Strona · s. 12strona oryginału ↗
Najprawdziwsze wydanie „Kobziarza”
Слово Просвіти, №02 за 2014 рік
Przeżył zaledwie 33 lata. Wszystko, co robił Wasyl Domanicki, było skierowane na korzyść ojczystego narodu, dla sławy i honoru Ukrainy. Uczony i ideolog ukraińskiej idei narodowej Wiaczesław Łypynski pisze o swoim współpracowniku, że złożył on „najwyższą ofiarę — życie na ołtarzu idei” i tym samym „zdobył rycerską sławę” wśród Ukraińców. Członkini „Starej Hromady”, współpracowniczka czasopisma „Kijewskaja starina”, historyczka i działaczka społeczna Hanna Berło we wstępie do publikacji listów Wasyla Domanickiego pisała (1927): „Wierny syn Ukrainy i niestrudzony pracownik, Domanicki w ciągu swojego krótkiego życia zrobił tyle, ile czasem najbardziej pracowici ludzie nie zdołają zrobić przez długi wiek. Kiedy zostanie napisana biografia Domanickiego, Ukraina będzie wiedziała, jak wiele dał on ojczystemu krajowi do czasu, gdy skosiła go śmierć”. Ziemianin, towarzysz i duchowy brat Serhij Jefremow we wspomnieniach tak pisze o życiowym wyczynie Wasyla Domanickiego: „...Dziesięć lat człowiek walczy o życie, dziesięć lat czuje, jak zdrowie uchodzi z chorego ciała — i nie wypuszcza pracy z rąk do samego końca... Wiem tylko, że takie osoby liczy się na jednostki nawet wśród narodów bogatszych w wybitnych ludzi”. Twórczość Tarasa Szewczenki znał, kochał i na wszelkie sposoby popularyzował. Jego pierwszą publikacją była recenzja książki E. Hryhorowa „T. H. Szewczenko, biografia dla junoszestwa”, opublikowana w „Zapyskach NTSh” w 1898 roku. Ponad dwie dziesiątki artykułów, publikacji i recenzji poświęcił on twórczości geniusza ukraińskiego narodu. Wśród nich znajduje się tekstologiczna monografia „Krytycznyj rozslid nad tekstom Kobzaria” (1907), która początkowo została opublikowana w kilku numerach „Kijewskoj stariny” (1906). Literaturoznawca W. Borodin ocenił badania W. Domanickiego: „Był to pierwszy usystematyzowany przegląd podstawowych materiałów do tekstu »Kobziarza«, któremu pisane było na długo, aż do pojawienia się radzieckich wydań naukowych oraz »Opisu rukopysiw T. H. Szewczenka« (1961 r.), stać się swego rodzaju przewodnikiem po poetyckim dziedzictwie Szewczenki”. Wtedy też opublikowano jego gruntowne artykuły „Nacionalnist w Szewczenkowych tworach” (Hromadska dumka, 1906) oraz „Dolia Ukrainy w poeziji Szewczenka” (Rada, 1906). W nich ukazuje poetę w jego wielkiej miłości: „Całą duszą kocha Szewczenko ojczysty kraj i ojczystych ludzi. A przez to nie jest mu obojętne, jaki los ich czeka — i błaga wszystkich swoich braci, dzieci Ukrainy, aby nie porzucali Ukrainy, kochali ją, i to nie tylko w szczęściu i dobru, ale i w najcięższej godzinie”. Wpływowe ukraińskie kręgi w Petersburgu stawiały pytanie o najpełniejsze wydanie poezji Tarasa Szewczenki. Jednak przebicie się przez imperialne bariery nie udawało się. Z polecenia kijowskiej „Starej Hromady” znani uczeni Fedir Wowk i Ołeksandr Rusow w 1876 roku wydali w Pradze „Kobziarza” w dwóch tomach. Zawierał on wiele cenzorskich skrótów. Tymczasem we Lwowie ukazało się kilka wydań wierszy T. Szewczenki pod redakcją Juliana Romanczuka. Staranami czasopisma „Kijewskaja starina” wydano „Kobziarza” w 1899 roku. W latach 1900. wydawaniem utworów poety zajęło się „Towarzystwo imienia T. H. Szewczenki dla wspomożenia potrzebującym rodakom z Południowej Rosji, uczącym się w wyższych uczelniach S.-Petersburga”. W latach 1898–1907 kierował nim Andrij Markewycz — syn przyjaciela T. Szewczenki. Sam również znał poetę i korespondował z nim. Jako wpływowy senator zwrócił się w imieniu towarzystwa do komitetu cenzury z prośbą o wydanie „Kobziarza”, dołączając wydanie lwowskie (1902 r.). W. Domanicki tak je oceniał: „Najpełniejsze i najlepsze wydanie »Kobziarza« wyszło we Lwowie w 1902 r.; wydała je lwowska »Proświta«, a przygotował do druku znany galicyjski działacz, poseł do parlamentu austriackiego J. Romanczuk. Jednakże i w tym wydaniu zdarza się jeszcze niemało błędów zarówno w tekście (słowach i wyrażeniach), jak i w chronologii (czyli w którym roku ta czy inna poezja została napisana)”. Dzięki rewolucyjnemu uniesieniu 25 listopada 1905 roku uzyskano pozwolenie na druk „Kobziarza”. Komisja wydawnicza, w skład której weszli F. Wowk, O. Rusow, O. Afanasjew, M. Dubjaha, O. Łotocki, P. Sałładiłow, P. Stebnycki, postanowiła, aby „pierwsze w Rosji pełne wydanie »Kobziarza« było zarazem najbardziej pełnym pod względem tekstu i odpowiadało najbardziej sprawiedliwemu chronologicznemu układowi utworów Szewczenki”. Tę patriotyczną sprawę „Towarzystwo Dobroczynne Wydawania Książek” w Petersburgu powierzyło Wasylowi Domanickiemu. Był on ziomkiem Tarasa Szewczenki i miał praktykę w działalności wydawniczej. W wydawnictwie „Wik” wspólnie z Serhijem Jefremowem wydał trzytomnik utworów ukraińskiego piśmiennictwa z ostatnich stu lat. Zajął się opracowywaniem rękopisów T. Szewczenki, szczególnie owocna była praca w muzeum Tarnowskiego w Czernihowie. W artykule „Pro wydannia pownoho »Kobzaria« T. Szewczenka” W. Domanicki pisze: „Popracowawszy kilka dni nad rękopisami Szewczenki w tym muzeum, naprawiłem wielką liczbę błędów w tekście poprzednich wydań »Kobziarza« — błędów czasem dobrowolnych, a częściej mimowolnych — znalazłem pewne wskazówki dotyczące kilku poezji — tego, kiedy dokładnie zostały napisane, dostrzegłem niemało cennych szczegółów o pisarskiej działalności Szewczenki, o których dotąd nie wiedziano lub fałszywie je naświetlano nawet u tak poważnego biografa Szewczenki, jak nieboszczyk O. Konyski... Jeśli uda mi się tego lata dotrzeć jeszcze do tych rękopisów (od 1847 r. — W. M.) oraz jeszcze u niektórych osób, to można będzie z pewnością powiedzieć, że najpełniejsze wydanie »Kobziarza« (zostaną podane jeszcze niektóre drobne poezje, dotąd nieznane) będzie zarazem najprawdziwszym”. Weryfikując tekstowo poezje T. Szewczenki i ustalając czas ich napisania, Wasyl Mykołajowycz był świadomy swojego zadania. Trzeba było całkowicie naprawić wszystkie błędy i nieścisłości. Kończył się 50-letni termin praw autorskich do spuścizny, a badacz pisał w tej sprawie: „Minie jeszcze tylko pięć lat i poetycki skarb poety stanie się wolnym dobrem każdego obywatela: każdy będzie miał prawo drukować czy całego »Kobziarza«, czy jakąkolwiek jego część, według własnego uznania, nie pytając nikogo o zgodę, i będzie drukował na podstawie tych niekrytycznych, niesprawdzonych, znacznie niepełnych, a czasem i pomylonych redakcji tekstów, które spotykamy obecnie we wszelkich rosyjskich i zagranicznych wydaniach, na podstawie jego całkowicie dowolnego, bardzo niepewnego, bardzo nieprawdziwego chronologicznego układu poezji, które mają wszystkie wydania »Kobziarza«”. Przez pół roku Wasyl Mykołajowycz sprawdzał wiersze Tarasa Szewczenki według rękopisów, ustalał różnice i poprawność zapisu. Do jego dyspozycji było 270 oryginałów i 18 kopii. Przechowywano je w muzeach Wasyla Tarnowskiego (Czernihów), starożytności i sztuki (Kijów), Rumiancewskim (Moskwa) oraz w archiwum żandarmskiego „Trzeciego Oddziału”. Zgodę na dostęp do tego ostatniego uzyskali redaktor czasopisma „Byłoje” W. Szczogoliw oraz Ja. Zabiła. A. Markewycz doprowadził do tego, że rękopisy te przekazano do muzeum Tarnowskiego. Ponad 50 lat leżały one niezbadane. Najcenniejszym, co miał pod ręką W. Domanicki, były „zachaliani knyżky” (notatniki noszone za cholewą), pisane przez T. Szewczenkę na zesłaniu — w swoim czasie nabył je redaktor „Kijewskoj stariny” Wołodymyr Naumenko. „Oto dwie książeczki poety — pisał W. Domanicki — podstawa większej połowy całego »Kobziarza«”. Z nich redaktor wziął 171 wierszy do druku. A w sumie w wydaniu było ich 217. Dzięki nim ustalił poprawną chronologię większości wierszy. W. Domanicki porównywał poezje Szewczenki według wszystkich dostępnych źródeł: rękopiśmiennych albumów, wydawnictw periodycznych, zbiorów. Nawet później poszczególne instytucje nie mogły dokonać czegoś choćby podobnego. W 1906 roku Towarzystwo imienia Szewczenki weszło w spółkę z „Towarzystwem Dobroczynnym Wydawania Książek Ogólnoużytecznych i Tanich” i rozpoczęto druk. W mglistym Petersburgu, zmagając się z ciężką chorobą płuc i trzyletnim wyrokiem zesłania do guberni wołogodzkiej za udział w wydarzeniach rewolucyjnych w rodzinnej wsi w okolicach Zwienigorodki, Wasyl Domanicki starannie i cierpliwie wyczytywał korektę i żałował, że „przyjdzie zostawić ostatnie arkusze na osąd petersburczyków”. Ale sprawę udało się szczęśliwie doprowadzić do końca. W 1907 roku pierwsze pełne wydanie „Kobziarza” wyszło z druku i natychmiast się rozeszło. Po raz pierwszy opublikowano w nim utwory „Jurodywyj”, „Saul”, „I Archimedes, i Galilej”, pełne teksty poematów „Son” i „Kawkaz”. Tylko osiem poezji nie zostało sprawdzonych według autografów. Nie obyło się bez błędów, których, jak przyznał sam Wasyl Mykołajowycz, „trudno uniknąć”. Z kurortu Zakopane (Polska), gdzie leczył się W. Domanicki, w liście do swojej przyjaciółki Ołeksandry Trebińskiej z 15 kwietnia 1907 roku pisał: „No, mam jednak lekką rękę, cokolwiek by mówili: »Kobziarza« 10 tysięcy rozeszło się w trzy miesiące. Drugie wydanie »Kobziarza« też się rozejdzie, tak że jeśli nie w rok, to w półtora rozejdzie się wszystkie 25 000. Dotąd żadna ukraińska książka tak się nie rozchodziła. Nie mogę sobie przypisywać wszystkiego albo bardzo wiele, a mimo to jest w tym cząstka mojej duszy, bo i drugie wydanie robiłem z wielką miłością”. Iwan Franko również zabrał się za wydawanie „Kobziarza” i w liście z 17.VII.1906 roku do Wasyla Domanickiego pisał: „Ja rzeczywiście w maju tego roku rozpocząłem pracę nad krytycznymi wydaniami utworów Szewczenki”. I zwraca się: „...będziemy spodziewać się waszej pomocy”. W tym czasie Wasyl Mykołajowycz kończył już przygotowanie wierszy Tarasa Szewczenki, oddał do wydawnictwa badanie tekstologiczne „Krytycznyj rozslid nad tekstom Kobzaria”. Z tego powodu między badaczami nawiązała się korespondencja. Już w pierwszym liście W. Domanicki (29.06–11.07.1906 r.) informuje o chronologii wierszy „Kobziarza”, które znajdowały się w „III Oddziale”. O wszystkim, co tylko jest nowego w wierszach T. Szewczenki, pisze Iwanowi Jakowyczowi. Z czasem przesyła do Lwowa egzemplarz roboczy „Kobziarza” ze swoimi poprawkami i przypisami, wskazując, gdzie poprawka pochodzi z rękopisu Łazarewskiego, gdzie z Mordowcewa, a „wszędzie tam, gdzie przy poprawkach nie zaznaczono, czyja ona, to jest ona Szewczenki”. Osobny napis głosi: „Poprawki ołówkiem subiektywnie moje”. Ten egzemplarz redakcyjny „Kobziarza” przechowywany jest w Instytucie Literatury NAN Ukrainy. Do Zakopanego I. Franko przesyłał teksty do redakcji naukowej. Iwan Jakowycz szczerze dziękuje swojemu „drogiemu panu towarzyszowi”. W przedmowie do „Kobziarza” (1908) pisze, jakich badań dokonał W. Domanicki, że jego działalność „dokończyła poważną część pracy”. I, co najważniejsze: „Z napływem materiałów W. Domanickiego moja praca znacznie się ułatwiła i miała na celu jak najpełniejsze wykorzystanie nowego materiału, zebranego przez niego. W trakcie pracy redakcyjnej często wymienialiśmy listy, omawiając szczegóły tekstu i różnych wydań”. I serdecznie dziękuje „szczególnie wysokoszanownemu p. Wasylowi Domanickiemu, bez którego pomocy nie mógłbym z powodzeniem dokończyć tego, co zostało dokonane w tym wydaniu”. Jest to jedyny artykuł, w którym konkretnie zaznacza się wkład Wasyla Domanickiego, którego tak uparcie nie chcieli zauważać naukowcy czasów radzieckich. Korespondencja z Petrem Stebnyckim odkrywa wielostronną działalność Wasyla Mykołajowycza w odkrywaniu, naukowym uzasadnieniu i publikowaniu wierszy Tarasa Szewczenki. Przygotował trzecie wydanie „Kobziarza”, które w 1910 roku wydał W. Jakowenko. Dodał nowe materiały do dwutomowego wydania poezji Szewczenki (1911 r.). Zimą 1910 roku przygotował niedzielnego „Kobziarza”. Zabrał się za przygotowanie szkolnego „Kobziarza” w trzech częściach: Szewczenko o sobie, o Ukrainie, o świecie i ludziach. Mimo choroby, w ciągu pięciu miesięcy wykonał je i 1 sierpnia 1910 roku wysłał P. Stebnyckiemu do Petersburga. Pisał, aby osobno wydano „Moskalewu krynycię”. W lipcu 1910 roku stawia pytanie o wydanie „Słownika języka Szewczenki”, ale do tego trzeba byłoby wydać całą spuściznę Kobziarza. W. Domanicki zaproponował taką strukturę: do 2. tomu miały wejść autobiografia, poematy „Slepaja”, „Tryzna”, do 3. — utwory rosyjskie, do 4. — „Nazar Stodola”, do 5. — „Dnewnyk”, do 6. — korespondencja Szewczenki. „To najciekawsze, aż do tego i mnie ręce świerzbią. Ale cóż — kiedy są krótkie” (23.07.1910). Nadzieja była w tym, że ten zamysł zrealizuje wydawca W. Jakowenko, ale wydarzenia potoczyły się w gorszą stronę. Długotrwała choroba płuc wykańczała Domanickiego. Szykował się na leczenie do Arcachon (południowa Francja). W odpowiedzi na list P. Stebnyckiego (12.08.1910 r.) Wasyl Mykołajowycz pisze: „No, najwyraźniej jeszcze daleko »Kobziarzowi« (tekstowi) do kanonicznego. I nie tylko 15 przykładów, które Pan podaje — niemal wszystkie »polityczne« (Son, Kawkaz) są strasznie niepewne. I z wariantami w nich wprost bieda. Nad tym trzeba jeszcze się pomęczyć i nie mnie samemu to wykończyć. Ech, gdyby zdrowie — wziąłbym się do 2. tomu »Krytycznego rozslidu«. Materiału — boże mój!”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
