Strona · s. 8strona oryginału ↗
Dzień ukraińskiego więźnia politycznego
Слово Просвіти, №02 за 2014 рік
12 stycznia 1972 roku na Ukrainie podniosła się nowa fala aresztowań. Za kratami znaleźli się liderzy pokolenia lat sześćdziesiątych Iwan Switłyczny, Jewhen Swerstiuk, Wiaczesław Czornowił; tego samego dnia lub w ciągu półtora roku – także Wasyl Stus, Iwan Dziuba, Zinowij Antoniuk, Nadija Switłyczna, Danyło Szumuk, Iwan Kowalenko, Mykoła Płachotniuk, Łeonid Pluszcz, Semen Hłuzman, Ołeś Serhijenko, Wasyl Lisowyj, Jewhen Proniuk, Wasyl Owsijenko, Wałerij Marczenko – w Kijowie; we Lwowie i w Galicji – Iwan Hel, Iryna i Ihor Kałynci, Mychajło Osadczyj, Stefania Szabatura, Zorjan Popadiuk, ks. Wasyl Romaniuk, Bohdan Rebryk, Oksana Popowycz, Iryna Senyk, Wasyl Dolisznij, Wołodymyr Rokec'kyj, młodzieżowe grupy Wołodymyra Marmusa ze wsi Rosochacz w obwodzie tarnopolskim oraz Dmytra Hrynkiwa w Peczeniżynie; Roman Kałapacz i Lubomyr Starosol's'kyj w Stebniku; w Charkowie Anatolij Zdorowyj, Ihor Krawciw; w Humaniu Kuz'ma Matwijiuk, Bohdan Czornomaz; w Krzemieńczuku Hryhorij Makowijczuk, w Czerkasach Wasyl Zacharczenko; w Nalczyku Jurij Szuchewycz; jeszcze wcześniej w Odessie Ołeksa Riznykiw, Nina Strokatowa… Lista sięgnęła setek osób. Za tym stały setki rewizji; tysiące ludzi było sterroryzowanych przesłuchaniami. Maszyna represyjna objęła wszystkie regiony Ukrainy, gdzie tliło się narodowe życie kulturalne. Wasyl OWSIJENKO, więzień polityczny w latach 1973–77 oraz 1979–88. To nie byli ani konspiratorzy, ani w jakikolwiek sposób zorganizowani między sobą ludzie. Ich komórki działały na podstawie kontaktów międzyludzkich. Lecz faktycznie istniała już infrastruktura wytwarzania i rozpowszechniania literatury alternatywnej – samizdatu, zwłaszcza wraz z pojawieniem się w 1970 roku maszynopisowego czasopisma „Ukraiński Wisnyk” (redaktor W. Czornowił). W samizdacie przeważnie nie stawiano sakramentalnego pytania o zmianę ustroju. Ale, działając w granicach istniejącego systemu, szistdesiatnyky (pokolenie lat sześćdziesiątych) odnawiali sumę cech socjalno-psychologicznych wyniszczonej w latach 20.–50. inteligencji: naturalny szacunek do samego siebie, indywidualizm, orientację na wartości ogólnoludzkie, nieakceptację niesprawiedliwości, szacunek do norm etycznych, do prawa i praworządności. W tym środowisku panowała wysoka kulturalna i moralna atmosfera, wrażliwość na nowe idee. Przeciwstawiało się ono zarówno oficjalnej totalitarnej ideologii, jak i prymitywizmowi. Łączyło ludzi różnych poglądów i narodowości, którzy jednak nigdy nie ogłaszali się nawzajem wrogami: w tamtym czasie wszystkim jednakowo potrzebna była wolność, a państwowa niepodległość Ukrainy jawiła się jako prawdopodobny gwarant takiej wolności. Epoka starannie kultywowanej bezimiennej masy i totalnego strachu powoli ustępowała – odradzała się Osobowość, która była podstawą chrześcijańskiej kultury europejskiej („Czy wiesz, że jesteś człowiekiem?” – zapytał Wasyl Symonenko jeszcze na początku lat 60.). Kulturalne żądania Osobowości nieuchronnie przeradzały się w ruch polityczny, antyimperialny, ponieważ kolonialne położenie było główną przyczyną niszczenia ukraińskiej tożsamości kulturowej. Poezja W. Symonenki była, być może, pierwszym wyraźnym świadectwem tego dorastania do żądań politycznych: „Naród mój jest. Naród mój zawsze będzie. Nikt nie przekreśli mojego narodu”. Był to moralny, etyczny opór błyskotliwej kohorty utalentowanych Osobowości, które już były zdolne rozwinąć wielki narodowo-wyzwoleńczy ruch. Rozumiała to i kolonialna władza – z jej punktu widzenia cios w pokolenie lat sześćdziesiątych został zadany może nawet za późno. Ukraiński samizdat przekraczał granice i „żelazną kurtynę”. Brzmiał w radiu „Swoboda”, ukazywał się w innych językach. Rozchwiewał rosyjskie sowieckie imperium, które nie wytrzymywało już ideologicznej, ekonomicznej i militarnej konkurencji z demokratycznym Zachodem i musiało włączać się w proces „odprężenia”. Dlatego Biuro Polityczne KC KPZR 30 grudnia 1971 roku postanowiło rozpocząć ogólnosowiecką kampanię przeciwko samizdatowi w celu zlikwidowania alternatywy dla totalnej ideologii. Dla ukraińskiego ruchu rozegrano osobny „szpiegowski detektyw” – przez przyjezdnego turystę z Belgii Jarosława Dobosza, aby przez niego zareklamować związek z „zagranicznymi centrami nacjonalistycznymi”. Zatrzymano go 4 stycznia 1972 roku na granicy w Czopie. Po należytym „przesłuchaniu” powiedział, że spotykał się we Lwowie i Kijowie oraz „wymienił informacje” z kilkoma przedstawicielami pokolenia lat sześćdziesiątych. Prymitywna awantura ze „szpiegowskimi namiętnościami” zakończyła się konferencją prasową Dobosza 2 czerwca, po czym wydalono go poza granice ZSRR. Represjonowanym pisarzom w 1934 roku inkryminowano terroryzm – pokoleniu lat sześćdziesiątych „szyto” szpiegostwo. W rzeczywistości trzeba było pokazać światu, że „najbardziej postępowe na świecie” państwo boi się słowa prawdy, boi się dialogu, boi się praw człowieka – jeszcze bardziej niż bał się nazizm – i wystawia przeciwko nim czołgi w Pradze oraz konwój w Kijowie. To już oznaczało agonię reżimu. Nikomu wtedy nie inkryminowano żadnego „szpiegostwa” – jedynie „antysowiecką agitację i propagandę” (art. 62 KK USRR), ale prawie wszyscy czołowi działacze pokolenia lat sześćdziesiątych otrzymali maksymalny wyrok – 7 lat więzienia w łagrach o zaostrzonym rygorze oraz 5 lat zesłania – i zostali przetransportowani poza granice Ojczyzny – do Mordowii i obwodu permskiego w Rosji, potem na Syberię lub do Kazachstanu. Najbardziej uparci, którzy nie składali żadnych zeznań, zostali zamknięci w szpitalach psychiatrycznych (Łeonid Pluszcz, Mykoła Płachotniuk, Wasyl Ruban, Hanna Mychajłenko i in.). już jasnymi, mądrymi i zadziwiająco miłującymi wolność pracownikami majątku ziemskiego, przeważnie ukraińskimi chłopami, ich pieśni, bajki, legendy, zwyczaje dały jej inne, główne w życiu wychowanie. Młoda dziewczyna weszła do literatury opętana Ukrainą i jej dramatyczną historią, szczerze pokochawszy ukraiński lud. Jedzie do Kijowa w 1918 roku, tak przekonująco opisanego w bułhakowskiej „Białej gwardii”. Miasto roi się od uciekających przed czerwoną rewolucją monarchistów, dekadentów, bogaczy, komercantów, prostytutek. Ale prowincjuszka Hala Dombrowska ma inny cel: całkowicie należy do środowiska ukraińskiej bohemy literackiej. Współpracuje z czasopismem „Ukraińska chata”, poznaje takich litera-
Fizycznie rozgromiwszy szistdziesiatnykiw (pokolenie lat sześćdziesiątych), Moskwa miała i drugi, i trzeci ruch. Rozpoczęła bezprecedensową ekspansję na Ukrainę, dążąc do likwidacji jej językowej, kulturowej i historycznej tożsamości narodowej. Robiono to poprzez zwijanie ukraińskojęzycznego systemu edukacji, przestawianie na język rosyjski gazet i czasopism, totalną rusyfikację administracji. W rezultacie ogromne masy ukraińskiej ludności w swojej narodowej i religijnej samoświadomości spadły poniżej zera: zaczęły wstydzić się i wypierać swojej ukraińskości, przestały chrzcić i uczyć swoje dzieci języka ukraińskiego i kultury. „Proces ruszył”, a jego inercja trwa do dziś. Atmosfera społeczna po 1972 roku, w odróżnieniu od 1965 roku, była przygnębiająca. Pojedyncze próby protestowania przeciwko aresztowaniom duszono w sposób jak najbardziej okrutny (Mykoła Łukasz, Wasyl Lisowy). Wszystkich, którzy nie składali zeznań przeciwko aresztowanym i wykazywali najmniejsze oznaki współczucia wobec nich, zwalniano z pracy, wyrzucano z kolejek po mieszkania, ich samych lub ich dzieci nie dopuszczano do wyższego wykształcenia lub usuwano z instytutów, zamykano przed nimi wszelkie możliwości awansu zawodowego i twórczej publikacji. Kto chciał przeżyć – musiał upokarzająco kajać się, obłudnie pisać paszkwile na swoich niedawnych przyjaciół lub zagranicznych „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów – najmitów zagranicznych wywiadów”, wyciskać z siebie fałszywe ody na cześć oprawców swojej ojczyzny. z takimi gigantami kultury jak Neczuj-Łewycki, Starycki, z całkiem jeszcze młodymi, ale przyszłymi klasykami Jefremowem, Tyczyną, Rylskim i innymi, zachwyca się spektaklami ukraińskich teatrów z udziałem wszystkich znanych wówczas gwiazd, doświadcza smaku pierwszego literackiego uznania. A jednocześnie, żeby nie umrzeć z głodu, pracuje jako maszynistka-tłumaczka, nawet czasami chodzi po miejskich podwórkach z siekierą, najmując się do mieszczan do rąbania drewna. A potem była ewakuacja do Polski razem z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej i bieg, bieg, bieg niekończącymi się emigracyjnymi drogami. Krewni z rodu Dąbrowskich zajmowali w tamtym czasie w Polsce wysokie stanowiska państwowe, można było poprosić ich o schronienie i nie znać smutku ani biedy. Ale ona już była Ukrainką, ukraińską patriotką do końca swoich dni. Halyna Żurba (Dąbrowska) ze swoimi rówieśnikami i towarzyszami emigracji, którzy, tak jak ona sama, urodzili się w 1888 roku, Łewkiem Czykałenką i Wołodymyrem Mijakiwśkym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
