Strona · s. 7strona oryginału ↗
O Dalu i nie tylko
Слово Просвіти, №02 за 2018 рік
Ołena BONDARENKO, pisarka, działaczka polityczna i społeczna. Od czasów szkoły radzieckiej o Władimirze Iwanowiczu Dalu wiemy, że jest on autorem „Słownika wyjaśniającego żywego języka wielkoruskiego”. I że trzymał A. Puszkina za rękę w jego ostatnich chwilach życia. I ogólnie – że Władimir Dal to wielki rosyjski pisarz. Jednak Dal, jak zresztą wielu innych „wielkich Rosjan”, ma, powiedzmy, bardzo pośredni związek z „duchowymi skrieppami”. Począwszy od pochodzenia. Matka Władimira, pół-Niemka, pół-Francuzka Maria-Julia Freitag, pochodziła ze starego hugenockiego rodu de Mailly (przypuszcza się, że rodzina opuściła Francję z powodu prześladowań hugenotów). Była osobą bardzo wykształconą, znała doskonale pięć języków, zajmowała się przekładami literackimi. Ojciec, Johan Christian Dal, Niemiec z duńskim obywatelstwem, oprócz tego, że znał się na medycynie i teologii, był nie lada poliglotą: biegle władał niemieckim, angielskim, francuskim, łaciną, greką, rosyjskim, starohebrajskim. W Jenie – znanym niemieckim mieście uniwersyteckim – otrzymał dyplom doktora medycyny. Pewnego razu Johana Dala zaprosił do ukraińskiego miasteczka Ługańsk (dokładniej, w tamtym czasie osady Ługański Zakład) jego dobry znajomy Karl Gascoyne, który budował tu odlewnię żeliwa. Przy budowie pracowali specjaliści niemal z całej Europy, więc bardzo potrzebni byli zarówno lekarze, jak i tłumacze, zdolni przekładać zarówno żywą mowę, jak i literaturę techniczną, instrukcje oraz komentarze do rysunków. Rok później, w 1799, Dal przyjął obywatelstwo Imperium Rosyjskiego, stając się Iwanem Matwiejewiczem. 22 listopada 1801 roku w Ługańsku, w przytulnym domku przy ulicy Angielskiej, małżeństwu Dalów urodziło się pierwsze dziecko – Władimir. Przyszły pisarz, etnograf i leksykograf, błyskotliwy lekarz wojskowy i autor pierwszego podręcznika zoologii. No i, oczywiście, „ojciec” Słownika wyjaśniającego. Nawiasem mówiąc, jego dokładna nazwa to „Słownik wyjaśniający narzecza wielkoruskiego języka ruskiego”, z czego wynika, że rosyjski specjalista Dal traktował nie jako język odrębny, samowystarczalny, a jako jedną z gwar języka ruskiego. Dal jest związany z Ukrainą mnóstwem nici – czasem niemal niewidzialnych, ale tak mocnych, że nie sposób ich zerwać. One tu i tam raz po raz prześwitywały na płótnie jego losu. Podczas wojny rosyjsko-tureckiej w 1828 r. doktor medycyny W. Dal pokazał się jako wyjątkowy śmiałek i utalentowany chirurg wojskowy. O tamtej swojej pracy pisał: „...Widziałem tysiąc, drugą rannych, którymi pokryło się pole... ciąłem, opatrywałem, wyjmowałem kule...”. Umiejętności dobrego i szybkiego zszywania ran Dal, według jego słów, zawdzięczał… swojej ukraińskiej niani Hannie, która nauczyła go w dzieciństwie wyszywać. 20 lat Władimir Dal mieszkał na terenach Ukrainy. Spływał łodziami Dnieprem i Dniestrem, kierował lazaretem w Humaniu, walczył z epidemią cholery w Kamieńcu Podolskim… Później w powieści „Podolanka” z głęboką znajomością opisze miejsca swojego pobytu: Olszany, Wiśniowiec, Krzemieniec, Brahiłów, Poczajów… Dal przyjaźnił się z wieloma znanymi Ukraińcami. Niejednokrotnie gościł w majątku J. Hrebinki, a nawet swatał mu narzeczoną i był drużbą na weselu. Znany ukraiński oświeceniowiec i dobroczyńca H. Hałahan zapraszał Dala do objęcia stanowiska dyrektora Kolegium im. P. Hałahana (na przeszkodzie stanęły problemy rodzinne i służbowe, zmuszając go z żalem do odmowy). W. Dal lubił twórczość H. Kwitki-Osnowjanenki, kontaktował się z pisarzem, pisał recenzje jego „Swatania na Honczariwce” i „Małorosyjskich powieści”, przetłumaczył na rosyjski „Sałdacki patret”. Kwitka z kolei zadedykował Dalowi powieść „Mertwećkyj wełykdeń”. Podczas pobytu Tarasa Szewczenki na zesłaniu Władimir Dal – w tamtym czasie urzędnik do zadań specjalnych orenburskiego generał-gubernatora W. Perowskiego – doprowadził najpierw do przeniesienia Kobziarza z koszar do prywatnego mieszkania, a później do całkowitego zwolnienia. Zrobił to tak delikatnie, nie afiszując się, że poeta długo uważał za osoby przyczyniające się do jego zwolnienia jedynie wiceprezesa Akademii Sztuk Pięknych F. Tołstoja i jego żonę. 17 listopada 1857 r. Szewczenko odwiedził Dala. „Złożyłem wizytę W. I. Dalowi... Przyjął mnie bardzo gościnnie, wypytywał o swoich orenburskich znajomych… i na końcu prosił, by wpadać do niego bez zapowiedzi”, – zapisał. Naoczni świadkowie twierdzili, że W. Dal biegle i ze smakiem mówił po ukraińsku. 21 czerwca 1844 r. pisał do żony: „W Połtawskiej… widzimy już prawdziwą Ukrainę. Ja chętnie zacząłem znów paplać w tym jasnym języku, gdzie mowa wychodzi zawiła, prostoduszna i bardzo zabawna. Jak byś się nie starał powiedzieć to samo po rosyjsku – wychodzi niejasność, naciąganie, a nawet pospolitość i grubiaństwo…”. W czerwcu 1848 r. w liście do M. Maksymowycza Dal informuje, że zebrał słownik z ponad 8 tysięcy ukraińskich słów – najwyraźniej z czasem stało się ich znacznie więcej, może chodzić o kilkadziesiąt tysięcy. W latach 1863–64 ukazało się drukiem najsłynniejsze dzieło W. I. Dala – „Słownik wyjaśniający narzecza wielkoruskiego języka ruskiego”. Rosyjscy władcy wszystkich czasów – od carskich po obecne – zrobili wszystko, aby ta prawdziwa nazwa słownika „poszła w zapomnienie”. W słowniku, który zawiera 200 tysięcy słów oraz 30 tysięcy przysłów, zagadek, powiedzonek dla wyjaśnienia treści tego czy innego słowa, odnajdujemy ogromną liczbę rdzennie ukraińskich słów i stałych wyrażeń. Jako filolog W. Dal tak oceniał język ukraiński, porównując go z rosyjskim: „Trudno napisać w języku rosyjskim książkę o czymkolwiek, żeby zrozumiał ją każdy... Ale weźcie jakieś małorosyjskie dzieło, czytajcie je czumakom, dziewczętom, chłopakom, komukolwiek: język i treść jego będą dla wszystkich zrozumiałe w całości”… Znamienne, że i ogólnie przemyślenia W. Dala odnośnie pochodzenia „Wielkorusów” są bardzo dalekie od oficjalnej imperialnej pozycji (zarówno ówczesnej, jak i dzisiejszej). W szczególności bezbłędnie określił, że język rosyjski jest w istocie gwarą „czuchny różnych pokoleń”, która zmieniła się pod wpływem języka ukraińskiego: „…na Pomnik Władimira Dala w Ługańsku”
„Mazepę” Sosiury z wytartej kartki (było to pod koniec lat 70. — na początku 80., można było i „wylądować za kratkami”)… Z czasem pisarzy z ciepłego gniazdka Dala wyproszono, urządzono muzeum literackie Dala. Oczywiście, rodaka szanować trzeba. Inna sprawa — kto wie, co z tym muzeum teraz „ichtamniety” zrobiły… Jeszcze jeden pomnik Dala, a dokładniej popiersie, autorstwa również I. Owczarenki i W. Orłowa, ustawiono w 1979 roku, czyli dwa lata wcześniej niż pomnik na ulicy Dala — na terenie obwodowego onkodyspanseru. Właśnie ono w rzeczywistości jest pierwszym na świecie pomnikiem Kozaka Ługańskiego. A dlaczego akurat tam? Bo w tamtym czasie głównym lekarzem tej placówki był wielki ukraiński patriota, pisarz, członek Proświty i szlachetny człowiek — Jurij Ołeksijowycz Jenenko. Z jego inicjatywy i, sądzę, niejedną własną kopiejką, to popiersie zostało wykonane i ustawione. Przy okazji: Jurij Jenenko dołożył ogromnych starań także do otwarcia Muzeum Ludowego Borysa Hrinczenki we wsi Ołeksijiwka w rejonie perewalskim, i do wydania ukraińskiego almanachu „Bachmutśkyj szlach”, i do wielu innych, jak to teraz mówią, projektów, powołanych do umacniania Ukrainy w ługańskim kraju. A jeszcze — swego czasu prezydent Ł. Krawczuk, niedługo po swoim wyborze, wprowadził w obwodach stanowiska zastępców przedstawicieli prezydenta ds. humanitarnych i zaproponował narodowym demokratom zgłoszenie kandydatur. Wiaczesław Maksymowycz Czornowił zapytał o moją opinię, jako ówczesnej przewodniczącej ługańskiego Ruchu, ja wskazałam Jenenkę. Tak Jurij Ołeksijowycz stanął na czele kierunku medycyny, kultury i oświaty w obwodzie ługańskim. Prawda, stanął na czele — to za dużo powiedziane. Opór wobec jego ukrainizatorskiej (jak mówili niedawni partyjniacy-leninowcy, a już „państwowcy”, którzy zasiedli we władzach Ługańska — „prokijowskiej”) postawy był ogromny. Splunął Jenenko na partyjniaków-moskwolubów i znów poszedł kierować onkodyspanserem. Zdążył cerkiew przy szpitalu zbudować. I — odszedł już na zawsze… Nie wiem, co obecnie z tymi pomnikami, ze Wschodnioukraińskim Uniwersytetem im. Dala, gdzie w 2014 roku obozowali separatyści i ich rosyjscy kuratorzy ze swoimi moździerzami. Nie wiem na razie, co tam i jak w rodzinnym Ługańsku, bo wszyscy moi ukraińscy przyjaciele wyjechali. Ale, da Bóg, skończy się wojna, wszyscy wrócą, oto i odwiedzimy Dala, bo święto będzie i na jego ulicy…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
