Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Maksym Bohdanowicz i Ukraina: szkice do nieogarnionego tematu

Слово Просвіти, №02 за 2014 рік

Ales KARLUKIEWICZ, pisarz, profesor Instytutu Dziennikarstwa Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego. Przekład z białoruskiego Haliny TARASIUK Nawet krótki encyklopedyczny wykład życiowej i twórczej biografii klasyka literatury białoruskiej Maksyma Bohdanowicza („Encyklopedia literatury i sztuki Białorusi”. W 5 tomach. Mińsk, 1984. — S. 255) świadczy, że poeta w swojej wieczności na zawsze połączony jest z Ukrainą, narodem ukraińskim, ukraińską historią i literaturą: „Tłumaczył… próbki pieśni różnych narodów świata (ros., ukr., serb., skand., pers., hiszp., fiń., japoń.)… W tłumaczeniach przestrzegał puszkinowskiej zasady twórczego stosunku do oryginału, zachowania jego ideowych i artystycznych zalet, narodowego kolorytu, poetyckiego stylu. Szczególnie wyraźnie przejawiło się to w jego tłumaczeniach na język rosyjski utworów T. Szewczenki, J. Kupały, I. Franki…”… Był „aktywnym korespondentem wielu rosyjskich i ukraińskich czasopism oraz wydawnictw, publikował w nich recenzje i artykuły publicystyczne…”. „…Szczególne miejsce w literacko-krytycznym dorobku Bohdanowicza zajmuje artykuł o Szewczence („Pamięci T. H. Szewczenki”, „Piękno i siła”, 1914), w których białoruski poeta ukazał światowe znaczenie utworów Kobziarza, badał ich niepowtarzalne piękno i artystyczną siłę. Pod bezpośrednim wpływem Szewczenki zwrócił się ku opracowaniu motywów ludowych, uzasadnił swoją teoretyczną koncepcję literatury ludowej, opartej zarówno pod względem treści, jak i formy na tradycjach folklorystycznych”. Z Ukrainą w myślach, z uwagą dla ukraińskiego odrodzenia Maksym Bohdanowicz kształtował się jako poeta. Z Ukrainą w sercu odszedł też z życia w maju 1917 roku w Jałcie, dokąd wyjechał w lutym 1917 roku ciężko chory na leczenie. Tam trwa wieczny spoczynek legendarnego poety. Może przyjdzie czas i w encyklopedycznym informatorze lub w osobistej encyklopedii „Maksym Bohdanowicz”, jednym słowem, w wydawnictwach, które obecnie przygotowują w „Białoruskiej Encyklopedii imienia Pietrusia Brouki”, znajdzie godne miejsce także ukraiński temat w twórczości autora jedynej za życia wydanej książki poetyckiej — „Wianek”. Napawa nadzieją także ta szczera uwaga, którą zawsze okazywali naszemu rodakowi ukraińscy pisarze. Czego warta jest tylko lista tłumaczy poezji Bohdanowicza na język ukraiński: M. Draj-Chmara, Iryna Kałyneć, R. Łubkiwski, H. Koczur, W. Łazaruk, I. Hnatiuk, L. Czerewatenko, D. Pałamarczuk, W. Czabanenko, D. Pawłyczko, S. Łytwyn, W. Łuczuk, Oksana Senatowycz, B. Stepaniuk, W. Borowyj, J. Jar-Sławutycz, I. Swarnyk. I za każdym przejawem uwagi wspomnianych talentów do poezji Bohdanowicza — własna ciekawa historia twórcza, niełatwe poszukiwania artystyczne. Mamy nadzieję, że praca nad tłumaczeniami utworów naszego klasyka pozostawiła w ich duszach i sercach coś istotnego, ważnego, co przydało się także do własnej oryginalnej pracy. Że tak jak kiedyś młodego Bohdanowicza do twórczych odkryć popchnął Wielki Kobziarz, tak białoruski poeta odwdzięczył się ukraińskim mistrzom znaleziskami w dziedzinie Poezji. Wzajemne wpływy, przenikanie mogły być tylko pożyteczne. Wszak żaden wielki talent nie umniejsza, a wręcz przeciwnie — wynosi cudze narodowe, czyni je jeszcze bardziej wielkim i fundamentalnym. Roman Łubkiwski, który opracował zbiór utworów M. Bohdanowicza w języku ukraińskim „Stratym-Łabędź” (Lwów, 2002), tak wyjaśnia współzależność jego pierwszych poszukiwań twórczych z rozumieniem poetyckiego kosmosu Szewczenki: „Bohdanowicz poszedł dalej niż wielu jego współczesnych, którzy tylko przenieśli płomień Szewczenki na białoruski grunt. Zrobił niemożliwe: pojął święto świętych poezji Szewczenki. Wstąpił do niej jak do świątyni. Nie z pobożnością religijnego fanatyka, a z godnością syna, ucznia i naśladowcy. Nie wiadomo, kiedy młody poeta po raz pierwszy spotkał się z „uzbrojonym prorokiem Ukrainy”. Ale bezsprzecznie przeczytał „Kobziarza” w języku oryginału. Słowo Szewczenki (widać to choćby z listy utworów Kobziarza, które Bohdanowicz przetłumaczył na rosyjski) poruszało i niepokoiło go. Wychowany w rosyjskim środowisku, gdzie fakty, osobliwości, zjawiska literatur narodowych dopasowywano do „ogólnorosyjskich” szablonów, Bohdanowicz zainteresował się „sekretami” twórczości poetyckiej ukraińskiego Proroka, próbując metodą przeniknięcia do twórczego laboratorium Geniusza uświadomić sobie naturę i wielkość jego talentu, a także — środki wpływu na świadomość współczesnych i potomnych, wpływu, który w końcu kształtował, krystalizował świadomość narodową nie tylko Ukraińców…”. (Bohdanowicz Maksym. Stratym-Łabędź. — Lwów: „Swit”, 2002. — S. 17). W artykule „Piękno i siła (Doświadczenie badania wiersza T. H. Szewczenki)”, wydrukowanym w 2. numerze czasopisma „Ukrainskaja żyźń” w 1914 roku, M. Bohdanowicz pisał: „Są gwiazdy, które są tak blisko siebie i tak równo zlewają swoje światło, że wydają się nam jednym nierozłącznym całością. „Podwójnymi gwiazdami” nazywają się te ciała niebieskie. Ich los stał się losem muzy Szewczenki oraz ukraińskiej poezji ludowej: podwójną gwiazdą jaśnieją one we wszechświecie sztuki i piękna. Oczywiście, w twórczości Szewczenki, po odliczeniu elementów czysto narodowego charakteru, jest oczywisty także pewien obcy nalot. Ale wszystko to wzajemnie przenikało jedno w drugie, mieszało się, przeobrażało, ustanawiało między sobą tysiące wewnętrznych więzi, organicznie zrastało się i, zakończywszy ten proces, utrwalało się w formach wyraźnie ukraińskich, choć bardziej skomplikowanych, wzniesionych na wyższy stopień rozwoju”. (Bohdanowicz M. Zorka Wenera. — Mn., 1991. — S. 367). 1914 rokiem — rokiem publikacji — datuje się ten artykuł, który w sposób uzasadniony pretenduje do miana mini-monograficznego badania poezji Wielkiego Kobziarza. Przypomnijmy, że tylko rok wcześniej — w 1913-tym — wyszedł w świat „Wianek” i że Maksym Bohdanowicz miał wtedy zaledwie 22 lata!.. A jaka jasność myśli, jakie wielkie pragnienie nakreślenia głównych składowych poezji genialnego poprzednika! Nieprzypadkowym wydaje się także powołanie się jego na myśl ukraińskiego i rosyjskiego historyka M. Kostomarowa, jednego ze współczesnych i przyjaciół Kobziarza: „Szewczenko jako poeta — to był sam naród, który kontynuował swoją twórczość poetycką… Szewczenko mówi tak, jak naród jeszcze nie mówił, ale jak gotów był już zacząć mówić i tylko czekał, aż z jego środowiska znajdzie się Twórca, który opanuje jego językiem i jego tonem; i śladem za takim twórcą dokładnie tak samo zacznie mówić i cały naród i powie jednogłośnie: to moje”. (Bohdanowicz M. Zorka Wenera. Mn., 1991. — S. 367). Prawie dokładny cytat z artykułu M. Kostomarowa „Wspomnienie o dwóch malarzach”, opublikowanego w czasopiśmie „Osnowa” w 1861 roku — już po śmierci Tarasa Hryhorowycza. Wypowiedzi Kostomarowa, którego mimo wszystko nie można nazwać współmyślnikiem Szewczenki, wymagają złożonej analizy. Wszak on o Szewczence pisał także: „Nie był poetą tylko jednej narodowości: jego poezja była wyższego lotu. To był poeta ogólnoruski, poeta narodu nie małoruskiego, a w ogóle ruskiego, chociaż pisał w jednej z dwóch, od wieków istniejących gwar tego narodu, która zachowała się w głębi narodu, nie zaznawszy przymusowych szkolnych zmian i dlatego właśnie najbardziej zdolnej do tego, by dać Rosji prawdziwie ludowego poetę”. (T. H. Szewczenko we wspomnieniach współczesnych. Moskwa, 1962. — S. 153). Bezsprzecznie Maksym Bohdanowicz znał także tę myśl Kostomarowa o Geniuszu narodu ukraińskiego… Jednak, pomimo autorytetów, nasz rodak wybrał własną drogę rozumienia miejsca i roli Wielkiego Kobziarza zarówno w świecie artystycznym, jak i w życiu narodowym swojego narodu. Aby pójść tą drogą, trzeba było mieć i odwagę, i pewne przekonania. Oczywiste jest, że wszystko to w tamtym czasie u 22-letniego myśliciela już było. Wdzięczni Ukraińcy docenili duchowe porywy białoruskiego brata i już w latach 20. XX wieku zaczęli aktywnie tłumaczyć jego poezję na język Szewczenki. Wśród inicjatorów był także Mychajło Draj-Chmara. W szczególności do lwowskiego wydania M. Bahdanowicza „Wianek” weszło 16 jego tłumaczeń. I „Słyszysz gwar? — To smutny, posępny leśny duch / Zaczyna cicho grać”, i „Witaj ci, życie na wolności!” oraz inne utwory. Bez wątpienia Draj-Chmara miał też inne tłumaczenia z Bahdanowicza. Kilka wierszy z biografii ukraińskiego poety, które być może podpowiedzą także przyczynę zainteresowania go właśnie twórczością Maksima Bahdanowicza. Urodził się Mychajło Draj-Chmara 19 października 1889 r. w powiecie złotonoskim guberni połtawskiej. Matka zmarła wcześnie. Ale ojciec zdołał dać synowi dobre wykształcenie. W 1910 roku Draj-Chmara został studentem wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego. W 1913 r. wyjeżdżał za granicę w celu badania bibliotek i archiwów Lwowa, Zagrzebia, Budapesztu, Belgradu i Bukaresztu. Kończąc naukę w 1915 r., Draj-Chmara pozostał na uniwersytecie, a później jako stypendysta profesorski pracował na Uniwersytecie Piotrogrodzkim. W 1917 r. powrócił na Ukrainę. W latach 1918—1923 był profesorem Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego. W latach 1923—1929 był profesorem Kijowskiego Instytutu Medycznego. A w latach 1930—1933 pracował w Naukowo-Badawczym Instytucie Językoznawstwa przy Akademii Nauk Ukrainy. Za życia Draj-Chmara wydał również tylko jedną książkę poetycką — „Prorosteń” („Czerwony Szlak”, 1926). W tym samym roku wydał monografię „Łesia Ukrainka. Życie i twórczość”. Znał wiele języków. Istnieją świadectwa, że władał 19(!) językami. Tłumaczył poezję Verlaine’a, Mallarmégo, Maeterlincka, a także M. Bahdanowicza. Wiele tłumaczeń Draj-Chmary zostało zniszczonych przez NKWD. Zmarł ukraiński uczony, poeta i tłumacz w łagrze 19 stycznia 1939 r. — „z powodu osłabienia czynności serca”. Istnieje też inna wersja, zgodnie z którą Draj-Chmara w kwietniu 1939 r. zgodził się dobrowolnie zająć miejsce skazańca podczas kolejnej „wyrywkowej egzekucji co piątego, ratując tym samym życie młodego człowieka”. …Współcześni ukraińscy badacze twórczości M. Bahdanowicza, przede wszystkim Roman Łubkiwski, lwowskie wydawnictwo „Swit” dokonali naukowego, literackiego i, jeśli chcecie, obywatelskiego czynu, wydając „Stratym-Łabędź” — zbiór utworów klasyka literatury białoruskiej w języku ukraińskim. Ponad 30 arkuszy wydawniczych mieści wszystkie znane na dziś wiersze, opowiadania oraz przeważającą większość artykułów i recenzji, listów klasyka literatury białoruskiej. Powiedzcie, kogo jeszcze TAK uhonorowano w bratnich literaturach? Może istnieje pełny zbiór utworów Jakuba Kołasa w języku rosyjskim? Albo Kupały?.. Zaznaczę, że struktura treści książki „Stratym-Łabędź” została zrealizowana w taki sposób, aby utworami zebranymi w jednym tomie w równym stopniu mógł korzystać i doświadczony literaturoznawca, i ten ukraiński czytelnik, który dopiero odkrywa poezję M. Bahdanowicza. Warto także zauważyć: nakład książki wynosi 2000 egzemplarzy! Dla porównania: nakład „Zbioru utworów Jakuba Kołasa”, który obecnie wydawany jest na Białorusi, wynosi 1500 egzemplarzy. Cóż tu komentować? Imponuje gruntowna przedmowa — „Białoruski Ikar”, której autorem jest także Roman Łubkiwski. Kończy się ona słowami: „Wsłuchajmy się w rodzime intonacje — może nie tak smutnego, jak spokojnie pewnego głosu, zachwyćmy się niepowtarzalnym, ale podobnym do najlepszego na świecie, białoruskim śpiewem. I kiedy On, Maksim Bahdanowicz, wychodząc z własnego autoportretu, obramowanego tragizmem, beznadzieją i optymizmem, zbliży się do mnie tak, że nikt nie będzie mógł przeszkodzić naszej rozmowie, spokojnie i radośnie przywitam się: „Żyj, Białorusiu!” (Bahdanowicz Maksim. „Stratym-Łabędź”. Lwów, Swit, 2002. — S. 24). Cieszy także to, że (o czym świadczy wdzięczna wzmianka wydawców i redaktora Romana Łubkiwskiego) w pracę nad ukraińskim tomem utworów Maksima Bahdanowicza zaangażowani byli także białoruscy badacze, literaci: Tacciana Kabrzyckaja, Wiaczasłau Rahoj sza, Siarhiej Paniznik. Wierzmy więc, że droga Stratym-Łabędzia przez Ukrainę trwa, opanowując coraz szerszą przestrzeń.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn