Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Odprawiono panichidę za Szewczenkę

Слово Просвіти, №02 за 2014 рік

MOSKIEWSKIE HISTORIE Z UKRAIŃSKĄ OBECNOŚCIĄ Wołodymyr MELNYCZENKO Odkrycie było dla mnie na tyle nieoczekiwane, na ile oczekiwane. Przeglądając popularną w Pierwszej Stolicy gazetę „Moskowskije wiedomosti” z pierwszego roku XX wieku, zamarłem, zobaczywszy niewielką notatkę z 26 lutego (11 marca) 1901 roku: „Panichida po T. G. Szewczenko. 25 lutego, w cerkwi Wielkiego Wniebowstąpienia, co przy Nikitskich Wrotach, po liturgii, została odprawiona panichida za poetę T. G. Szewczenkę, z okazji przypadającej czterdziestej rocznicy dnia jego zgonu. Na panichidzie obecni byli wielbiciele talentu zmarłego, a także niektórzy przedstawiciele świata literackiego i publicystycznego”. Niespodzianka polegała na tym, że ta informacja pozostawała dotąd niewykorzystana przez moskiewskie szewczenkoznawstwo, a jednocześnie od dawna nie wątpiłem, że Taras Hryhorowycz wiedział o cerkwi Wielkiego Wniebowstąpienia czy nawet ją odwiedził. Rzecz w tym, że obok cerkwi mieszkał w latach 40. XIX wieku przyjaciel Szewczenki, Ukrainiec z Warwy, Osyp Bodianski. W styczniu 1847 roku w liście do Bodianskiego, napisanym ręką Pantełejmona Kulisza (z dopiskiem Szewczenki), wskazano taki adres: „Jego wysokobłagorodiu Osypowi Maksymowyczowi Bodianskiemu naprzeciw arbatskogo sjezżego Niniejszą publikacją otwieramy nową rubrykę „Moskiewskie historie z ukraińską obecnością”, którą prowadzić będzie dyrektor generalny Narodowego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, doktor nauk historycznych Wołodymyr Melnyczenko. doma (posterunku policji. — W. M.), w domu Dziuma, Dzyma albo cos podobnego…” Takiego właściciela domu w Moskwie nie było, ale, sądząc po wszystkim, Kulisz zapomniał nazwisko, czego zresztą nie ukrywał, i nazwał je na chybił trafił. W „Adresnym kalendarzu mieszkańców Moskwy na 1846 rok” czytamy: „Bodianskij Iosif Maksimow., sost. w 8 kl., Ekstra-Ordynarnyj Professsor, Arb. cz. prich. Starogo Wozniesienija d. Dica”. Czyli Bodianski Osyp Maksymowycz, urzędnik cywilny 8. klasy, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Moskiewskiego mieszkał w dzielnicy Arbackiej, w domu Dica w parafii cerkwi Starego (Wielkiego) Wniebowstąpienia. Z „Alfabetycznego indeksu do planu dzielnicy Arbackiej” dowiadujemy się, że dom moskiewskiej mieszczanki Oleny Fedoriwny Dic znajdował się w zaułku Stołowym, czyli obok ulicy Wielkiej Nikickiej — pierwszy od niej zaułek podłużny w stronę Arbatu (nie zachował się, teraz — budynek nr 10). Potwierdza się to również tym, że naprzeciw rzeczywiście znajdował się dawny Arbacki posterunek policji, część budynku którego zachowała się do dziś. Na kopercie wspomnianego listu była jeszcze taka wskazówka dotycząca adresu Bodianskiego: „Dowiedzieć się w sklepiku „Moskwitianina” lub na okładce „Czytań” („Czytania w Cesarskim towarzystwie historii i starożytności rosyjskich” — wydanie redagowane przez Bodianskiego. — W. M.). Na drugiej stronie okładki „Czytań” znajdujemy potwierdzenie ustalonego adresu: „Na Wielkiej Nikickiej, naprzeciw Arbackiego domu prywatnego, w domu Dica”. W tym przypadku Wielką Nikicką nazwano jako bardziej znaną ulicę w porównaniu z zaułkiem Stołowym. Osyp Bodianski opiekował się Tarasem Szewczenką podczas jego pierwszego przyjazdu do Moskwy w lutym 1844 roku, pośrednio wpłynął na stworzenie przez poetę wiersza „Czyhrynie, Czyhrynie…” — jedynego napisanego w Moskwie. Profesor zaznajamiał Szewczenkę z miastem i codziennie, wychodząc z mieszkania Bodianskiego, widzieli cerkiew Wielkiego Wniebowstąpienia. W surowo dokumentalnej książce „Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy (Taras Szewczenko i Osyp Bodianski)” (2008), nie mając jeszcze informacji, o której mowa, ośmieliłem się jedynie przypuścić: „Tylko wyszli oni z zaułka Stołowego na Wielką Nikicką, Bodianski zatrzymał się i wskazał na cerkiew Starego Wniebowstąpienia. Tutaj równo trzynaście lat temu, właśnie w lutym, brał ślub Puszkin z Natalią Gonczarową, która między innymi pochodziła ze starego kozackiego rodu hetmana Piotra Doroszenki. Potem młodzi pojechali na ulicę Arbacką, do domu pani Chitrowo, gdzie Puszkin wynajął mieszkanie, niedaleko stąd… Bodianski wiedział o tym dobrze, w tym 1831 roku wstąpił w październiku na uniwersytet, ale dociekliwy student-literaturoznawca, który sam próbował „wierszować”, interesował się Puszkinem, plotki o życiu którego krążyły w Moskwie. Co więcej, rok później widział Puszkina! Przeszli dalej i Bodianski, skręcając na bulwar Nikicki, zwrócił uwagę Szewczenki na cerkiew Teodora Studyty, w której chrzczono Aleksandra Suworowa, wódz sam wielokrotnie modlił się tutaj. Dom jego ojca znajdował się obok, na Wielkiej Nikickiej. Szewczence i to było interesujące, dwa lata wcześniej ilustrował książkę Mykoły Polewoja o generalissimusie Suworowie, który miał pod swoim dowództwem kozacką flotyllę i kilka pułków kozaków czarnomorskich”. Tak więc, w cerkwi Teodora Studyty 26 lutego 1911 roku również odbyła się panichida, przyуроczona do 50-lecia dnia śmierci Szewczenki. Zapewne jej organizatorzy wiedzieli, że poeta bywał w niej. A notatka prasowa, o której mowa, daje podstawy twierdzić, że Taras Hryhorowycz odwiedził i cerkiew Wielkiego Wniebowstąpienia, ponieważ moskiewscy Ukraińcy odprawiali panichidy za Szewczenkę właśnie w tych cerkwiach, które on, najwyraźniej, znał. W 1901 r. wciąż żyli moskiewscy Ukraińcy, którzy zachowali pamięć o tym. Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego przy Nikitskich Wrotach (Wielkiego Wniebowstąpienia) została zbudowana w latach 1685—1689 przy podmiejskim pałacu matki Piotra I, carycy Natalii Naryszkiny (przypomnę, że z rodem Naryszkinów w 1746 r. spowinowacił się Kyryło Rozumowski, prezydent Cesarskiej Akademii Nauk, ostatni hetman Ukrainy). Na początku lat 30. XIX wieku zaczęto wznosić obecną empirejską cerkiew, budowa przeciągnęła się na kilka dziesięcioleci. I Puszkin brał ślub nie w głównym pomieszczeniu, a w przedsionku. Cerkiew odwiedzał Mykoła Hohol. W notatniku wielkiego Ukraińca z lat 1845—1846 zanotowano: „U Nikitskich worot w domie Meszczerina protiw Wozniesienja Bolszogo”. Zatem w cerkwi Wielkiego Wniebowstąpienia na przestrzeni półtorej dekady wirtualnie przecięli się Puszkin, Hohol i Szewczenko! Wiadomo, że dwa dni przed śmiercią — 5 kwietnia 1925 roku — w cerkwi odprawił ostatnią służbę patriarcha Tichon. W 1931 roku została zamknięta. Nabożeństwa wznowiono w 1990 roku. W marcu 2014 roku Narodowe Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie przeprowadza w cerkwi Wielkiego Wniebowstąpienia na ulicy Wielkiej Nikickiej 36 panichidę za Tarasa Szewczenkę, przyуроczoną do 200-lecia dnia jego urodzin. PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn