Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Duchowo bliscy

Слово Просвіти, №02 за 2018 рік

Olha KOBEC. Jesienią 2017 roku wybitny ukraiński pisarz-pracoholik, znany eseista i badacz literatury Jarema Hojan ucieszył nas unikalnym dorobkiem — korpusem trzech książek poświęconych Budzicielowi ukraińskości w Galicji, sławnemu Markijanowi Szaszkewyczowi. Ci, którzy kochają się w ojczystym słowie, którzy potrafią ocenić twórczy wyczyn niestrudzonego badacza J. Hojana, bez wątpienia z wielką radością nabędą do swoich domowych kolekcji ten tryptyk, który swoim pojawieniem się wyraźnie uwidacznia mentalną i duchową jedność wszystkich ukraińskich ziem. A praca ta w czasie, gdy jest niemało nieżyczliwych nie tylko na naszych wschodnich granicach, gdzie trwa prawdziwa „gorąca” wojna, ale i na zachodnich, gdzie niektórzy do dziś ostrzą oko na „wspólne” ziemie Galicji, jest niezwykle aktualna. Tutaj każda strona dla tego, kto ma tylko prymitywne wiadomości o Szaszkewyczu z przestarzałego radzieckiego podręcznika lub nowszej wyliczanki, jest prawdziwym odkryciem. Jarema Hojan, rozpoczynając swój esej, podkreśla: czy dobrze pamiętamy, że Taras Szewczenko i Markijan Szaszkewycz są praktycznie rówieśnikami? Markijan jest tylko o trzy lata starszy od Tarasa, a przeżył tylko do 1843 roku, zamęczony nędzą i ciężką chorobą. Mógłby zrobić o wiele więcej, ale i tego, co zrobił, wystarczyło Ukraińcom do uświadomienia na dwa stulecia, tak jak i spadku Tarasa. Wszak w tym roku obchodzimy 180. rocznicę od czasu pojawienia się „Rusałki Dniestrowej”, stworzonej przez Ruską Trójcę, gdzie głównym inspiratorem i przewodnikiem był Markijan Szaszkewycz — Apostoł Ducha, jak nazywa go Jarema Petrowycz. Autor proponuje nam zestawić kilka dat z historii ukraińskiego piśmiennictwa: 1837 rok, kiedy pojawiła się ta pierwsza na zachodnioukraińskich terenach ukraińskojęzyczna książka, wydrukowana ukraińskim alfabetem; 1838 rok, kiedy 22 kwietnia wykupiono z poddaństwa Tarasa Szewczenkę, który dwa lata później wyda swój „Kobziarz”; oraz 1887 rok, kiedy młody geniusz Iwan Franko objawił światu swój pierwszy tomik poetycki „Z wierzchołków i nizin”. Jest coś sakramentalnie mistycznego w tych datach, które utrwaliły nieustanny postęp ukraińskiego rozwoju piśmienniczego, ukraińskiej świadomości zarówno na wschodnich, jak i zachodnich ziemiach Ukrainy, których siłami napędowymi były te trzy porównywalne postacie. I jeśli o Tarasie Szewczence coś wiemy, coś wyobrażamy sobie o Iwanie France, to o Markijanie Szaszkewyczu mamy aż nadto skąpe dane. A Jarema Hojan podkreśla: to przecież on, Szaszkewycz, który nie zostawił nam nawet swojego portretu za życia, jako pierwszy przetłumaczył na język ukraiński, ile zdążył, Pismo Święte, jako pierwszy po ukraińsku podał ludziom „Słowo” o wyprawie Igora, a nawet wprowadził do języka nowe słowo „Czytanka”, które stało się powszechnie używane na wszystkich ukraińskich ziemiach. To on ostro wystąpił przeciwko próbom niektórych krótkowzrocznych dążeń wprowadzenia łacinki zamiast cyrylicy do praktyki ukraińskiej kultury książkowej w ostro polemicznym artykule „Azbuka czy abecadło”. (Czyż nie brzmi to aktualnie i w naszych czasach?!!) A dalej autor przedmiotowo rozważa zamieszczone w „Rusałce Dniestrowej” utwory, które odkrywają główny zamysł „Ruskiej Trójcy”: pokazać jedność całego ukraińskiego spadku, odtworzyć ducha walki o wolność, podkreślić bogactwo języka ukraińskiego, jego zdolność do odtworzenia najsubtelniejszych uczuć. I to Jaremie Hojanowi błyskotliwie się udaje. Zastosowawszy swój, tylko jemu właściwy styl, dowodzi, że wcale nie przypadkowo pierwszym utworem w tym zbiorze jest duma o sławnym korsuńskim pułkowniku czasów Chmielniczyzny Morozenku, a następnym uwieczniono karpackiego opryszka Ołeksę Dowbusza. „Opublikowanie dumy o Morozenku oraz ballady o Dowbuszu w sławnej »Rusałce Dniestrowej« było wyczynem Markijana Szaszkewycza i pobratymców z »Ruskiej Trójcy«, którzy zdołali obejść surową cenzurę monarchii i wypuścić w świat utwory o sławnych rycerzach Ukrainy — podsumowuje J. Hojan. — Legenda nasza — zaporoski strateg w bitwach o ukraińską ziemię i watażka opryszków, obrońców wyzyskiwanych. Zginęli w walce za Ukrainę, ale pozostali wiecznie żyć w pamięci narodu jako synowie jednego ukraińskiego narodu po obu stronach Dniepru, i sławnie, że ojciec-poeta Markijan Szaszkewycz połączył rycerzy — kozaka i opryszka — w ojczystym słowie”. Dalej badacz potwierdza tę myśl o jedności ukraińskiej przestrzeni duchowej „po obu stronach Dniepru” analizą kolejnych utworów zamieszczonych w zbiorze. Czy chodzi o „lelijalną piosenkę”, czyli powszechnie znaną kołysankę „Oj chodzi Sen koło okien”, czy o wiosenną pieśń poety „Kwiatek drobny prosił matkę”, Jarema Hojan przytacza czytelnikowi coraz to nowe i nowe poruszające fakty funkcjonowania tych utworów, o których mało kto by się domyślał, gdyby nie przeczytał jego badania. W szczególności o tym, jak delikatny Markijanowy „Kwiatek drobny”, który dokładnie wiedząc, że będą i burze, i wiatrołomy z mrozami, prosił matkę-wiosnę tylko o to, by godnie rozkwitnąć z pełną siłą mimo wszystkich przeszkód, potężnie odbił się w słynnych Frankowych „Kamieniarzach” wieszczymi stalowymi wersami: I każdy z nas to wiedział, że sławy nam nie będzie, Ani pamięci u ludzi za ten krwawy trud. Że dopiero wtedy pójdą tą drogą ludzie, Jak nasze kości tutaj pod nią zgniją. A że Iwan Franko wysoko cenił tę Markijanową wiosenną pieśń, jak i całą jego twórczość, świadczy fakt, że wziął ją w całości jako epigraf do drugiej części swojego programowego badania naukowego „Listy krytyczne o galicyjskiej inteligencji”. I nie tylko Iwan Franko. Jarema Hojan przytacza jeszcze jeden mało znany fakt: „Kwiatek drobny” był na tyle alegorycznie zrozumiany i odczytany przez naród, że uduchowiony muzyką kompozytora Wiktora Matiuka stał się jednym z wiodących utworów w repertuarze sławnej Sołomii Kruszelnickiej… Tryptyk składa się z oddzielnych tomów: Jaremy Hojana „Markijan Szaszkewycz. Apostoł Ducha. Portret” z przedmową prof. Mychajła Szałaty i swoistym epigrafem metropolity Andreja Szeptyckiego; drugiego tomu właściwie Markijana Szaszkewycza „Czytanka dla dzieciątek” z językiem zbliżonym do współczesnego; oraz trzeciego tomu „Czytanki dla dzieciątek” (tu jaty!) M. Szaszkewycza jako pierwszego pełnego wydania w niepodległej Ukrainie. Ogólnie ten unikalny korpus po raz pierwszy przedstawia Ukrainie i światu Markijana Szaszkewycza w pełni jego twórczości oraz badań o nim. W pierwszym tomie, między innymi, zamieszczono także badania, które zostały przeprowadzone przez Instytut-Rezerwat Markijana Szaszkewycza w Winnipeg i opublikowane w zbiorze z 2007 roku „Markijan Szaszkewycz na Zachodzie”. Szef tej placówki naukowej w diasporze, doktor filologii, profesor Jarosław Rozumny, znany również ze swoich rozpraw o Szaszkewyczu, był redaktorem tego zbioru. Zrobił niemało, kierując Instytutem-Rezerwatem Markijana Szaszkewycza, wielokrotnie był na Ukrainie i wraz z myślącymi podobnie doszedł do wniosku, że pora przekazać Ukrainie priorytet w badaniu życia i twórczości M. Szaszkewycza, ponieważ właśnie tutaj zachowały się i źródła, i muzea, i archiwa. Dlatego działalność tej instytucji została zakończona. Dzisiejszy czytelnik znajdzie niemało ciekawego w badaniach poszukiwaczy z diaspory. W szczególności o poprzednikach i współczesnych Markijana Szaszkewycza, z których całkiem

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn