowość. Ale całościowość w odniesieniu do twórczości nierzadko obraca się pewną jednostajnością, co prowadzi do rozchłodzenia czytelnika. Ale jak by nie było, Mykoła Rudenko należał do tej rzadkiej rasy ludzi, którzy zdołali przekroczyć samego siebie (Błogosławiony Augustyn) i zwrócić oczy duszy (Platon) na nadświatowe, nie zapominając o ziemskim. Być człowiekiem — znaczy cierpieć. Być Ukraińcem — cierpieć stokrotnie. Toż to ja cię nazwałem — ciebie, ukochana! — Sikoreczką w nasze lepsze dni. Niech sentymentalnie, niech naiwnie — Ale zakochani mają swój słownik… Moja daleka łąkowa królewno! Czyżbyś słyszała mój bolesny krzyk? Czyżby ci się wszystko to udzieliło, Co szeptałem wśród głuchych łkań — Kiedy, zdawało się, wypalą się włosy Od bólu, od urazy i cierpień? I zrozumiawszy, jak mi tu ciężko (Ani współczucia, ani prześwitu nie ma), W lot wysłałaś sinopiórego ptaszka, A może to, Sikoreczko, ty sama? Tymczasem ptaszyna rozbija pierś, Pragnąc wrócić na sosnę: Jej, biednej, nie w głowie, że zwinni ludzie Postawili niewidzialną ścianę. Aby uwolnić się z więzienia-sali, Bezmyślnie biła o okienną twardź. Ja jej chciałem lufcik pokazać, Lecz przestraszyłem — i tym skazałem na śmierć. Na szybie czerwienieje kropla krwi, Martwo słońce utknęło w oknie: Z mojej nierozumnej miłości Uczyniły się nagle skutki smutne. Piórek sinych kupka niewielka Nie trzepotała, upadłszy na skrzydło… Naucz, jak żyć należy, moja Sikoreczko, — Aby kochanie rozum zdobyło. 25.05.1981, Mordowia
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
twierdzi, że człowiek stworzony jest do życia wiecznego i każdy może odziedziczyć to życie, jeśli będzie żył zgodnie ze środkami zbawienia przewidzianymi przez Słowo. Środków zbawienia jest dość dużo, jednak wszystkie one mają bezpośredni związek z życiem w dobru i zachowaniem właściwych przekonań, to znaczy z miłosierdziem i wiarą: wszak miłosierdzie oznacza życie w dobru, a wiara — przestrzeganie właściwych przekonań”. Te dwie ogólne zasady nie tylko zostały wyłożone ludziom w Słowie jako środek zbawienia, ale nawet nałożone na nich jako obowiązek. Z tego wynika, że z pomocą nich człowiek może zapewnić sobie życie wieczne tymi siłami, które są w nim zakorzenione i darowane przez Boga…” (str. 341). Zatem obowiązek przez człowieka jest odrzucony, a „zakorzenione w nim siły nie są uruchomione”. Stąd też właściwe samoograniczenie w szybko biegnącym czasie i w przemijającej rzeczywistości, która człowieka zahipnotyzowała prymitywnym zestawem samopocieszeń i samozadowolenia. I to wydaje się takie proste i zrozumiałe, „bo jak na prawach porządku fizycznego trzyma się wszechświat naturalny, od atomu do metagalaktyki wszystko działa według założonej przez Niego równowagi, tak na prawach porządku wewnętrznego — wszechświat wewnętrzny — duchowy człowiek w człowieku; cielesność albo poddaje się im, słucha wiecznego porządku i staje się zdolną do transformacji wyższego dobra (podkr. — P. M.), albo nie poddaje się, sprzeciwia się wiecznemu porządkowi i tym samym wojuje z Bogiem; błogosławioną siłę odrzuca; niczego ruchomego robić nie jest zdolna, robić może tylko z przymusu, i to niedługo; oto dlaczego wśród bezpryncypialnych nie ma ludzi czynu i znaczącego dobra, wielkiego wspólnego dzieła być nie może…” Autor — jakże niedokładne słowo w tym przypadku, kiedy mowa o fundamentalnych traktowaniach podstaw ludzkiego bytu, kiedy Jewhenowi Paszkowskiemu otwierają się nowe zasady budowy świata, kiedy poprzez aspekty moralne staje się zrozumiała „mechanika” Wszechświata i jego struktura, kiedy Słowo (Pańskie!) otwiera mu, a zatem i nam, dzięki niemu (Jewhenowi Paszkowskiemu, 472—477) tak zrozumiałe rzeczy: „duchowe kończy się w naturalnym; nadenergia formuje się w materię i żywi już utworzone formy; w zależności od stopnia żywotności w nich i na nich; na planety, gdzie jest życie, nadenergia dociera w większym stopniu niż na te, gdzie ono przygasło; odzwierciedleniem tegoż są pola magnetyczne; linie sił nie są polem magnetycznym, a tylko projekcją tego, jak siła Boskości, nadenergia i nadinformacja — wlewa się w materialne, w pewnym stopniu Bóg żyje w polu magnetycznym; Boskie stopniowo schodzi z jąder na zewnątrz, w atomach z poziomu podkwantowego w parę protonowo-neutronową; zatem prawa fizyczne są krańcowym naturalnym dopełnieniem praw duchowych i odpowiednio naruszenie ich niszczy wszechświat i jest wyrównywane przez Niego Samego…” Zatrzymam się w cytowaniu tych prawdziwych objawień, które nie są skonstruowane, nie są skompilowane, a przyjęte jako najważniejsza informacja dla nas, dla uświadomienia sobie swojej małości, a jednocześnie — swojej
Tłumaczenie maszynowe
Pawło MOWCZAN. Sukces leczenia jakiejkolwiek choroby zależy od dokładności diagnozy… Choroby społeczne diagnozuje się odpowiednio do każdej epoki, jak nas przyuczano i przyucza nadal na różnych przedmiotach społecznych, nie zważając na istnienie różnic między rasami, strefami klimatycznymi, historią i religiami… Najbardziej postępowa nauka, którą wbijano nam do głów przez długi czas, okazała się kolejną iluzją, która roztopiła się w mglistości marksowskiej brody, pozostawiając po sobie pływające wielotomowe placki, które powoli osiadają w mule… Ale przecież święte miejsce nigdy nie może być puste, dlatego też pojawił się „nowoczesny ateizm”, który odbiera władzę Bogu i wprowadza zależność od „najwyższych kapłanów”, „polityków… czarowników”, politologów, socjologów, „politykopisarzy, polityczno-prowadzących — wszystkich zaklinaczy i kadzidlarzy tego nieustającego wyznania…” (Jewhen Paszkowski). Po to, by usłyszeć pełną diagnozę, której, jak dla mnie, nikt i nigdy celnie nie stawiał, jak robi to, choć to dziwne, człowiek o szczególnym darze, dla którego słowo artystyczne, czyli słowo, które dokładnie odtwarza stan psychologiczny, odtwarza atmosferę, odbija otaczający świat, było swoistą optyką, człowiek z absolutnym słuchem na słowo, człowiek obdarzony najostrzejszym szczególnym wzrokiem, który rejestruje nie tylko drgania pajęczyny, ale i zdolnością widzenia gry słońca na tej pajęczynie, człowiek, który tak gwałtownie wszedł w ukraińską literaturę, zmuszając wielu do uznania jego talentu, jego kunsztu, jego oryginalności, jego indywidualności. Jewhen Paszkowski serią publicystycznych publikacji tak samo zmusił do zwrócenia uwagi nie na siebie, a na te społeczne przerzuty, które poraziły ukraiński naród. Pozwolę sobie kontynuować cytat z jego utworu, który trudno przypisać do jakiegokolwiek gatunku, który, jestem przekonany, jest nie tylko diagnozą, ale i punktowo wypisaną programem duchowego uzdrowienia człowieka, a co za tym idzie i narodu: „polityzacja zastąpiła bezbożne niegdyś polityczne zajęcia, siana nowoobjawiona wiara (wyróżnienie moje. — P. M.) przyucza myśleć, że rządzi nie Bóg, a demon”. A dalej autor dokonuje najistotniejszej interpretacji, bez której wszystkie poprzednie inwektywy byłyby po prostu reflektującymi frazami: „…demokracja bez naśladowania Boga wyradza się w naśladowanie siebie; w ubóstwianie siebie i kłanianie się złu; swojemu złu, wyobrażonemu jako dobro, demokracja bez Bogonaśladowania Boga prowadzi do pełnej złokracji, polityzacja sprzyja złu tak, że odbiera natchnienie mądrości i siły Boga i przyłącza do niemądrości i bezsilności politykomanów”. W dopiero co zacytowanych wierszach J. Paszkowskiego odbite są wszystkie „powaby” zglobalizowanego świata, który kontrolowany jest przez supermocarstwo, które przywłaszczyło sobie miano „flagmana demokracji”… Ale cała ostrość tego oceniającego oszczepu już po przecinku kierowana jest nie na ten inercyjnie-akceptowalny obiekt, a na swoją „rodzimą” złokrację, która „resztki duchosiły wypala na mówienie i omawianie nieudaczników; czyni bezwolnie zależnymi; na podobieństwo niewolników od gospodarzy, narkomanów od narkotyków; z pomocą fałszywych polityków, pod ręcznych oligarchów; wspiera wyzyskujące pseudo-państwa, gdzie ekonomia podmieniona jest haraczami, cnoty — sprzedajnością, praca — wyzyskiem, kultura — rozrywkami, zdrowie — medycyną, prawo — bezprawiem. Wszystko rozpoznawalne, wszystko zrozumiałe, wszystko swoje… Co to, analiza polityczna?! Nie spieszcie się. To — diagnoza… Jewhen Paszkowski nie dokonuje lokalnych przełomów w sferę symboliczną i prowidencjonalną, a jakby stale przebywa tam, gdzie otwierają się przed nim nadosobiste superteksty, z których odczytuje się wyższe sensy i wyjaśnia nadcel dla człowieka. Nadosobisty składnik nie niweluje indywidualnego stylu, nie przekształca się w bezemocjonalną retorykę, a każde zdanie czyni nadzwyczaj przekonującym, emocjonalnie zabarwionym, intonacyjnie wycyzelowanym, za tym quasi-tekstem przegląda niesamowitej skali postać Jewhena Paszkowskiego, do którego trudno dopasować definicję: myśliciel, filozof, pisarz, teozof, publicysta… On — jest inny, wielowymiarowszy, bo obdarzony prowidencjonalnymi możliwościami widzenia i przewidywania, słyszenia i przeczucia, wiedzenia i uświadamiania, ostrzegania… Przecież to, co on „odczytuje”, dane jest nie dla niego osobiście, — osobiste jest nieobecne, ponieważ jest ono drogą najkrótszą do kluczowego sensu bytu dla większości, według definicji Jewhena Paszkowskiego — samolubstwa… Zatem, drogą do zaspokojenia swoich zachcianek-fanaberii, do samouwielbień, do najbardziej zwodniczego dla ludzkiej istoty samozadowolenia, do erozji duchowej substancji człowieka. Jewhen Paszkowski nabył szczególnego spojrzenia na naturę człowieka, jej przeznaczenie, jej poza-socjalną istotę, która tylko potwierdza, że najdoskonalsza rzeczywistość jest przemijającą, bo wszystko materialne, krótkotrwałe przechodzi w pozaczasowe, substancjonalne, według wyrażenia Emanuela Swedenborga, który, jak dla mnie, najczyściej potraktował Słowo Pańskie, Słowo jako prawo, Słowo jako celowość i środek do indywidualnego i ogólnoludzkiego przeobrażenia. To słowo „przeobrażenie” jest kluczowym słowem w pracy Jewhena Paszkowskiego, który poprzez codzienną wieloletnią duchową praktykę, przetransformowawszy się z niższego energetycznego poziomu na wyjątkowo szybki, wertykalny poziom, widzi teraz naszą codzienność jako marność istnienia, a nie życie, życie, które z wiekiem człowieka czyni mądrzejszym, przygotowanym do przeobrażenia, czyli wykorzystaniem darowanego przez Pana życiowego terminu dla przygotowania do wiecznego przeobrażenia albo przejścia ze świata krytycznego pragmatyzmu, który, właściwie, i oznaczany jest przez Jewhena Paszkowskiego jako stan samolubstwa, który jest obłudą i samooszustwem, do świata rzeczywiście wiecznego… Przypomniało mi się, jak lat dziesięć temu otrzymałem od nieznanej mi osoby ręcznie spisany zeszyt pod tytułem „Przejrzenie-I”, gdzie było 54 punkty. Zapoznawszy się z nimi, wyodrębniłem piąty. Cytuję: „I oto teraz, otwierając drzwi nowego tysiąclecia, przed ludzkością stanął dość wysoki próg, który ona powinna przekroczyć i (sic!) przeobrazić się w jakościowo nowe albo zginąć. Prawdopodobieństwo tego, że ludzkość będzie żyła w starej jakości, równa się zeru. Inna sprawa, czy da sobie radę”. Jewhen Paszkowski nie tylko konstatuje: świat albo zginie, albo przeobrazi się przez człowieka, ale i daje pewne wskazówki, uciekając się do nieznanych wcześniej argumentów (punkty: 2270—2305 z rękopisu). Przy okazji wspominam bardzo popularną jeszcze z czasów radzieckich pracę Daniiła Andriejewa „Róża świata”, gdzie autor konstatował o wygasaniu na granicy XX stulecia wielkiej sztuki, wielkiej literatury, filozofii, a co za tym idzie i muzyki. „Sfera społeczno-politycznej działalności wciąga w siebie, i im dalej, tym wyraźniej nie największych duchowych przedstawicieli rodzaju ludzkiego, a najuboższych duchowo…”
Krajobraz społeczny Ukrainy zmienił się przez lata niepodległości nie do poznania. W warunkach dyktatury tak zwanego rynku komponent narodowy został wyнесенy poza nawias, a wraz z nim takie kategorie jak moralność, etyka i dobroczynność… Można handlować wszystkim, ale według cennika — stał się on zamiennikiem przykazań dawnych i nowych… Cerkiew usprawiedliwia darczyńcę. Ze standardu edukacyjnego usunięto historię, obyczaje, tradycje, uczciwość i sumienność. Filozofia sukcesu jest uzasadniana jako główny czynnik napędowy zarówno w edukacji, jak i w karierze… A po co? Społeczeństwo jest wyciszane, człowiek duchowo wyjaławiany, z człowieka usuwa się to, co najistotniejsze — jego duszę… Socjalizowany, bezkorzenny, bezduchowy człowiek jest światopoglądowo ograniczony, zagoniony w biologiczną egzystencję i głucho zakorkowany… Ale jak twierdził Epiktet, „nie ma tak silnego i zdrowego ciała, które nigdy by nie chorowało…” Kontynuował on również szereg znaczeniowy dotyczący człowieka: „nie istnieją takie bogactwa, które by nie przepadały”, „nie istnieje taka władza, pod którą nie prowadzono by podkopów”. I jako podsumowanie: „wszystko jest marne i szybko przemijające, a człowiek, który poświęcił życie na to wszystko, zawsze będzie w niepokoju, strachu, smutkach i cierpieniach. Nigdy nie osiągnie tego, do czego dąży, a wpadnie w tę pułapkę, której unika…” I „tylko jedna dusza ludzka jest bezpieczniejsza od jakiejkolwiek niezdobytej twierdzy. Dlaczego więc na wszelkie sposoby staramy się osłabić tę naszą jedyną twierdzę? Dlaczego zachwycamy się takimi rzeczami, które nie przynoszą nam radości duszy, i nie przejmujemy się tym, co może przynieść spokój duszy naszej? Wszyscy zapominamy, że kiedy nasze sumienie jest czyste, to nikt nie może nam zaszkodzić i że tylko z naszej głupoty i żądzy posiadania zewnętrznych rzeczy biorą się zarówno starcia, jak i wrogość”. Tę obszerną cytatę wielkiego Greka przytoczyłem, aby jeszcze raz przypomnieć o dawnej ludzkiej chorobie na zyskowność, interesowność i samolubstwo, którą tak zainfekowane jest obecnie ukraińskie społeczeństwo… Jewhen Paszkowski nie tylko diagnozuje, ale i podaje konkretne, przez niego samego wypróbowane środki, by pozbyć się tych dolegliwości. Zwykła zawyżona samoocena, gniewliwość, nieżyczliwość, zazdrość — wszystko to niszczy ludzką osobowość, niszczy duszę, duchowo osłabia człowieka, który jest już skazany na porażkę w walce ze złem, ponieważ człowiek odłącza się od energii Pana, energii Kosmosu, co prowadzi do dysharmonii ze światem, z samym sobą, wyнесенia go poza nawias wieczności. Właśnie dlatego Jewhen Paszkowski prowadzi myśl przewodnią swojego nauczyciela Emanuela Swedenborga, który w decydującym dla ludzkości dziele „Prawdziwa religia chrześcijańska”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wielkości, wszak jesteśmy podłączeni do nadpotężnych energii, które mogą nas albo przetransformować, albo też spalić… Myśl Jewhena Paszkowskiego, jego duchowy wzrok w jednakowym stopniu obejmuje i makro-, i mikrokosmosy… To nie przewidywanie, a wszechwidzenie, wszechrozumienie, przenikanie w wielowymiarowy świat Pański, obecność Stwórcy, którego odczuwa fizycznie. I nagle wszystko ze świata kultury i literatury staje się drobne, kurzowe, mało znaczące… I dopiero zapoznawszy się z tym objawieniem, zaczynasz uświadamiać sobie, dlaczego wybitny, a takim jest Jewhen Paszkowski, prozaik ustąpił miejsca nauczycielstwu… żadnych ambicji, żadnych pretensji do wyjątkowości, do odrębności, do „misyjności”, a jedynie próba ognistym, niezwykłym słowem wypalić tłuszcze czasu, który zasłania swoimi „powabami” to, do czego jesteśmy przeznaczeni: usłyszeć, i widzieć, i rozumieć, że jesteś stworzeniem Pańskim, Człowiekiem, w którego fizyczną istotę kiedyś wcielił się sam Pan, aby w Nowym Słowie objawić nam te przykazania, których wielu nie słyszy… Jewhen Paszkowski jest powołany, by nam je nie tylko przypomnieć, ale i zinterpretować jako drogę do przemiany w III tysiącleciu. Wspomniany przeze mnie i szeroko cytowany filozof-stoik Epiktet, który żył na przełomie I–II w. nowej ery, którego ustne pouczenia przekazał jego uczeń Flawiusz Arrian w swoich dziełach, zaznaczał, że jakikolwiek (występek) grzech jest powodowany słabością ludzką, bo siła pochodzi od czynienia dobra i jest dobrym początkiem. Epiktet, jak i Marek Aureliusz, przeczuwał przemiany, które nieśli ze sobą ci, którzy poświęcili się służeniu Nowemu Słowu, Słowu, które było na początku i które było Bogiem… Te przeczucia były skrajnie zaostrzone i zwiastowały zmiany: człowieka i świata… Wszak uświadamiali sobie, jak i ich poprzednicy, Zenon i Panajtos, że kryzys kultury polisowej jest uwarunkowany zmianami wektora duchowego rozwoju ludzkości, który z kolei był uwarunkowany zmianami historyczno-geograficznymi. Wszak wyprawy Filipa Macedońskiego, jak i jego syna Aleksandra, spowodowane były niespodziewaną, według określenia L. Gumilowa, „pasjonarnością” jako zjawiskiem kosmicznym. Historia wyłania się jako konsekwentny łańcuch działań, którego końcowym ogniwem było Boże Narodzenie Jezusa Chrystusa w dalekiej od greckiego i rzymskiego świata Judei… Historia, według wypowiedzi F. M. Dostojewskiego, wreszcie nabrała celowości i umotywowania, oraz rozprzestrzenienia uniwersalnego Chrześcijaństwa poprzez wypróbowywanie przez rzymskich cesarzy od Tyberiusza przez Kaligulę oraz Nerona, których totalne represyjne metody walki z nową nauką jedynie wzmacniały w wierze chrześcijan… Uciekłem się do dalekich analogii dlatego, że przeżywamy, moim zdaniem, czasy neorzymskie z absolutyzacją ludzkich praw z odrzuceniem głównego prawa — Pańskiego… Jewhen Paszkowski membranowo odczuwa te nieuchwytne zmiany we współczesnym świecie, w samej moralności, w człowieku, który jest nieuchronnie podporządkowany globalnej przemianie. prototypem, autor przyznaje się: Życie mu włożyć chciało Całe serce w martwą trumnę, Pan zaś włożył żywą strunę Brzmieć na oddechy wszystkie śmiało. („Na Golgocie”. S. 8). Boryna był, jak gęśle Boże, Co płaczą z powiewem w niedoli, I na każde oddechy wrogie W duszy jego jęczały bole. („Na Golgocie”. S. 33). Pragnąc odrodzić w literaturze ukraińskiej zapomniany gatunek misteriów, metropolita Iłarion wiele uwagi poświęcił pracy właśnie w tym gatunku. Zatem w pierwszym tomie swoich dzieł, który ujrzał światło dzienne w 1957 roku w Winnipeg, autor umieścił swoje filozoficzne misteria. Tom zakończono posłowiem o poezji religijnej. Naszym zdaniem, to posłowie — swoisty klucz do zrozumienia całego dorobku poetyckiego Iwana Ohijenki. Dlatego zostało ono umieszczone w tym wydaniu. Na zakończenie chcę jeszcze raz powtórzyć słowa Poety: Kochaj swój Kraj, jak kochasz Boga, A swój Naród, jak Matkę Boską, Wtedy Golgota — w Raj droga. I cierń stanie się różą. („Ukraińskiemu narodowi w dniach mojego siedemdziesięciopięciolecia”). Książka metropolity Iłariona „Tylko twoją łąkę te ręce kosiły” ukazała się w wydawnictwie „Azalia” Rówieńskiej organizacji Narodowego związku pisarzy Ukrainy dzięki pomocy materialnej Ukraińca-patrioty z Kijowa Beniamina Aleksiejewicza Dowbni. ważnych i uprzejmych jubilatów z życzeniami „wielu lat”. Petro Szkryblak osiągnął swoje 80-lecie 2 stycznia, a Iwan Zełenczuk 4 grudnia świętował swoje 60-lecie. Zrozumiałe, że jubilaci darują kolędnikom swoje książki. W szczególności, wspólną pracę filii „Wierchowyna przez 20 lat niepodległości Ukrainy” (redaktor Dmytro Watamaniuk), coroczny magazyn „Huculski kalendarz” (redaktor Kalyna Watamaniuk). Gdyby sporządzić listę rozmaitych prac naukowych, badań i wypraw górskich filii „Huculszczyzna”, byłaby ona bardzo długa. Kolektyw naukowców liczy do dziesięciu pedagogów i dziennikarzy. W ostatnich latach ich ekspedycje obejmą cały region karpacki. Stołeczni ukrainoznawcy na czele z akademikiem Petrem Kononenką nie mogą się nacieszyć „swoimi Hucułami”. Dla przykładu wymieńmy zorganizowane przez filię Muzeum filmu „Cienie zapomnianych przodków” oraz Muzeum Mychajła Hruszewskiego, które działają obok dawniej stworzonych muzeów Iwana Franki w Kryworówni i Hnata Chotkewycza w Krasnoiulu, oraz nowego — historyczno-krajoznawczego — w Wierchowynie. Wielu lat Zasłużonym Hucułom Ukrainy!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…tomowe prace „Historia ukraińskiego drukarstwa”, „Historia ukraińskiego języka literackiego”, „Cerkiew ukraińska w czasach Ruiny”, „Rozłam Jedynego Chrystusowego Kościoła i pierwsze próby jego pojednania”, „Księga naszego bytowania na obczyźnie”… Gdyby ktoś zdołał napisać choćby jedną z takich prac, zapisałby już swoje imię w historii Ukrainy na zawsze. A tu mamy taki rozmach talentu! Nie mniej doniosłe były organizacyjne dokonania Ohijenki. Był on jednym z tych, którzy w 1918 roku zakładali Ukraiński Państwowy Uniwersytet w Kijowie za rządów hetmana Pawła Skoropadskiego. Jest założycielem i pierwszym rektorem Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego, który piastował do 1920 roku. Za czasów Dyrektoriatu był ministrem oświaty w rządzie UNR, a następnie ministrem wyznań aż do 1924 roku. To właśnie rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej zlecił mu opracowanie programu Święta Proklamacji Aktu Soborności Ukrainy i przewodniczenie tym uroczystościom. On też wyznaczył datę Święta Złuki – 22 stycznia 1919 roku. Kiedy rząd UNR z powodu okoliczności wojenno-politycznych został zmuszony do przeniesienia się do Polski, „w ówczesnym tymczasowym »centrum« Ukraińskiej Republiki Ludowej, którym był Kamieniec Podolski, z polecenia Symona Petlury pozostał jako najwyższy przedstawiciel rządu Pełnomocnik Rządu UNR, prof. I. Ohijenko; i w tym położeniu faktycznie, na miejscu, musiał przejąć obowiązki kierowania aparatem państwowym UNR – od listopada 1919 roku do roku 1920” (Jurij Mulik-Łuciek. „Zmarłemu Metropolicie Ilarionowi w pamięć na wieki wieków”). Oto z kolei przykłady dokonań metropolity Ilariona w ocenie tych, którzy go znali. „Z pewnością można powiedzieć, że za czasów rządów Metropolią Chełmsko-Podlaską (20.10.1940 r. – 18.07.1944 r.) nikt inny nie zrobił tak wiele dla tego wielocierpiącego kraju, począwszy od Daniela Halickiego, jak władyka Ilarion. Musiał on prowadzić znaczną i wytrwałą pracę wśród pewnej części zrusyfikowanych duchownych, wychowywać w nich zrozumienie dla służby swojemu narodowi, pracować w instytucjach kulturalno-oświatowych, ukrainizować życie parafialne” (Wołodymyr Medwid. Syn Chołmszczyzny. Wspomnienia. – Równe. – 2002. – s. 46). „W życie i rozwój naszego Kościoła w Kanadzie władyka Ilarion włożył dwadzieścia lat gorliwej i niestrudzonej pracy. Jego odejście (29 marca 1972 roku) wszyscy odczuliśmy jako wielką stratę… Postać błogosławionej pamięci Metropolity Ilariona (Ohijenki) na zawsze pozostanie w historii naszego Kościoła w Kanadzie. Był mężem epoki” (Ołeh Krawczenko. Metropolita Ilarion (Ohijenko) – mój nauczyciel i święty. // Wiara i kultura. Nr 15. – Winnipeg. 2008–2010. – s. 305). Jednak książka „Twoją tylko łuką te ręce kosiły” przedstawia Ohijenkę-poetę. Autora, który z wysokości swojego szacownego wieku miał pełne prawo wygłaszać dla nas wszystkich świętą prawdę o sensie ludzkiego bytu: Największe szczęście: dla Narodu Oddać całe swoje życie, Złożyć duszę za Wolność, Przyjąć za nią także ukrzyżowanie! („Ukraińskiemu narodowi w dniu mojego siedemdziesięciopięciolecia”) Artystyczna paleta Iwana Ohijenki jest barwna. Jego utwory są nasycone obrazowymi i oryginalnymi wyobrażeniami, które budzą uczucia i tworzą odpowiedni nastrój. I grzmiał grzmot, i ognie płonęły, I mieczami ryto ziemię, I wbijały się w nią jak stogi, A ja w strachu duszą nasłuchuję… („W ogniu i burzy”) Za życia autor stworzył setki wierszy lirycznych, drukując je w różnych wydawnictwach periodycznych. Dlatego nie można w pełni zgodzić się z Jurijem Mulikiem-Łuciekiem, że „forma poetycka u niego to tylko środek, służący jego myślowemu celowi”. Poezja Ilariona-Ohijenki jest przede wszystkim wyrazem stanu duszy, wylewem głębokich uczuć autora, przeżyć i marzeń. Wzniosłość marzeń i myśli odzwierciedla się w pełni także w stylu autorskiego pisarstwa. Szczególnie widoczne jest to w autobiograficznym poemacie „Na Golgocie”. W nim, przeglądając drogę, jaką przeszedł bohater poematu Iwan Borina, swoje pro-
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Інна НАГОРНА, завідувач Літературного музею Уласа Самчука в Рівному
У Бібліотечці Літературного музею Уласа Самчука в Рівному побачила світ книга митрополита Іларіона “Твою тільки луку ці руки косили”. У ній представлено часточку досить об’ємного поетичного доробку знаменитого українського вченого, відомого державного та церковного діяча. Серед імен Великих Українців ім’я Івана Огієнка (митрополита Іларіона) шановане особливо. Тож приємно усвідомлювати, що своєю високістю воно доторкується і нашого волинського краю: 1903 року фельдшер І. Огієнко екстерном склав іспити в Острозькій класичній гімназії і отримав матуру — свідоцтво зрілості. Це дало йому право вступити на навчання до університету. Згодом, коли Улас Самчук редагував у Рівному газету “Волинь”, то мав стосунки з посланцями холмського владики Іларіона. Про це ми читаємо в Самчуковій книзі споминів і вражень “На білому коні”: “Нас відвідувала безконечна кількість відвідувачів і гостей — зі сходу і заходу. Майже всі, що подорожували через Рівне, не минали нашої редакції, а то й моєї приватної хати. Доводилося часто приймати емісарів конкуруючих церковних ієрархій — митрополита Дениса Варшавського, митрополита Іларіона Холмського, архієпископа Луцького Полікарпа, які вели свою політику і мобілізували для цього нашу опінію”. Творчі набутки цієї людини вражають. Тут і “Дохристиянські вірування українського народу”, і “Словник Шевченкової мови”, і двотомна “Історія церковнослов’янської мови”, і чотиритомний “Етимологічно-семантичний словник української мови”. Митрополит Іларіон звершив другий в історії українського народу та історії його Церкви переклад Біблії, присвятивши цій подвижницькій праці сорок років. А ще були непроминального значення роботи “Українська культура” й “Українське писання” (граматика), наклади яких на той час (1918 рік) нечувано високі — понад мільйон примірників кожна; а ще фундамен-
Василь МАРУСИК, радіожурналіст
Таким гонором#званням вша# новують нині у Карпатах тих “ґречних ґаздів”, котрі досягли певного поважного ювілею, пе# ред тим освідчуючись громаді своїм талантом і наполегливою працею у царині народних реме# сел, освіти й культури. “Із ініціа# тиви нашої ради Всеукраїнського товариства “Гуцульщина”, — розповідає її голова Дмитро Вата# манюк, — одними з перших тако# го пошанування удостоїлись на# ші “наукові авторитети”, відомі просвітяни, педагоги, організато# ри освіти і фольклорно#краєз# навчих експедицій із райцентру Верховина Петро Шкрібляк та Іван Зеленчук”. Петро Васильович — автор краєзнавчої книжки “Гуцульська столиця”, численних публікацій на теми історико#культурної спадщини гуцулів. Він майже 20 років, із серпня 1993 р., очолює філію “Гуцульщина” і є заступни# ком директора Національного науково#дослідного інституту ук# раїнознавства і всесвітньої історії Міністерства освіти і науки Укра# їни у Києві. Іван Михайлович — заступ#
ник завідувача філії “Гуцульщи# на”, кандидат фізико#математич# них наук, учень академіка Ігоря Юхновського. Широко знані йо# го етносоціальні проекти “Шко# ла гірського сільського госпо# дарства” чи організована робота із сином Ярославом Зеленчуком,
кандидатом історичних наук, ук# раїнознавчих експедицій, зокре# ма “Писаний Камінь” і “Астро# номічна обсерваторія на горі піп Іван”, у гірські присілки та поло# нини. У ці січневі дні партії (гурти) колядників відвідують цих по#
ХХ Міжнародний Гуцульський фестиваль, смт Верховина, 22 вересня 2012 р. Серед киян)учасників свята (справа наліво): Іван Зеленчук, Дмитро Небесійчук, Петро Шкрібляк, Петро Кононенко, Микола Гушул, Ярема Гоян, Василь Марусик
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
itp.), przez co ludzka dusza stawała się bezbożna, pusta, zapychała się fałszem… To nie było już zjawiskiem odosobnionym — robaczywienie, wyszczerbienie, odstępstwo coraz częściej postrzegano jako coś oczywistego i prawdopodobnego. Właśnie w opowiadaniach i powieściach Kateryny Motrycz, w jej powieści „Świt” pojawiły się te nowe wówczas typy postaci, z których namnożyły się („Złe drzewo złe owoce wydaje”) jeszcze nowsze, wczorajsze i dzisiejsze (dramat „Rodzina Kajdasza”, „współcześni” z „Nocy po wschodzie słońca”), nowi panowie życia i upodlony lud z „Wieży Babel”. Myślę, że jeszcze wrócimy do utworów Kateryny Motrycz, a dzisiaj… Dzisiaj piszę o czymś innym. O świątecznej, uroczystej Katerynie. Ona rzeczywiście ma w sobie coś z Gogola, bo zrodzili ją nie kto inny, jak wasylkowska piękność Oksana i kowal Wakuła. I czarne brwi, i piwne oczy, i uśmiechnięty dołeczek na policzku — to jej dziewczęcy portret i obecny wizerunek. Najulubieńszy kwiat — kwiat słonecznika. Ubiór zawsze elegancki. Zarówno w modnym kapeluszu, jak i w wyszywanej koszuli Kateryna jest naturalna i niepowtarzalna. Potrafi malować, wyszywa, w domu sama jest nowoczesną projektantką i niezrównaną gospodynią. Zna najdawniejsze przepisy staroświeckiej kuchni i potrafi zaprowadzić porządek w ogrodzie oraz na podwórku wiejskiego obejścia. Dowcipna i wesoła. Współczująca, miłosierna dla tych, którzy są w potrzebie czy w żałobie… To o niej: „Ta Kateryna ma chatę na podeście”, bo zdaje się, że zeszły się i pomnożyły w tej kobiecie wszystkie dary, piękno i godność ukraińskiej dziewczyny, matki… babci. Chcecie wiedzieć więcej o Katerynie Motrycz? Czytajcie jej książki. Nie są napisane lekko, nie od niechcenia. Mając na rękach maleńką Marianę i karmiąc piersią Ołesię, Kateryna wstawała do biurka nie później niż o czwartej rano — tak rodziła się powieść „Świt”. Wczesny ptaszek — jasna dusza, a czy pisze jej się łatwo? Nie wiem, ale przekonałam się, że łatwego pisania i łatwych tematów Kateryna Wakułiwna nie szuka. Dlatego nie dziwi, że w jednym z wywiadów na pytanie, jak się czuje po napisaniu powieści, odpowiedziała: „Miałam wrażenie, że długo wspinałam się na górę, raniąc się, rozdzierając do krwi całe ciało, aż do duszy, w końcu dotarłam — i nie ma już nic… Ale kiedy słyszę o „mękach twórczości”, nie rozumiem: jakie męki, kiedy chodzi o twórczość?”. To bardzo naturalne dla Kateryny Motrycz, bo we wszystkim, co robi, co garnie się do jej rąk, rozumu, serca, nigdy nie ma wymuszoności, przymusu, jest naturalność, szlachetność i natura. Jakoś zdarzyła się w jej twórczości przerwa — na całe siedem lat. (Myślę, że był to okres przewartościowania i twórczości, i słowa, a najbardziej — próba zrozumienia, kim jesteśmy i co się z nami dzieje). Ale i przez te siedem lat słowo nie opuściło Kateryny Motrycz — ono zaczęło brzmieć. W „Promieniu” razem z ojcem Serhijem, księdzem UCP KP, przez sześć lat prowadziła audycję „Światłość cicha”, później, w Radiu Narodowym, audycje literackie o współczesnej poezji i prozie. Wiara i Słowo nie mają dla niej początku ani końca, bo należą do sfery ducha. Może dlatego wybuchły w niej wiersze — napisała poemat „Noce Motry”, sztukę, nową powieść… I oczywiście nie porzuciła tematu językowego — tym razem już jako wojowniczka, która walczy z herezją językową, z tymi, czyimi ustami „diabeł przemawia”. „Jesteśmy wiecznym zaczynem. A kiedyż, Panie, wypieczesz z niego Swoje chleby?” — pyta pisarka Kateryna Motrycz Stwórcę, nie przekierowując swojego pytania do bohatera literackiego. To jej pytanie — na stronach „Wieży Babel” jest obecna, jak to teraz mówią, „on-line”. I jej Muza — również, i jak wyznaje Kateryna Wakułiwna: „Między nami jest więź duchowa i komunikujemy się często przez Ducha Świętego, przez mojego Anioła, modlitwę”. — Daj Boże, aby tak było zawsze! — wysyłam swoje świąteczne życzenie do Kateryny Motrycz z wiarą w to, że Wy, moi świąteczni czytelnicy i goście, przyłączycie się do mnie. Bo czyż mamy wielu takich jak ona? Takich, z niepowtarzalnym głosem, na wieki związanych z Krajem, z Naturą, z historyczną pamięcią rodową, z niebiańską i ziemską Ukrainą, z sakralnymi obrazami naszego narodu, z Bogiem?.. Usłyszcie w otwartej przestrzeni świątecznego świata czysty głos Kateryny Motrycz, głos pracowitej duszy z najlepszego na świecie Kraju-rozmaju.
Tłumaczenie maszynowe
Lubow HOŁOTA
Każdego nowego roku w Wigilię, kiedy moja rodzina, wspomniawszy z imienia wszystkich bliskich — żywych i umarłych, skosztuje kutii i w uspokojeniu oraz szczęściu zamilknie w oczekiwaniu na pierwszą kolędę, w myślach wydłużam do niewiarygodnych rozmiarów stół, przy którym siedzimy, wyobrażając sobie, że razem z nami są wszyscy nasi przyjaciele, dalecy i bliscy. W myślach życzę wszystkim zdrowia i wszystkiego, o czym każdy z osobna marzył, i wierzę, że tam, w otwartych niebiosach, mnie słyszą. Oczywiście, mam nadzieję, że ktoś i mnie wspomina w wigilijną noc, odzywa się sercem i głosem. Jej głos nie tylko ja rozpoznaję od pierwszego słowa. Obdarowany i obdarowujący głos — jego przekonująca serdeczność wypełnia słowa szczególną treścią, zostaje z tobą na długo. Osobny głos, który rozbrzmiał na całą Ukrainę „Modlitwą do języka”, „Modlitwą za zabitych głodem”, „Modlitwą do Ukrainy”. Wtedy, pod koniec lat osiemdziesiątych — na początku dziewięćdziesiątych już minionego XX wieku, właśnie Katerynie Motrycz dane było wypowiedzieć ból i nadzieje naszych przejrzałych serc. Kogoś obudził Czarnobyl, kogoś — ujawniona prawda historii, a wszystkich razem — światło nadziei na nową Ukrainę — wtedy — niemal idealną ukraińską. Głos Kateryny Motrycz obudził tych, którzy już byli gotowi się obudzić. „Modlitwa do języka” mnożyła się tysiącami czy nawet dziesiątkami tysięcy dziecięcych głosów, brzmiała w radiowych eterach… Znany reżyser filmowy nagrał krótkometrażowy film z Kateryną Motrycz dla głównego państwowego kanału telewizyjnego — teraz mogli ją nie tylko usłyszeć, ale i zobaczyć: czarnowłosa czerkaska piękność — o szczególnej archetypowej urodzie. Ale… Z woli jakiegoś telewizyjnego mądrali znana pisarka otrzymała dublerkę. Niechby i utalentowane naśladowanie autorskich intonacji, ale „Modlitwa…” brzmiała cudzym głosem. Dla Motrycz piękny obrazek nic nie znaczył i dopięła swego, by ów teleklip czy teleklon zniknął z ekranu. Obecnie, po — sami policzcie, ilu latach, myślę, że owa wolna czy niewolna prowokacja przeciwko Katerynie Motrycz i jej „Modlitwie do języka” dzisiaj ma dość jednoznaczne mistyczne zabarwienie: teraz wielu chce zastąpić, usunąć, wyrwać naturalne i prawdziwe ukraińskie głosy, pozostawiając wirtualnie na razie ukraiński obrazek. Swoją drogą, o głosie: jest on u Kateryny Motrycz na tyle oryginalny, że to właśnie ona użyczyła głosu listom Kateryny Biłokur. I zabrzmiało to tak naturalnie, że wielu odebrało ten głos jako prawdziwie biłokurowski. Widocznie Święta Kateryna połączyła te modlące się Słowem: obie urodziły się w świetle jej ulubionego w narodzie dnia, obu rodzice dali imię świętej, którą czczą ukraińscy chrześcijanie. Widocznie istnieje pewna matryca imion — nawet zewnętrznie Kateryna Biłokur i Kateryna Motrycz są w czymś podobne. Łączy je także swoiste duchowe siostrzeństwo — szczera wiara w Boga, bezgraniczne oddanie twórczości. Wпрочем, to osobny temat — chrześcijaństwo jako duchowa historia Ukrainy, badania ukraińskiej duszy z duchowego punktu widzenia w utworach Kateryny Motrycz, zwłaszcza w jej powieści „Noc po wschodzie słońca”, która ukazała się drukiem w czasach drugiego tysiąclecia Narodzenia Chrystusowego. Od tamtej pory jej proza i poezja nie są do pomyślenia poza słowem z głębi serca, słowem duchowym. Obawiam się, by u moich czytelników nie powstało przekonanie, że Kateryna Motrycz jest celową świętoszką. Jej wiara jest bardzo naturalna, zakorzeniona w prawosławnym rodzie dziadów i babek, od matki i ojca, sławnej chłopskiej rodziny ze Szpolszczyzny, ze wsi Wasylkiw, jak sama Kateryna mówi: „trzy pagórki od wsi Szewczenki”. Szóste dziecko w rodzinie kołchoźnicy i kowala, śliczna i śpiewna, przyszła na świat w roku trzeciego ukraińskiego głodu. W zeszłym roku, w ostatni listopadowy dzień, minęły jej poważne, jubileuszowe urodziny. Pisarka powitała je niezwykle ciekawą, oryginalną powieścią „Wieża Babel”. Książką, być może najbardziej zauważalną wśród postmajdanowej prozy, czytając którą przejmujesz się nie tylko wszystkimi emocjami, do jakich jesteś zdolny, ale i myślami, pytaniami, które zmusza stawiać za sobą autorka: dlaczego marnieje świat i człowiek w obecnym społeczeństwie? Czyż naród jest zdolny własnoręcznie niszczyć swoją tysiącletnią cywilizacyjną kulturę? Gdzie nasz wzajemny szacunek, dlaczego niezgoda i zazdrość rozżerają pokój i ład? Dlaczego walka o państwową buławę prowadzi do niszczenia samego państwa, dogadzania jego nienawistnikom? Wreszcie, kim jest każdy z nas, według jakiego rodowego kodu żyje, jaką spełnia misję? Czy człowiek, wrzucony w chaos dzisiejszego społeczeństwa, jest zdolny zachować swoją osobową odrębność, a nie stać się tylko jednym z pasażerów genialnej babilońskiej kolejki, którą Kateryna Motrycz zaludniła takimi wyrazistymi typami z naszej szalonej teraźniejszości, że czasami przypominają one gogolowskie „Martwe dusze” z ich nieśmiertelnymi postaciami… Chociaż nie jestem zwolenniczką „krytyki okolicznościowej”, ale uderzyła mnie zapominalskość naszych literackich pobratymców i ich wąskie horyzonty: twórczość Kateryny Motrycz do tej pory nie została prawdziwie odczytana, chociaż przynajmniej dwie jej powieści — „Noc po wschodzie słońca” i „Wieża Babel” mogłyby stać się przedmiotem niezwykle ciekawej rozmowy, zdolnej zaangażować najszersze grono uczestników i czytelników. Rozmowy, która mogłaby wpłynąć i na czytelnicze priorytety, i na społeczne docenienie poszukiwań współczesnej pisarki, która naprawdę przejmuje się ukraińskim losem swojej ojczyzny i to zmusza ją jeszcze i jeszcze wczytywać się w rodzimą historię, nie unikając jej zawiłości, które czasami zawiązane są na ludzkiej podłości czy zdradzie. Prozę Kateryny Motrycz ciekawie się czyta dlatego (myślę, że analizuje również), że, zaczynając od debiutanckich „Słoneczników” (1977), jej opowiadania i powieści z książek „Czas najkrótszego cienia”, „Przed świątynią miłości i bólu”, „Gwiazda Piołun”, pierwszej powieści „Świt” (ukazały się w latach od 1982 do 1990) odkrywają bohaterów w rozwoju charakterów w owych społecznych okolicznościach niezwykle mało badanych. Słowem „pieriestrojka” (przebudowa) często gęsto zastępujemy głęboką analizę procesów, które zachodziły w tamtych latach oraz bez krytycznego, szczerego, bezstronnego spojrzenia przede wszystkim na człowieka tamtych lat, jego duszę, którą wtedy aktywnie wyobcowywano z macierzyńskich, ojcowskich, pierwotnych korzeni („Mój adres — Związek Radziecki”, „partia — nasz sternik”, „jednolita wspólnota socjalistyczna” itd.
Tłumaczenie maszynowe
W przededniu 2013 roku, tak jak zapowiadano w ostatnim numerze „Słowa Proświty”, w pałacach metropolitalnych Świętej Zofii odbyło się niezwykłe wydarzenie w naszym życiu kulturalno-artystycznym — prezentacja albumu „Tajemnica Pinzela”. Na briefingu, oprócz licznych przedstawicieli prasy, radia i telewizji, pracowników muzeów, historyków sztuki, obecni byli także Taras Demkura, tarnopolski biznesmen, mecenas projektu, Wira Stećko, autorka projektu i tekstu albumu, kierowniczka działu Tarnopolskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, Ołeksandr Driz, producent filmowy, oraz pracownicy wydawnictwa „Majster knyh”. Obecni mieli okazję usłyszeć pasjonującą opowieść o życiu i twórczości utalentowanego ukraińskiego rzeźbiarza XVIII wieku, historii ratowania jego arcydzieł oraz powrotu do kultury narodowej i światowej. Na ten sam temat ukraińscy twórcy nakręcili film „Pinzel. Od Hodowicy do Luwru”. Mykoła CYMBALIUK
Objawienie się Ukraińcom i światu Johanna Georga Pinzla, tego drugiego, naszego Michała Anioła z Buczacza, stało się wydarzeniem minionego roku. Świadczyło o tym nieudawane zainteresowanie, które wybuchło wokół imienia i twórczości Pinzla na długo przed wystawą w paryskim Luwrze. A przedstawiony przez stronę ukraińską we Francji luksusowo wydany album jego dzieł potwierdził europejski poziom naszej kultury i, co nie mniej ważne, europejskiego, państwowotwórczego myślenia przeważającej większości naszych rodaków, którzy włączyli się w ten projekt. W albumie zamieszczono prawie 55 dzieł Johanna Pinzla, które atrybuowali badacze-historycy sztuki na podstawie dokumentów archiwalnych i porównań stylistycznych. To nie pierwsze tego typu wydanie. Mamy już albumy, które ujrzały światło dzienne w Japonii, Polsce, Ukrainie (wydawnictwo „Grani-T”). Przed otwarciem wystawy w Luwrze także Francuzi wydali skromny, jednojęzyczny (tekst tylko po francusku), w miękkiej oprawie album-katalog. W przededniu wystawy Wira Stećko, która do tego czasu już trzydzieści lat wraz ze świętej pamięci Borysem Woźnickim pracowała nad poszukiwaniami, zachowaniem i badaniem dzieł wybitnego rzeźbiarza, zdecydowała: musi być album w języku ukraińskim. Zdołali przygotować i wydać go w językach ukraińskim i angielskim, a podpisy pod reprodukcjami także w języku francuskim. Do tego albumu weszły w większości reprodukcje drewnianych rzeźb i kompozycji Pinzla, które przechowywane są w Tarnopolskim, Iwanofrankiwskim muzeach obwodowych, Lwowskiej Galerii Sztuki. Jest on również zilustrowany pracami rzeźbiarza z kompleksów architektonicznych w Hodowicy i Horodence, cerkwi Opieki Najświętszej Bogurodzicy z Buczacza, kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z m. Monasterzyska, soboru św. Jura ze Lwowa itd. Oprócz reprodukcji autorka i redaktorka Wira Stećko zamieściła tu wyczerpujący materiał naukowo-informacyjny, hojnie zilustrowany czarno-białymi archiwalnymi fotografiami, więc przyda się on zarówno historykom sztuki, jak i wyrafinowanym koneserom sztuki, oraz tym, którzy szczycą się historią narodową. Pinzel wraz z architektem Bernardem Meretynem i dziesiątkami innych mistrzów pracowali na zamówienie jednego z najbogatszych ludzi ówczesnej Polski Mikołaja Potockiego (1712—1782), hrabiego, starosty kaniowskiego, właściciela Buczacza i jeszcze wielu okolicznych posiadłości. Do włości należały ziemie w województwach wołyńskim, lubelskim, podlaskim, kijowskim, szereg miast i miasteczek. Nie pociągały go tytuły i stanowiska — służba na dworze królewskim. Był człowiekiem wysoce wykształconym, europejskiej kultury, kochał literaturę i sztukę. Współcześni nazywali Potockiego „budowniczym 77 świątyń i klasztorów”, tych niewielu obecnie ocalałych świątyń i budowli historyczno-architektonicznych, które są ozdobą w narodowym skarbcu ukraińskiej kultury. Polski magnat i szlachcic jest ciekawy jeszcze tym, że nigdy nie zapominał o swoim ukraińskim pochodzeniu, szczycił się swoim rodowodem. Oprócz bujnego, nieokiełznanego i wolnomyślicielskiego kozackiego charakteru przejął od przodków także wygląd: miał długie wąsy, zaporoski osełedec, który zakręcał aż za ucho, i nosił kozacki strój. Znając kilka języków, rozmawiał zawsze w ojczystym, ukraińskim. Pod koniec życia przeszedł na wiarę pradziadów, potępiał samowolę polskich panów na ukraińskich ziemiach, które wpadły pod Rzeczpospolitą. Nie żałował pieniędzy na edukację swojego narodu, na kulturę narodową. Więc wybór przez niego Pinzla jako głównego rzeźbiarza do prowadzenia prac przy zdobieniu prawie wszystkich budowli, których był fundatorem, nie jest przypadkowy. Gorzko i boleśnie było słyszeć opowieść Wiry Stećko o tym, jak jeszcze za czasów sowieckich jeździli z Borysem Woźnickim po Galicji, próbując uratować choć cząstkę z tego bezcennego narodowego dziedzictwa kulturowego, które doświadczało dzikiej ruiny nowożytnych barbarzyńców: świątynie palono, ikonostasy rozbijano, kamienne posągi, zarzuciwszy linami, ściągano na dół… Niewiele udało im się uratować. Ale i to, co zachowano i część czego zaprezentowano w Luwrze, wywołuje podziw i dumę z dzieł ukraińskich artystów. Co do postaci Pinzla do dziś toczą się spory między naukowcami różnych krajów: Czesi widzą w stylistyce jego prac charakterystyczne cechy swoich artystów; Niemcy, na podstawie tego, że wdowa po Pinzlu wyjechała do Niemiec — uważają go rzekomo za swojego; Polacy, biorąc pod uwagę, że Galicja była wtedy częścią Polski, zgłaszają swoje prawo. Historia, dokumenty archiwalne jednoznacznie świadczą, że Johann Georg Pinzel żył i tworzył na ukraińskiej ziemi, na zamówienie ukraińskiego magnata, dla potrzeb Ukraińców. Tutaj, w Buczaczu, w 1751 r. ożenił się z Marianną Majewską, tutaj urodziło się dwóch jego synów, tutaj on, najprawdopodobniej w 1761 roku, zmarł lub zginął. Nawiasem mówiąc, znany badacz plastyki rokoka Dmytro Krwawycz przypuszcza, że Pinzel jest bez wątpienia ukraińskiego pochodzenia, bo do dziś na Zakarpaciu, w szczególności „w Użhorodzie jest dynastia greckokatolickich księży o nazwisku Pinzel, mało tego, to nazwisko w regionie Zakarpacia figuruje w wariantach „Penzel”, „Ponzel”. I kiedy naukowcy argumentują, że Pinzel przyjechał z dobrym europejskim przygotowaniem, jednakowo umiejętnie pracował z marmurem, kamieniem, drewnem, to mówi to tylko o jego wykształceniu i szkole, którą utalentowani ukraińscy mistrzowie przechodzili w Europie. Na przykład nikomu nawet do głowy nie przyjdzie nazywać Iwana Mazepę (w księgach cerkiewnych pisano „Ioann”) Polakiem czy polskim działaczem państwowym tylko dlatego, że ukończył, oprócz Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, Kolegium Jezuickie w Warszawie, a potem jeszcze uczył się we Francji, Włoszech, Niemczech i służył polskiemu królowi. Artysta Mychajło Bojczuk uczył się w Krakowie, Monachium, Włoszech, pracował w Paryżu, ale nikt go nie nazwie nieukraińskim artystą. Ukraina zawsze słynęła ze swoich mistrzów, którzy rozwijali nie tylko rzemiosła ludowe, ale i tworzyli wysoką sztukę, opierając się na osiągnięciach ludowych i europejskich. Gotycka plastyka drewniana stała się tym fundamentem, na którym Johann Pinzel wcielał artystyczne zasady plastyczne swoich prac. Jego dzieła to czysto ukraińskie zjawisko, a on jest najjaśniejszym przedstawicielem ukraińskiego ekspresyjnego baroku drugiej połowy XVIII w. „Przykro mi było czytać w jednej z francuskich gazet opinię kuratora wystawy w Luwrze — zaznaczyła pani Stećko — który pisze, że Pinzel pracował dla prostych niepiśmiennych ludzi, a nie dla elity. Przeczy temu i artystyczny poziom jego prac, i opinie lokalnych i międzynarodowych mediów, historyków sztuki, i wreszcie, kto występował jako zleceniodawca”. Przebywając w składzie ukraińskiej delegacji w Paryżu, przeszła się po Luwrze: luksusowe muzeum, ale tam nie ma prac równych Pinzlowi! Takiej plastyki drewnianej, jak u nas, tam nie ma. Jak nie ma podobnych rzeźb XVIII w., wykonanych w stylu ekspresyjnego baroku. W ukraińskiej sztuce, w szczególności rzeźbie drewnianej, jest ono wyrażone najpełniej nie tylko przez Pinzla, ale także przez jego licznych uczniów i naśladowców (ponad 40 osób): Antona Osińskiego, Matwija i Petra Polejowskich, Antona Shtila, Mychajła Filewicza, Iwana Obrockiego i in. To świadectwo tego, że ukraińskie baroko to unikalne zjawisko w historii naszej i światowej kultury. Musimy przyzwyczaić się do tego, że ukraińska kultura jest naprawdę bogata, dała szereg fenomenalnych postaci i imion artystów, rzeźbiarzy, architektów. Nam, dokładniej, naszej władczej tak zwanej elicie brakuje patriotyzmu, mądrości i woli państwowej, by należycie rozporządzić narodowym dziedzictwem i dbać o swoje, ukraińskie. Taras Demkura, właściciel WRC „Atrium”, nie jest pozbawiony takich cnót, chociaż nie pretenduje na jakiekolwiek „dochodne” miejsce na Peczerskich wzgórzach. „Jestem Ukraińcem” — powtarza on. Zabierając głos na briefingu, powiedział, że na tym świecie nie wszystko, co ma cenę, ma wartość. Trzy lata temu los zetknął pana Tarasa z Borysem Woźnickim. I kiedy zobaczył jego oddanie i miłość do rodzimej sztuki, że ten całe swoje życie poświęcił ratowaniu i zachowaniu wartości naszego kraju, ta idea opanowała i jego. Zrozumiał: ukraińska sztuka nie jest niższa od najlepszych wzorców europejskiej, ale trzeba ją szanować i popularyzować. „Mało znać historię świata, światową kulturę, trzeba znać swoją i umieć zapoznać z nią innych — jest przekonany — album „Tajemnica Pinzla” w tej sytuacji to wizytówka państwa”. Więc, nie wahając się, odpowiedział na propozycję wzięcia udziału w stworzeniu albumu. Kiedy zobaczył polskie
Wira Stećko, autorka projektu, historyk sztuki wydania, w którym na zamieszczonej mapie nawet wzmianki nie było o Ukrainie, to dotknęło go do żywego. „Tajemnica Pinzla” na drugiej stronie zaczyna się od wielkiej mapy obwodów Ukrainy, gdzie rozmieszczone są jego dzieła. I na każdej stronie albumu na dole refrenem przechodzi podpis w językach ukraińskim i angielskim: „Dziedzictwo kulturowe Ukraińców”. Nie tylko patrioci, ale i po prostu mądrzy ludzie uświadamiają sobie: największe muszą być inwestycje w rozwój i zachowanie kultury. To jest to, co przechodzi z pokolenia na pokolenie, co wywyższa człowieka, naród, państwo ponad codzienność, zmusza innych do szacunku. Obecnie paryską wystawę ukraińskiego Pinzla chcą zobaczyć u siebie Amerykanie, Hiszpanie, Japończycy. Ale najlepiej byłoby, gdyby turyści z innych krajów przyjeżdżali do nas i zapoznawali się z artystycznymi arcydziełami na ziemi ich twórców. Podczas otwarcia wystawy w Paryżu Taras Demkura w imieniu Ukrainy bezpłatnie przekazał zaprezentowany album nie tylko bibliotece Luwru, ale i innym placówkom oraz organizacjom, w szczególności ukraińskiej szkole w Paryżu. „Tajemnica Pinzla” jest w sprzedaży na paryskich straganach i w sklepach. Album, jako logiczne zwieńczenie wystawy, wywołał zdziwienie i zachwyt paryżan. Kierownik biblioteki Luwru zaznaczył, że w ostatnich latach nie widział niczego podobnego. Jeszcze by brakowało, żeby dostać się na wystawę ukraińskiego Michała Anioła, paryżanie i turyści z innych krajów stali godzinami w kolejce. Ta wystawa zrobiła dla popularyzacji Ukrainy o wiele więcej niż wszyscy nasi politycy razem wzięci. Ale to dopiero początek. Jak poinformował Taras Demkura, ukraińscy biznesmeni wykupili w Paryżu cerkiew, w której brała ślub Anna Jarosławna, córka kijowskiego księcia Jarosława Mądrego, królowa Francji. Tę świątynię, przy której jeszcze niedawno przewodnicy nazywali Annę Jarosławnę rosyjską (!?) księżniczką. Teraz nie tylko Francuzi będą wiedzieć, że i rzeźbiarz Pinzel, i ich królowa — są z Ukrainy, której kultura — to nie eurazjatycki surogat.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Dmytrenko, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik działu folklorystyki Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W rocznym kalendarzowo-obrzędowym cyklu ukraińskiej ustnej twórczości ludowej kolędy i szczedriwki należą do pieśni wielbiących — idealizacji człowieka w obrazach przeważnie chłopskiej rolniczej rodziny, przedstawicieli trzech pokoleń: starszego (dziadek i babcia), średniego (ojciec i matka), młodszego (dzieci). Ważnym momentem w strukturze tego wielbienia jest uwaga poświęcona czczeniu przodków (kult przodków w obrzędowości bożonarodzeniowo-noworocznej). O kolędach i szczedriwkach w ukraińskiej folklorystyce napisano niemało. Jeszcze w drugiej połowie XIX w. profesor Uniwersytetu Charkowskiego Ołeksandr Potebnia poświęcił im osobną dużą monografię: „Wyjaśnienie ukraińskich i pokrewnych z nimi pieśni. — T. 2: Kolędy i szczedriwki” (Warszawa, 1887; pierwszy tom, przypomnijmy, poświęcony jest wiosennym pieśniom). Gatunkową naturę, specyfikę motywów, obrazów kolęd i szczedriwek, treść tych utworów, poetykę badali Mykoła Kostomarow, Ołeksandr Afanasjew, Ołeksandr Wesiełowski, Mykoła Sumcow, Iwan Franko, Wołodymyr Hnatiuk, Mykoła Korobka, Filaret Kołessa, Stepan Kyłymnyk, Ksenofont Sosenko, Borys Rybakow, Ołeksy Dej, Ludmyła Wynohradowa, Ołeksandr Kuroczkin, Mychajło Hłuszko, Wiktor Dawydiuk, Oksana Panczuk i inni. Jedna z najpełniejszych publikacji to „Kolędy i szczedriwki: Zimowa obrzędowa poezja roku pracy” (opracowanie, przedmowa i przypisy Ołeksija Deja; materiał nutowy opracował Andrij Humeniuk. — Kijów: Naukowa dumka, 1965. — 804 s.). Większość odniesień do tekstów podajemy za tym wydaniem. Idealna sfera kolęd i szczedriwek, ich główna treść związana jest z radością tworzenia i wywyższania człowieka, rodu, a w konsekwencji także państwa. W kolędach i szczedriwkach przede wszystkim mowa o tworzeniu idealnego środowiska, w którym przebywa człowiek: nie tyle o kosmogonicznym tworzeniu świata w globalnych skalach, co o tej bliskiej człowiekowi światotwórczej obserwacji, która odpowiadała jego wyobrażeniom o idealności przyrody, bytu, co inspirowało i samego człowieka do takiego tworzenia świata. Akt tworzenia świata jest konstatowany w pieśniach obrzędowych jako realistyczny, choć ze względu na swoje źródła związany z mitologicznym światopoglądem, pierwotnym synkretyzmem, początkami magii słowa z jej efektywną sprawczością (słowo=czyn). To idealne tworzenie świata w kolędach przekazane jest w atmosferze sakralności, bliskości człowieka do świata przyrody poprzez jej ubóstwienie. Skupienie uwagi na archaicznych obrazach wody, drzewa świata, trzech gołębi, magiczno-czarodziejskim sianiu piasku, z którego „czarna ziemia”, złotego kamienia, z którego „jasne niebo”, „jasne słoneczko”, „jasny miesiączek”, „jasna gwiazda”, „drobne gwiazdeczki” — to nie tyle wyjaśnienie przyczyn powstania wymienionych elementów budowy świata, co metaforyczne wyobrażenie o idealnym świecie w ogóle. Czy nie najbardziej charakterystyczny przykład takiego aktu tworzenia świata i metaforycznej idealizacji, który w swoisty sposób ekstrapoluje się na człowieka, przedstawił Wołodymyr Hnatiuk w pierwszym tomie zbioru „Kolędy i szczedriwki”, opublikowanego w „Zbiorze Etnograficznym” Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie w 1914 r. (chrystianizowany refren, wyróżniony kursywą, ma późniejsze pochodzenie i w tekst pieśni obrzędowej został niefortunnie skontaminowany): Kiedy nie było od początku świata, Powiejże, powiej, Panie, Ze świętym duchem po ziemi!, Wtedy nie było nieba, ani ziemi, A tylko było sine morze, A pośrodku morza zielony jawor. Na jaworze trzy gołąbeczki, Trzy gołąbeczki radę radzą, Radę radzą, jak świat snuć: „To spuśćmy się na dno morza, To dostaniemy drobnego piasku; Drobny piaseczek posiejemy my: To nam się stanie czarna ziemia. To dostaniemy złoty kamień, Złoty kamień posiejemy my: To nam się stanie jasne niebo, Jasne niebo, jasne słoneczko,
„Jasne słoneczko, jasny księżyc, Jasny księżyc, jasna gwiazda, Jasna gwiazda, drobne gwiazdeczki”. Świat zatem został stworzony. Ale to świat kosmiczny, świat przyrody. Odpowiednio pojawia się też symboliczna paralela: przyroda—człowiek. Pełnia, samowystarczalność przyrody zakłada taki sam idealny obraz również dla człowieka. Siwa kukułeczka oblatuje ogrody, w jednym z nich — trzy wieże: A w pierwszej — czerwone słońce, A w drugiej — jasny księżyc, A w trzeciej — drobne gwiazdy. Jasny księżyc — pan gospodarz, Czerwone słońce — żona jego, Drobne gwiazdy — jego dzieci. Albo jeszcze jedna, mniej znana kolęda, w której niebieska kosmogoniczno-symboliczna triada schodzi o rząd niżej, staje się triadą ptaków, które odpowiednio symbolizują rodzinną idealną triadę: Oj płyną, płyną bystre rzeczki, Na tych rzeczkach tratwy, Na tych tratwach po trzy wierzchołki: W pierwszym wierzchołku siwy sokół, W drugim wierzchołku siwa kukułeczka, W trzecim wierzchołku jaskółeczka. Oj nie to jest siwy sokół, Ale to jest gospodarz. Oj nie to jest siwa kukułeczka, Ale to jest gospodyni. Oj nie to jest jaskółeczka, Ale to jest ich dzieciątko. W utworach z astralną symboliką przeważa nie żywioł stwórczy, a magiczny wpływ na człowieka w związku z funkcją prognozowania: udanego gospodarowania, urodzaju itp. Tutaj swoistą stereotypową triadą są nie tylko astralne obrazy (słońce, księżyc, gwiazdy; inny „zestaw”: słońce, księżyc, drobny deszczyk), ale i późniejsze co do pochodzenia obrazy samych świąt noworoczno-bożonarodzeniowych — Boże Narodzenie, świętego Wasyla, święte Objawienie Pańskie. W kolędach i szczedriwkach „przyroda jest nakreślona w organicznej jedności z człowiekiem i występuje jako pogańsko radosna, jasna, szczodra” (Ołeksij Dej). Być może właśnie stąd, z organicznego optymizmu przyrody, człowiek przenosił jako symboliczny ideał w swoje życie takiego ducha i nastrój? Ołeksandr Potebnia uważał, że głównym celem kolęd i szczedriwek jest „dom rozweselić”. Uczony zbliżał leksemy wesołość, światło, wiosna, tęcza, wesele itp. i podkreślał, że głównym celem tych pieśni jest „wielbienie, podniesienie osoby, której przeznaczona jest pieśń, jej domu i całego otoczenia do idealnego stanu: do znaczenia światowego (stąd np. ubóstwienie, pokrewieństwo czy przyjacielski związek z bóstwem), do wysokiego statusu społecznego, do blasku bogactwa, mądrości, pobożności, odwagi, piękna. Na wszystkich stopniach rozwoju potrzeba szczęścia, szyku, potęgi wymaga zaspokojenia choćby w marzeniu. Tym bardziej zdolne jest tymczasowo zaspokoić to pragnienie coś tak obiektywnego, jak pieśń”. Niektórzy uważają, że główna treść zimowych pieśni obrzędowych polega na przepowiadaniu dobrego przyszłego urodzaju. Wiktor Dawydiuk podkreśla: „Praktyczna funkcja kolęd od najdawniejszych czasów i do dzisiaj tkwi w ich witalnej sile. W niej jest ich główne znaczenie i przyczyna dość długiego bytowania”. Jeśli chodzi o cel kolęd i szczedriwek, to skłaniamy się bardziej ku pozycji O. Potebni: „dom rozweselić”, prognozować szczęśliwą przyszłość poprzez symboliczną idealizację samego człowieka poprzez podniesienie jego statusu społecznego i stanu gospodarczego itp. Wydaje się, że przepowiadanie „dobrego przyszłego urodzaju” choć jest związane z człowiekiem, to jest nieco odosobnione. A „witalna siła” przede wszystkim zaświadcza o idealizacji człowieka i jego środowiska, o czym pisał Ołeksandr Potebnia. Zrozumiałe, że pierwotnie ten motyw „dom rozweselić” był związany z „wesołością” słońca, światła, czyli miał znaczenie sakralne, magiczno-rytualne. Z czasem składnik sakralny stracił siłę, pod naciskiem okoliczności społecznych życie ludzkie uległo profanacji i odpowiednio pozostawała potrzeba takiego okazjonalno-artystycznego idealnego „rozweselenia”. Zwłaszcza w warunkach zmiany „idealnej” formacji rodowo-plemiennej na feudalno-pańszczyźnianą z jej uciskiem społecznym, wyzyskiem, ciemnotą. Właśnie dlatego kolędy i szczedriwki zaczęły odgrywać jedną z tych głównych funkcji: dom rozweselić. Społeczną rolę kolęd i szczedriwek, ich znaczenie dla każdego pracującego człowieka opisał Mykoła Sumcow, zarazem akcentując idealne obrazy-postacie: „Kolęda oczarowuje wyobraźnię cechami i obrazami nieziemskiego szczęścia, napełnia biedne życie fantastycznymi dobrami, z samotnej ponurej chaty prowadzi do pałaców bogacza, gdzie wszędzie błyszczy złoto i srebro, podnosi słuchacza w rozświetlone nadgwiezdne przestrzenie… Słońce okazuje ojcowską troskę o chłopskie gospodarstwo. Księżyc przyjaźnie rozmawia z ludźmi i odkrywa im, w której chacie w przyszłym roku będzie wesele. Dobry chłopak w kolędach — to nie prosty parobek, a bohater, który gardzi karymi końmi i czerwońcami i kocha tylko miłą dziewczynę. Dziewczyna w kolędach — to nie zwykła wiejska dziewczyna: Do chaty weszła — panowie spotykają, Panowie spotykają, czapki zdejmują, Czapki zdejmują, jej pytają: — Czyś ty carówna? Czyś ty królewna? Chłopskie podwórze otoczone białokamiennymi murami; wrota zrobione z żółtej miedzi. W chacie stoły nakryte drogimi dywanami; na stołach stoją kielichy pełne wina. Podarki, które parobek wręcza dziewczynie, — wielkiej wartości: złoty pierścień błyszczy jak ogień, naszyjnik z bujnych pereł opasuje szyję. Nawet koń w kolędach nie jest prostym, zwykłym wiejskim koniem, słabowitym, z zapadniętymi bokami… Złota grzywa okrywa jego szeroką pierś; srebrne kopyta rozbijają kamień, który trafia pod nogi; oczy, jak owoce tarniny, czytają wszelkie napisy. Ten pieśniowy idealizm jest czegoś wart! Wiekowa osobista i majątkowa zależność, która obniżała się czasem do stopnia niewolnictwa, złamałaby w duchowym planie ciemnego, niepiśmiennego chłopa, gdyby go nie wspierała stale czarodziejka-pieśń, która przenosiła myśl i uczucie gdzieś daleko-daleko, gdzie i jasno, i ciepło, i przytulnie…”. Podobne przemyślenia i oceny kolęd i szczedriwek wyraził Iwan Franko, również podkreślając idealną ludzką dominantę, funkcję poezji w ogóle w życiu człowieka: „Kolędy radowały chłopów, chwytały za duszę, wzruszały do łez. A dlaczego? A dlatego, bo kolęda przenosiła ich myśl w jakiś świat bliski i drogi im, a przy tym zupełnie odmienny od tego, wśród którego mija ich ubogie, kłopotliwe życie. Pieśń wypowiada prostymi słowami ich najgłębsze, serdeczne pragnienia, pokazuje je nie jako pragnienia, a jako rzeczywistość. Słuchając kolęd, taki biedak choć na chwilę widzi siebie zamożnym gospodarzem, u którego podwórze czysto zamiecione, chata ładna, jasna, w chacie posprzątane odświętnie, niedostatku nie ma, a zamiast tego za stołem siedzą goście sławni i wielcy na cały świat, i on rad, że może uczciwie i odpowiednio przyjąć ich. Pieśń raduje go, a głuche uczucie rzeczywistych życiowych kłopotów choć na chwilę ustępuje na bok, wypływa łzami, — nie gorzkimi, ale takimi, które przynoszą ulgę duszy. Oto jest siła i istota poezji”. W modelu świata jako jednym z właściwych dla kolęd i szczedriwek tematów przeważa element opisowy, konstytuujący, który ma realistyczny charakter i ogólnie pośrednio wpływa na formowanie tradycyjnego ideału człowieka, czyli obrazu gospodarza, gospodyni, dzieci, chłopaka/parobka, dziewczynki/dziewczyny. Chodzi o pionowy model świata, o motyw drzewa świata (czy drzewa życia). Z reguły w ukraińskim folklorze w roli drzewa świata występują jawor, dąb, sosna, wierzba, jabłoń. Ten archaiczny pokład utworów przedstawia spójny obraz modelu świata, ale z punktu widzenia człowieka i jego nie tyle estetycznej, co czysto pragmatycznej oceny, związanej z udanym myślistwem jako gwarancją dobra, ale dobra nie jako kategorii moralno-etycznej, a jako materialnej substancji, czyli dobra jako bogactwa (w rozumieniu: dobra dorobić się). Właśnie o tym mowa, powiedzmy, w kolędzie z Wołynia, która zawiera, oprócz innego, i trzyczłonową pod względem struktury zagadkę oraz odpowiednią paralelę — odpowiedź: Na twoim podwórzu dąb rozłożysty, A w tym dębie to i trzy korzyści: Jedna korzyść — w korzeniu dębu, Druga korzyść — pośrodku dębu, Trzecia korzyść — w wierzchołku dębu. W korzeniu dębu — siwe bobry, Pośrodku dębu — jare pszczoły, W wierzchołku dębu — jasne sokoły. Dalej w tekście kolędy powiedziano, do czego właśnie potrzebne są te bobry, pszczoły, sokoły, stwierdza się prognostyczny początek, związany z ideałem gospodarza mieć niezbędne: futro, miód, sławę („Sokoły pobije — sławny pan będzie”). Ta zdobycz niezbędna jest człowiekowi, żeby się ogrodzić, nająć wojsko, ale to wojsko dziwne: Turka zwyciężą i nasieją „dwa łany żyta, trzeci pszenicy” itd. W innej kolędzie również konkretyzuje się ludzka pragmatyka z funkcją prognostyczną: Nad morzem głębokim stał jawor wysoki. Refren: Graj, morze, raduj się, ziemio, Wiek do wieku! A na tym jaworze siwy orzeł siedzi, Siwy orzeł siedzi i w wodę patrzy, W wodę patrzy, z rybą rozmawia: — Oj być nam, rybo, u jednego pana, U jednego pana, pana Iwana. Tobą, rybo, gości witać, A moim piórem — listy pisać! Znamienne, że w niektórych przypadkach to drzewo świata nie dotyczy pionowego modelu świata, a jedynie cech rodzinnych. Przy tym pojawia się podłoże dla symbolicznej idealizacji człowieka (motyw „Rodzinę wysławiają” — Borys Hrinczenko; „Rodzina, jak bujne drzewo” — Ołeksij Dej).
Ciąg dalszy nastąpi. Rówieński diduch z rodu olbrzymów. Chociaż, według słów jego twórcy, mistrza wyplatania ze słomy Mykoły Ohorodnyka, jest on piękny nie wysokością, a życiodajną siłą. Zdjęcie Jewhena Cymbaluka
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
za taką kramolę można było trafić na dalekie białe światy. Na Bukowinie również chodziły wertepy, ale były one znacznie uboższe. Za rządów rumuńskich podręczników w języku ukraińskim nie drukowano, dlatego tłumaczono teksty rumuńskie. Miały one tylko misterium biblijne. Tak zwana część obyczajowa była całkowicie nieobecna. A nasze scenki obyczajowe wychodziły nadzwyczaj udanie. Kiedy Kniaź lub Zaporożec, fechtując, zabijał cara Heroda, wtedy Śmierć kosą, a Czart widłami wypychali go za drzwi do sieni. Wtedy zaczynała się druga część „Przedstawienia”: wchodził Cygan, Bieda — Kryzys, Żyd — obowiązkowa barwna postać wszystkich wertepów. Rzecz w tym, że wtedy, tak jak teraz w Polsce, używano tylko słowa „Żyd”, bo przedstawiciele tego etnosu obrażali się, jeśli nazywano ich Żydami. Słów nie miały tylko dwie postacie — biała Śmierć i Czart, który tylko skakał, dzwonił łańcuchami i dzwoneczkami oraz cały czas wykrzykiwał „Gift! Gift!”. Do wykonawcy tej roli na długo przylgnął przydomek Mychajło Gift. Po Bożym Narodzeniu panował zwyczaj kolędowania na cerkiew. Tam, gdzie była panna na wydaniu, parobkowie wchodzili do chaty i pliesali, czyli tańczyli, a do tego przyśpiewywali: Oj ja plieszę, plieszę, bo ja pieniądze widzę, Stoją w dzbanuszku na kominku. Oj dawaj, dawaj, a jak masz dać, Jak nie masz dać, to wygoń z chaty… Chłopcy zdejmowali z głów czapy i wyciągali je: Oj, czapo, czapo, tu my się męczmy A za to te pieniądze, że one dobre… Dziewczyna kładła pieniądze w czapkę tego, z kim miała nadzieję się ożenić. Po dwóch tygodniach przychodziły Małanka i Nowy Rok, albo święto Wasyla. Na Małankę szczodrowano „Oj w polu płużek orze”, „Przyleciała jaskółeczka”, choć na dworze szalała zima. Jest to świadectwo tego, że kiedyś był zwyczaj obchodzenia święta nowego roku w ciepłej porze. Dorośli przebierali się i szli z Małanką. Specjalnie opracowanego scenariusza nie mieli, ale obowiązkowo musieli być Wasyl i Małanka. Wymyślali inne postacie. Wieśniak Fedir Kostiw miał starego kozła z wielką brodą. Wodził go za sobą, pod oknem szarpał za brodę, a ten beczał. Wszystko budowało się na improwizacji. Małanka była psotna, dlatego ostrzegano się, żeby czymś nie obrazić, bo koło chaty mogli narobić wszelkiej szkody. Szczodrowano zamaszyście, rozłożyście: Nasza Małanka kaczora pasła, Dopóki wieczorna gwiazda nie zgasła. Pasła, pasła, zgubiła, A szukając, zabłądziła. Nasza Małanka w Dniestrze brnęła Dniestrową wodę piła… Szczodrówka była zbyt długa. Do dziś funkcjonuje na Bukowinie, tylko ma nieco uproszczoną melodię. Część wykolędowanych pieniędzy oddawaliśmy na potrzeby UPA, resztą dzieliliśmy się i urządzaliśmy rozkolędę — huczną zabawę z komunią.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl SELEZINKA, członek zarządu Czerniowieckiego Oddziału Obwodowego „Proświty”, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Na Bukowinie – od małego do dużego – wszyscy czekali na Wigilię, która przypadała 6 stycznia. U nas tego dnia kolędowano, chociaż w innych wsiach chodzili z kolędą w noc bożonarodzeniową, czyli 7 stycznia. W wigilijny wieczór, gdy jeszcze świeciło słońce, zaczynali chodzić najmniejsi kolędnicy. Prowadzili ich matki, starsze siostry, bracia, a nawet ojcowie. Kiedy wschodziła pierwsza gwiazda wieczorna, zaczynali chodzić nieco starsi. Potem wieś zamierała. Siadano do wieczerzy przy stole nakrytym białym obrusem, pod który wkładano pachnące siano. Na stole drażniąco parowało 12 postnych potraw, od których unosiły się apetyczne aromaty. Istniał zwyczaj wróżenia. Kutię – pszenicę – podrzucano aż do sufitu. Kto złapie większą liczbę ziaren, ten latem zbierze pszczeli rój. Biedny osiadły Cygan, sąsiad Iwan Gudzumaniuk żartował: Święty wieczór święciłby się, A wielkanoc nie śniłaby się – Jedz i po ścianach rozrzucaj. Podczas wieczerzy od stołu z jakiegoś powodu nie można było wstawać. Pewnego razu przybiegam do swojego kolegi Josypa Żyhaluka. A on wciąż siedzi przy stole. „Josypie, czemu tak długo jesz?” Jego mama do mnie pouczająco: „Josypko nie je, bydło je. A Josypko wieczerza…” Po wieczerzy po wsi chodzili starsi kolędnicy. Im później, tym dorośli wieśniacy zaglądali od chaty do chaty. Po północy kolędowali starsi gospodarze. Gospodynie osobno. Moja mama żartobliwie podśpiewywała: Poszły babcie w kolędniczki, Za nimi psisko zadarło ogonisko… Po wieczerzy niedługo zaczynali chodzić królowie. Tak u nas nazywano wertep. Na Bukowinie również istniały wertepy. Nazywano je irodami (akcent na literę „o”). Ośmioramienną ukraińską gwiazdę, tak zwaną wertepkę, mógł zrobić tylko doświadczony mistrz. Oklejano ją kolorowym papierem, który wcześniej smarowano olejem konopnym, aby papier lepiej prześwitywał. Do środka wkładano zapaloną świecę. Gwiazdę nosił albo anioł, albo pasterz. W ciemności nocy wertepka kręciła się i migotała różnobarwnymi kolorami. To bajkowe migotanie sprawiało niezapomniane, cudowne wrażenie. Cerkiewkę było łatwiej przygotować niż gwiazdę. Ją również oklejano kolorowym papierem, do środka wkładano świecę, która kręciła się wokół własnej osi i zagadkowo świeciła pośród białych śniegów. W Kijowskim Instytucie Sztuki Teatralnej imienia Karpenki-Karego na wykładach z literatury i z historii teatru tłumaczono nam, że wertep na Ukrainie zrodził się w XVII, rozwijał w XVIII i upadł w XIX wieku. Mówiono, że wertepnicy nosili ze sobą szopkę, która dzieliła się na dwie części. W górnej lalkarze rozgrywali biblijną misterię o narodzeniu Jezusa Chrystusa, w dolnej pokazywali lalkowe scenki obyczajowe, nawet satyryczne. To mnie dziwiło, bo w Galicji i na Wołyniu wertep odrodził się i rozwijał w latach 20.–30. XX wieku, ale żadnych szopek i lalek tam już nie było. We Lwowie nawet prowadzi się teraz przeglądy-konkursy wertepów. Przedstawienie wertepowe rozgrywali żywi ludzie, którzy przebierali się za różne postacie. Kostiumy i rekwizyty wykonywali sami. My również tak robiliśmy. Żeby Czart miał mocny ogon, wzięliśmy drut kolczasty, owinęliśmy go starym kożuchem, czarną wełną na wierzch. Samego Czarta owijaliśmy na krzyż łańcuchami. Na zagiętym końcu ogona, który sterczał do góry, zawieszaliśmy dzwoneczki. Te dzwonki najbardziej czarowały i odstraszały dzieci. W rękach Czart trzymał krótkie widły. Pasterze chodzili z długimi kosturami, zagiętymi u góry, i dłuższymi od wzrostu człowieka. Książę i Irod mieli przy boku miecze. Cygan chodził z klewcem (młotkiem) i z jakimś dźwięcznym kawałkiem żelaza. Do wertepowego maskaradu mieliśmy prawdziwą żydowską sabaszówkę – czapkę uszytą z drogiego aksamitu, obszytą wokół głowy krótkimi puszystymi ogonkami jakiegoś zwierzątka. Dostała się nam od Lejzora, który miał kiedyś we wsi własny młyn. Za sowietów został kierownikiem znacjonalizowanego tego samego młyna. Jego rodzinę wypuścili z getta banderowcy, którzy specjalnie tymczasowo szli służyć do niemieckiej policji. Jak tylko otrzymywali broń, niespodziewanie znikali, zabierając całą amunicję. Lejzor wspierał Ukraińską Powstańczą Armię, dopóki nie trafił do więzienia. Pojawiła się nawet firma, która specjalnie dla wertepów produkowała różne naliczmany, czyli maski. Z tych naliczmanów dostał mi się tylko duży gumowy nos, a naliczman wykonałem sobie sam ze starego kapelusza i białej fasoli dla zębów, które od ciepłego oddechu napęczniały i nawet puściły kiełki. We Lwowie, przez pewien czas w Kołomyi, mieszkał były strzelec siczowy, poeta Jurij Szkrumelak, który podpisywał się jeszcze pseudonimem Iwan Sorokatyj. Pisał wierszowane scenariusze, drukował specjalne podręczniki dla wertepów. Ale on miał od 17 do 20 postaci, a w naszej kompanii zbierało się 13, maksymalnie 14 wykonawców.
Co robić? Nauczyciel Stefan Hawryluk-Monachiw specjalnie dla naszej grupy przygotował wariant, skrócił go do 12 osób. W następnym roku nauczyciela już nie było, aresztowano go za związki z UPA i skazano na 25 lat. Najgorsze, że zostaliśmy bez podręcznika, bo władza radziecka je spaliła. Długo szukałem wyjścia, w końcu usiadłem i napisałem swój wariant. Chłopakom się spodobało. Więc starannie przygotowaliśmy się do kolędowania. Ale przed samym Wigilijnym Wieczorem niespodziewanie zachorował chłopak, który miał odgrywać rolę Heroda. Przypomnieliśmy sobie, że pod górą mieszka przygłupi Iwan Szewczuk. Poszliśmy namawiać Iwana na Heroda. Z radością się zgodził. W szkole uczył się słabo, więc pisanych słów mu nie dawano, a uczono go ze słuchu. Miał wejść do chaty i groźnie powiedzieć: „On tutaj? Mówcie, bo biada wam!”. Książę miał dopytać: „Kto? Boży Syn?”. Herod na to pytanie miał odpowiedzieć: „Tak, on sam”. To cały jego tekst. Przychodzimy do chaty, w której mieszkała dziwaczna para — niski, cherlawy człowieczek o cienkim głosie i jego żona Palahna, wysoka, tęga, korpulentna, która mówiła niemal basem. Wchodzi Anioł, za nim Pasterze, Trzej Królowie ze Wschodu, Książę, wreszcie próg przestępuje król Herod i groźnie pyta: „On tutaj? Mówcie, bo… bo…”. Ale nieszczęście w tym, że słowa „biada” u nas nie używano. Mówiono — „nieszczęście”. Iwan zapomniał tego słowa. Mruga oczami, czerwieni się i milczy. Chłopcy cicho podpowiadają: „Bo biada… Bo biada…”. Nasz Iwan wreszcie zrozumiał i jak nie wypali! „On tutaj? Mówcie, Bułgarzy!”. Chłopcy z zaskoczenia parsknęli śmiechem. Gospodarz nie zrozumiał, pomyślał, że to z niego drwią. Nastroszył się i do żony: „Poła! Daj tutaj jakiś kij, to wygonimy to z chaty!”. Chłopcy jeden po drugim szybko wybiegli na dwór. A na dworze nie mogli przestać się śmiać. Tak niespodziewanie spaliła się premiera mojej sztuki bożonarodzeniowej. Kolędnicy wykonywali różne świeckie kolędy, które dotarły do nas, być może, jeszcze z czasów kultury trypolskiej. Swoją drogą, do dziś w naszej wsi jest nosiciel nazwiska Kiczak, które, według świadectw naukowców, pochodzi z sanskrytu. U nas funkcjonuje jakaś przedwieczna dziwna melodia, przeciągła i rozległa, do której pod każdym oknem dobierają różne teksty. Dziewczynie na wydaniu kolędują „Sad zasadzony i ociosany”. Chłopakowi, który służy w wojsku — „Siwa ptaszyna i kukułeczka”. Dobremu gospodarzowi — „W głębokiej dolinie”. Są słowa dla wdowy, dla rodziny, w której ktoś niedawno zmarł, dla małego chłopca czy dziewczynki itd. My kolędowaliśmy nową świecką kolędę, która powstała podczas okupacji niemieckiej. Zaczynała się takimi słowami: Czy słyszysz ty, bracie, smutną nowinę? Zakuli w kajdany naszą matkę Ukrainę. Kolędowaliśmy ją także za czasów radzieckich. Kończyła się ona słowami: Pomóż, Boże, to wszystko przetrwać, Naszej matce Ukrainie wolność zdobyć… Kiedy gospodarz wychodził i wynosił pieniądze, brał je wybrany spośród nas „michonosza” (nosiciel worka). A my w tym czasie winszowaliśmy gospodarzowi pięknymi i szczerymi słowami. On nas zapraszał lub nie zapraszał do chaty. Pod jedną wiatą zobaczyłem niewielkie koło. Chyba od taczki. Wszystkie szprychy są, a obręczy nie ma. Wziąłem to koło na kij i niosę. Ludzie pytają, co to takiego. A ja odpowiadam: „To nad wami stalinowskie słońce wzeszło…”. Wszyscy śmiali się z małego dowcipnisia, chociaż za
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
obrzędów. Uwzględniono różnorodne symbole — wieńce, fryzury, ornamenty na kożuchach, chustach, wstążkach. Stopniowo zebrała się kolekcja wyszywanek, wstążek, ręczników, czasami były to niewielkie skrawki starodawnej odzieży, drewniane przedmioty codziennego użytku. Właśnie z nich mistrzyni stworzyła ozdoby swoich inscenizacji. Zachwyca wykwintność unikalnych kompozycji bożonarodzeniowych. W ten sposób małżonkowie przekazują wiedzę innym ludziom jako błogosławieństwo na życie w pokoju i zgodzie. Oto jednoczą się pokolenia przy świątecznym stole z kolędami, pieśniami, szczedriwkami. Atrakcją ekspozycji są świąteczne kostiumy, które autorzy tworzyli do bożonarodzeniowych przedstawień Towarzystwa „Siła Ducha” w USA, Kanadzie i Ukrainie. Cieszy oko wykwintny strój z charakterystycznymi cechami postaci „Księżnej Olgi”, „Gwiazdy Betlejemskiej”, „Aniołów”, „Wiosnianki”. Spotkać kolędników oznacza szczęście na cały nowy rok, więc spieszcie na wystawę i przyjmijcie radość do swojego serca — Chrystus się rodzi, sławmy Go!
Tłumaczenie maszynowe
Wspólny projekt „Ukraińskie Boże Narodzenie w Ławrze” stworzyli dla kijowian i gości stolicy Ukraiński Fundusz Kultury, Towarzystwo „Siła Ducha” oraz Narodowy Kijowsko-Peczerski Rezerwat Historyczno-Kulturalny. Jest to wystawa autorskich bożonarodzeniowych kompozycji lalkowych, stworzonych przez zasłużonych działaczy sztuki Ukrainy Romana i Danę Łuń. Małżeństwo od ponad 12 lat promuje ukraińską kulturę i tradycje narodowe poprzez swoją działalność twórczą i duchową. Walentyna JEFREMOWA, historyk sztuki, członek zarządu Ukraińskiego Funduszu Kultury Zdjęcie autora. Tym razem w cerkwi św. Mikołaja, poprzez wystawę lalek pełną artefaktów, kolęduje Polesie, Doniecczyzna, Huculszczyzna, Wołyń, Słobożanszczyzna, Połtawszczyzna… Zaprezentowano ponad sto oryginalnych lalek-kolędników w strojach narodowych i jasełkowych. Bohaterowie prowadzą „kozę”, grają na skrzypcach, noszą szopki, gwiazdy ozdobione wielobarwnymi wstążkami oraz dzwonki. Uderza prawdziwość scenek rodzajowych z Biblii ze stworzonymi improwizowanymi stajniami z narodzonym dzieciątkiem. Kompozycje – „Świąteczna wieczerza”, „Błogosławi święty Mikołaj”, „Połtawszczyzna kolęduje”, „Huculski szczodry wieczór”, „Donbas kolęduje”, „Świętuje Słobożanszczyzna”, „Śpiewa Wołyń” – nie są przypadkowe. Jak opowiedziała ich autorka Dana Łuń, odwiedziła ona wiele odległych osad Ukrainy. Tam rozmawiała z rdzennymi mieszkańcami, którzy opowiadali o zwyczajach swoich regionów. Mistrzyni badała osobliwości strojów dorosłych i dzieci, a następnie odtworzyła te narodowe cechy w swoich lalkowych postaciach. Dlatego każda postać jest pełna duchowych tradycji, określonych zwyczajów oraz
Tłumaczenie maszynowe
Uliana WOŁIKOWSKA Zdjęcie autora
Śnieżna Królowa z baśni Hansa Christiana Andersena zawitała na Śpiewocze Pole. Przez cały styczeń będzie tu trwała wystawa kwiatów uwięzionych w krystalicznych sieciach lodu. To nie są zwykłe martwe bryły lodu, lecz kryształowe „rzeźby”, w których pulsuje życie. Takiej niespodzianki przygotowali projektanci „Kijowzelenbudu”. Organizatorzy opowiedzieli, że podobnych „lodowych eksperymentów” nie znajdzie się w żadnym kraju świata. Tworzenie takich oryginalnych zimowych „oranżerii” to proces interesujący i skomplikowany. Kompozycje z orchidei, goździków, róż i innych roślin zalewa się wodą destylowaną (dlatego lód jest zupełnie przezroczysty) w specjalnie przygotowanej komorze. Dzięki temu bukiety przez długi czas oddychają świeżością i zachowują swoje piękno. Następnie bryłom lodu nadaje się wyszukane kształty. I powstaje prawdziwe dzieło sztuki o wadze 250 kg. Nad każdą z dziesięciu rzeźb floryści i rzeźbiarze pracowali przez tydzień. Na otwarciu zwiedzający nie kryli swojego zachwytu i podziwu, każdy chciał się sfotografować, dotknąć „uwięzionych” kwiatów Śnieżnej Królowej. Wystawa będzie radować kijowian, nawet jeśli nie będzie mrozów. Dzięki nowoczesnym technologiom namrażania lodu kwiaty lata będą długo żyć w kompozycjach, które grają światłocieniem na słońcu. A obok bajkowej ekspozycji spacerują Dziadek Mróz i Śnieżynka, są tu także świąteczne atrakcje dla dzieci, więc nastrój noworoczny gwarantowany!
PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2 0 1 3 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w styczniu — 27 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe