Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Kiedy są problemy z optyką społeczną „Ukraińska Armia Narodowa. Materiały do historii”, zbiór artykułów. Opracowanie Roman Kolisnyk. Kijów, „Jarosławiw Wał”, 2013

Слово Просвіти, №02 за 2014 рік

Michajło SŁABOSZPYCKI Historia to nie tylko to, co się wydarzyło, lecz także to, co o tym myślimy i jak to rozumiemy. Nierzadko zdarza się sytuacja, w której powstaje wielka przepaść między tym, co się wydarzyło, a tym, co o tym myślimy i jak to rozumiemy. Tak stało się u Ukraińców ze wszystkim, co miało miejsce w czasie Drugiej wojny światowej. Tysiące tomów fałszerstw i spekulacji zostało postawionych na służbie okrutnemu wypaczaniu rzeczywistych wydarzeń i okoliczności, co miało tworzyć korzystne wrażenie dla komunistyczno-imperialnej propagandy, która konsekwentnie wytwarzała swoje mity. Po rozpadzie ZSRR niemal we wszystkich jego dawnych republikach rozpoczął się intensywny proces demitologizacji. Szczególnie dużo pracy mają historycy, ponieważ właśnie historia w ZSRR była tylko quasi-nauką; była to polityka odwrócona w przeszłość. Wszystko stamtąd było interpretowane tak, by przekonać czytelnika: wszystko pod tym niebem działo się właśnie tak, jak wykładają gorliwi w służbie imperium pisarze historii. A działo się to właśnie po to, by nastała Rewolucja Październikowa, a potem socjalizm i wreszcie komunizm. To rzeczywiście cała sztuka — spekulacyjna interpretacja faktów. Radzieccy historycy opanowali ją po prostu wirtuozersko. Oto na przykład temat Drugiej wojny światowej. Zarówno w poziomie, jak i w pionie zachodzi proces sprowadzania do „wspólnego mianownika” wszystkich wydarzeń poprzedzających wejście w wojnę oraz samego przebiegu tej globalnej wojny. Wiktor Suworow w dalekiej Brytanii, korzystając wyłącznie z jawnych radzieckich źródeł, pokazuje, jak intensywnie Związek Radziecki przygotowywał się do ataku na Niemcy, jaką strategię budował Stalin, ukrywając to wszystko niezbyt wyszukaną demagogią o rzekomo najbardziej miłującym pokój kraju na świecie, który stoi na straży wszystkich zasad historycznej, społecznej i politycznej sprawiedliwości. I — nie więcej i nie mniej. Nie bez powodu doktor Goebbels pouczał: im większe kłamstwo, tym chętniej masy w nie uwierzą. I prawie uwierzyły. Przynajmniej to, jak trudno jeszcze dziś wykorzenia się ze świadomości mieszkańców Ukrainy mit o „Wielkiej” (!) „ojczyźnianej” (!) — wymownie to potwierdza. Ale dobroczynny proces oczyszczania świadomości społecznej z ideologicznego oparu trwa i przynosi pozytywne skutki. Jeśli, dajmy na to, dwadzieścia pięć lat temu w Ukrainie dziewięć dziesiątych młodych ludzi z przerażeniem wzdragało się od samej nazwy UPA, to dziś te dziewięć dziesiątych nieźle orientuje się w historii UPA i we wszystkich socjologicznych sondażach odpowiada, że nie tylko pozytywnie się do niej odnosi, ale uważa upowców za narodowych bohaterów. Jeszcze w połowie lat dziewięćdziesiątych w niektórych patriotycznych wydawnictwach rozlegały się ostrzegawcze głosy pod adresem Ukraińskiej Dywizji „Galicja”: rzekomo to jednak kolaboracja, a zatem nie warto u nas naciskać na rehabilitację (?!) Dywizji. „Przeszliśmy” także i przez to. Nawet zdaje się, że przyswoiliśmy lub kończymy przyswajanie ważnej podstawowej rzeczy: fakty należy przyjmować bez ideologicznych okularów i w szerokim kontekście historyczno-politycznym. Bezstronnie przedstawiona i skomentowana z punktu widzenia trzeźwego rozsądku informacja robi swoje — świadomość społeczna ulega demitologizacji. W ciągu ostatnich dwóch dekad w Ukrainie ukazało się wiele publikacji, w których szczegółowo przedstawiono historię powstania dywizji „Galicja” i faktografię związanych z nią wydarzeń, a także studia krótkiej biografii UNA oraz wspomnienia tych, którym przyszło należeć do dywizji i UNA. Wszystko to było prywatną inicjatywą autorów. O ile mi wiadomo, w żadnej państwowej placówce naukowej (na wzór Instytutu Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) nie było precedensu państwowego zamówienia badań (nazywa się to pracami planowymi) na te tematy. Państwo ukraińskie tego nie finansuje, bo, jak widzimy, te tematy zupełnie jej nie interesują. Zatem komentarze o jej stosunku do tego same się narzucają. Wszystko, co tu zrobiono, zrobiła patriotyczna społeczność obywatelska. I — tylko ona. W różnych miastach Ukrainy wyszły książki wspomnień „dywizjonistów”, zbiory rozpraw naukowych i publicystyki o dywizji „Galicja” i UNA. Nie doceniamy tego, co może zrobić na polu społecznym aktywna jednostka ludzka, a także książka, jeśli rzeczywiście trafi do mas. Obecne wydanie jest logicznym ciągiem dalszym tej długiej serii różnorodnych gatunkowo książek, które ukazały się w Ukrainie w ostatnim czasie. Wydaje się, że tylko komuniści ze swoimi satelitami-socjalistami (a la Wołodymyr Marczenko i Natalia Witrenko) oraz jeszcze jedna wyraźnie antyukraińska siła — Partia Regionów — oskarżają Ukraińską Dywizję „Galicja” o niewiarygodnie różne grzechy wobec całej ludzkości, a nawet wobec samej Ukrainy. Aż chce się zapytać ich w odpowiedzi na to demagogiczne słowotoku: „A sędziowie — kto?!”. Ci, którzy ze wszystkich sił starają się dziś zreStaurować czerwono-sztandarową przeszłość z wszystkimi jej komunistycznymi atrybutami. To oni rozpętali wojnę polityczną w Ukrainie i nie widać perspektyw na jej zakończenie. W Ukrainie Ukraina ma być obecna wyłącznie symbolicznie — to ich cel. Jak niegdyś etatowi agitatorzy partyjni wzywali do budowy komunizmu, tak teraz coraz głośniej brzmią wezwania do budowy „Russkiego mira”; a w nim, oczywiście, nie będzie miejsca dla historii ukraińskiej. Tam przewiduje się paradoksalne zjawisko: historia ukraińska — w antyukraińskiej interpretacji. Takie epizody historii Drugiej wojny światowej, jak 14. grenadierska dywizja SS „Galicja”, a także Ukraińska Armia Narodowa, której podstawą stała się przede wszystkim Dywizja, wymagają bezstronnego ich przemyślenia w ogólnoświatowym kontekście politycznym lat czterdziestych XX wieku. I takie — dość intensywne — przemyślenie się odbywa. I co ważne — do ukraińskich autorów dołączają również zagraniczni. Oto na przykład niedawno w tłumaczeniu ukraińskim ukazała się książka „Ukraińska dywizja «Galicja» (Historia formowania i działań bojowych w latach 1943—1945)” Wolfa-Dietricha Heike, który sam był w składzie tej jednostki wojskowej i przeszedł z nią aż do końca wojny. Trudno podejrzewać Heikego o próbę bycia adwokatem tych, których próbuje się oskarżać o kolaborację z niemieckim faszyzmem. Jako człowiek kompetentny w historii tego zagadnienia, z niemiecką drobiazgowością wyjaśnia motywy i szczegóły tworzenia dywizji „Galicja”, osobliwości jej struktury i jej szlak bojowy. Ważne, że, jak mówi sam Heike, w jego pracy „czytelnik nie znajdzie żadnych poglądów politycznych ani polemicznych myśli autora”. A dalej z autokomentarza Heikego: „Uwzględniono tu jedynie obserwacje operacyjne i taktyczne, które także były faktami historycznymi o działaniach bojowych tego związku wojskowego”. Ponad czterdzieści lat temu Heike podkreślał: „Jedno trzeba stwierdzić dla obecnych i przyszłych pokoleń: w Drugiej wojnie światowej w latach 1943–1945 Ukraińska Dywizja, przez którą przeszło około 32 000 żołnierzy po stronie niemieckiej, w dobrej wierze i za sprawiedliwą sprawę walczyła, cierpiała, zwyciężała i została pokonana. To nie była jej wina. Żołnierze Dywizji, tak jak i ci po stronie przeciwnika, jedynie wypełniali swój obowiązek…”. To powiedziane niemal wprost dla tych polityków, którzy będą spekulować imieniem Dywizji, demonizując dywizjonistów i przedstawiając ich prawie jako uosobienie światowego zła. W krajach bałtyckich już dawno wszystko zostało wyjaśnione i wyczerpująco wytłumaczone ogółowi motywacja tworzenia narodowych formacji wojskowych w systemie niemieckich sił zbrojnych, ich udział w walce z Armią Radziecką, która niosła na swoich bagnetach nową serię radzieckiej okupacji. A w samej Rosji — przy całym politycznym psychozie w społeczeństwie i całej prokomunistyczno-restauracyjnej polityce reżimu putinowskiego — ogólnie spokojnie mówi się o Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej pod dowództwem generała Własowa, która walczyła po stronie niemieckiej. W Rosji regularnie wznawiana jest powieść byłego dysydenta Georgija Władimowa „Generał i jego armia”, w której autor spokojnie analizuje motywację postępowania Własowa. I w Rosji jest wielu zwolenników bohatera Władimowa, przede wszystkim spośród przekonanych antykomunistów. Nawet dziś, w czasie intensywnej restauracji sowdepii, w czasie paroksyzmów nostalgii za komunistyczną imperium, Rosjanie znacznie bardziej dbają o swoją historię niż my. Nieprzyjemnie to przyznać, ale tak jest. U nas wszystko komplikuje się tym, że coraz bardziej wracamy do „sowka”, czyli do neoradzieckiej Ukrainy. Historycy kiedyś nazwą ten czas okresem restauracji, szczególnie intensywnej w czasie „okupacji donieckiej”. Także wcześniej — za prezydentury Leonida Kuczmy — nie za bardzo aktywnie wracaliśmy do naprawdę ukraińskich wartości i z przyzwyczajenia patrzyliśmy na świat i na historię narodową przez stare ideologiczne okulary produkcji jeszcze dalekich czerwono-sztandarowych lat. Świadczą o tym również wszystkie te „Dni Zwycięstwa” z ich brawurowo-militarnymi aranżacjami, i pomniki Lenina w miastach i wsiach nie tylko Południa i Wschodu Ukrainy, ale także na Naddnieprzu, Siewierszczyźnie i Słobożańszczyźnie, i tak zwany Dzień Obrońcy Ojczyzny, w którym, choćby go nie wiem jak maskować, wyraźnie prześwituje Dzień Armii Radzieckiej, oraz przejęty jak drogocenna sztafeta z ery esesowskiej Dzień 8 marca, uświęcony odiozowymi nazwiskami w rodzaju Rosy Luksemburg i Klary Zetkin… Wszystkie te relikty sowdepii można wyliczać i wyliczać, bo to osobny temat, który zasługuje na bardzo szczegółową rozmowę, zasługuje na uczciwe i otwarte przyznanie, że żyjemy w epoce, którą można określić niebiesko-żółtym sierpem i młotem. I jakby to już nie stare, ale jeszcze nie nowe. Jednym słowem, okres przejściowy, który ciągnie się niewiarygodnie długo. Ponad dwadzieścia lat niepodległości, a dodać jeszcze trochę mniej niż dwadzieścia — i wyjdzie cały czterdziestoletni okres, równy temu czasowi, przez który Mojżesz prowadził Żydów po pustyni. Tak i my błąkamy się po postkomunistycznej pustyni. I wygląda na to, że nasze bezcelowe błądzenie, w którym niezmiennym towarzyszem jest tylko depresja społeczna, może trwać jeszcze dłużej niż u Żydów z Mojżeszem na czele. To całkiem realne zagrożenie, jeśli „okupacja donIecka” Ukrainy, która rozpoczęła się trzy lata temu, potrwa długo. „Donieccy” przynieśli ze sobą postsowdepijską subkulturę, uwielbienie wszystkich radzieckich wartości i małpowanie politycznych oraz estetycznych mód Rosji, pielęgnowanych przez reżim Putina. „Donieccy” wstrzymali nie tylko proces ukrainizacji, który – choć powoli, to jednak zauważalnie – przebiegał na Ukrainie; rozwinęli otwartą deukrainizację, najwyraźniej widoczną w oświacie i kulturze. Jeśli w życiu społecznym wciąż utrzymują się nastroje ukraińskocentryczne, rozpowszechnia się rozumienie właśnie ukraińskich wartości, to nasz oficjoz (prezydent, rada ministrów, parlament, z wyjątkiem części opozycji, organy władzy na szczeblu obwodowym i rejonowym) pielęgnuje wartościowe orientacje URSR. Dlatego dziś na każdym kroku prześladuje nas poczucie déjà vu: to już nieraz widzieliśmy, to „przerabialiśmy”, to wszystko wokół nas już było. Nie posuwamy się naprzód, lecz pogrążamy się w przeszłości, przed którą tak desperacko uciekaliśmy, wyrywając się z Związku Radzieckiego. A szczególnie gwałtownie radzieckość wszystkich sfer naszego życia (na czele tutaj, oczywiście, stoi oświata, oddana na pastwę Tabachnyka) rozwinęła się właśnie wraz z pojawieniem się na władczym olimpie „ekipy” Wiktora Janukowycza. Trudno nawet sobie wyobrazić, by oficjalna ukraińska nauka historyczna spokojnie i bezstronnie interpretowała taki materiał, jak choćby historia Dywizji „Galizien” czy Ukraińskiej Armii Narodowej. To, co już w tych tematach osiągnęła, dziś jest przemilczane lub nawet rewidowane z punktu widzenia radzieckiej historiografii. Nasi historycy lękliwie rozglądają się na władzę, dobrze wiedząc, że jej z pewnością nie spodoba się właśnie ukraińskocentryczne podejście do oceny tych wątków II wojny światowej. Z kolei władza, zabiegając o względy, wyczekuje spojrzeń Kremla, usłużnie depcząc wszystko, co mogłoby rozgniewać kremlowskich zwierzchników. Jeśli jeszcze wobec UPA nasi oficjalni, karmieni przez państwo, historycy jakoś zgodzili się z miażdżącym zgrzytem (prawda, że dziś UPA albo wycofuje się ze szkolnych podręczników, albo znów maluje ją w złowrogich barwach), to właśnie Dywizja „Galizien” i UNA pozostały tematem niepożądanym lub takim, w którym definicje (w nieznacznie złagodzonym wariancie) pochodzą z arsenału ukraińskiej radzieckiej historiografii. Ale każde niezaćmione spojrzenie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn