Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Akademik NAN Ukrainy Stepan PAWLIUK: „Bóg da wiek i los dla Ukrainy”

Слово Просвіти, №02 за 2018 рік

„Rywalizowaliśmy między sobą przede wszystkim wiedzą o swoim kraju…” — Stepanie, jak więc akademik dorastał i wzrastał? — U każdego człowieka miejsce urodzenia wywołuje przez całe życie niezgłębione emocjonalne uniesienie, coś szczególnego i nieporównywalnego. Przecież właśnie tutaj mama powołała cię na świat, tutaj darowano ci życie, tutaj twoi bliscy usłyszeli po raz pierwszy twój głosik. Wzrastałem w wielodzietnej bojkowskiej rodzinie, mama powołała nas dziesięcioro na świat, a ja byłem środkowym. Autorytet rodziców, starszych w rodzinie był bezapelacyjny. A ich codzienne zwyczajne uczynki, świąteczne rytuały rodzinne miały misję pedagogiczną bez pouczeń. — Co zapamiętałeś najmocniej z tamtych lat? — Styl zachowania moskiewskich okupantów, ich bezprecedensową dzikość i bezlitosność wobec miejscowej ludności — przede wszystkim. Już w 5-6 klasie oburzałem się niesprawiedliwym aresztowaniem tatusia. Przy czym — niejednokrotnym. I narastał we mnie gniew, jakaś dziecięca wizja zemsty, ale jeszcze, oczywiście, na poziomie dziecięcego protestu. Zapamiętałem, jako 5-letni chłopiec, wtedy jeszcze nieuświadomione postrzeganie, kiedy w marcowy dzień zobaczyłem przez okno dwóch dorosłych mężczyzn, którzy nieśli jakieś pakunki. Słyszałem już wcześniej takie słowo — „tato”, którego treści jeszcze nie rozumiałem, ale od którego wiało jakąś czułością. Kiedy częstował mnie rówieśnik piętką kupionego w sklepie chleba, który przynosił mu tato, pracujący na kolei i mający możliwość nabycia niebywałego wtedy przysmaku, to tatę wyobrażałem sobie nie inaczej, jak smacznym bochenkiem chleba. Tak więc, jakoś słyszę głośny krzyk mamy, pisk starszych braci, siostrzyczki: „Tato idzie ze strykiem!” Niezapomniana chwila! Przecież miałem zaledwie pół roku, kiedy mojego tatusia enkawudziści aresztowali jako „pomocnika bandytów” i „kułaka” na standardowe 10 lat. Ale po śmierci Stalina wielu więźniów powróciło do rodzin. Często wypływa w pamięci epizod mojego poznawania alfabetu. Nijak nie mogłem pojąć, dlaczego moi braciszkowie i siostrzyczki, odchodząc i wracając codziennie do domu, wieczorami, przy lampie, przeglądali jakieś książki, coś z nich wyczytywali i pisali. A ze mną nikt nie miał czasu przeglądać książek, coś opowiadać. Z naciskiem w głosie mówili: „Jeszcze maluch. Pójdziesz do szkoły, gdzie będziesz przeglądać Elementarz”. Nie ustawałem — ukradkiem wyciągałem z płóciennych torebek jakieś książeczki i oglądałem i coś pisanego, i malowanego. I, jak się okazało, wcale nie na darmo. Zdziwiłem przede wszystkim mamę, która nauczyła mnie wymawiać „Ojcze Nasz” i pokazała mi w modlitewniku, na której stronie modlitwa jest wydrukowana. I jakież było jej zdziwienie, kiedy ja, znając „Ojcze Nasz”, wyszukiwałem odpowiednie litery w wydrukowanym tekście. Więc w pierwszej klasie musiałem się nudzić, bo cały „Elementarz” znałem prawie na pamięć. — A jak was uczyli w szkole w Wołosiance? — A jak? Mało kto z nauczycieli zwracał szczególną uwagę na jakość edukacji wiejskich dzieci. A ja poznawałem świat w jego wielobarwności, różnorodności procesów historycznych, istniejących tradycji, wydarzeń, faktów przy zachwyconym czytaniu literatury pięknej. Początkowo czytałem cokolwiek, byle była choć jakaś książka. A potem wyszukiwałem historyczną, przygodową… W wiejskiej bibliotece pierwszą książkę poprosiłem — i bibliotekarka dała mi ją, jeszcze wtedy, w pierwszej klasie. — A najwyższe studia od kogo otrzymałeś? — Od brata Mychajła, któremu poszczęściło się trafić na wyjątkowego nauczyciela — nie tylko jako historyka, ale i wykwintną osobę — Hryhorija Demiana, kiedy Mychajło uczęszczał do starszych klas w średniej szkole w Sławsku. Hryhorij Demian był opętany, pragnął dawać dzieciom jeszcze wtedy, w warunkach radzieckich represji, taką wiedzę, żeby formowały nowych dowbuszczuków, karmeluków, banderowców-buntowników i przewodników na wyzwolenie swojego narodu z niewoli. Bratowa wytrwałość — by skłonić mnie do zrozumienia i studiowania prawdziwej historii Ukrainy — była nieubłagana. Ja, szóstoklasista, zmuszony byłem przeczytywać opasłe książki, a jeszcze do przeczytanego przygotowywać dziesiątki pytań. Ale największą naukę na całe życie przekazała mi moja mama — naukę miłości do wszystkiego, co rodzime — rodziny, narodu i Ojczyzny. Uczyła mnie być szlachetnym i miłosiernym. — Stepanie, czujesz, że to udało się twojej mamie? — Mama opowiadała o heroizmie Dowbusza, często ze łzami w oczach — o opętaniu i męstwie leśnych powstańców, o ich bezstraszności i najwyższym poświęceniu. Mama strachu nie czuła. I teraz rozumiem, dlaczego: przecież na jej oczach kierownik rejonowego NKWD Bojko, okrutny nieludź, zabił siostrę Nastasję, aktywną uczestniczkę ruchu banderowskiego. Inną siostrę, tatusiową, wysłali na Sybir na katorgę. Ciało ciotki Nastasji, jak i wielu innych powstańców, zwozili do osady Sławsko i wrzucali w trzęsawisko niedaleko cerkwi. Mama chciała, żebyśmy znali prawdę, bo wierzyła, że taka prawda nie pozostawi jej dzieci obojętnymi. Jeszcze doprecyzuję, że mój ukryty bunt wykrył i włożył w system, program walki o niepodległość narodu Nauczyciel Hryhorij Demian. Początkowo — przez sferę wiedzy, a potem — przez praktyczne kroki, inkorporując się w system władzy. Przemyślane szkolenie zgromadzonych wokół siebie uczniów bazowało na wymaganiach płastowych — kochać Boga i Ojczyznę. — Płastuni, ich praktyczna ideologia — to dla Ukrainy cud. — Rywalizowaliśmy między sobą przede wszystkim wiedzą o swoim kraju — jego historii, tradycjach, przyrodzie. Podróże po Ukrainie, wyprawy, quizy, spotkania z wybitnymi postaciami — w szczególności z Niemirowiczem-Danczenką, Winhranowskim, Nimenką, uczonymi, profesorami, artystami. Wtedy też, pod kierownictwem Nauczyciela, weszło w moją praktykę zapisywanie materiałów folklorystycznych. Zapisywałem je początkowo od bliskich, w szczególności od mamy, a potem od mieszkańców wsi. Mama okazała się niewyczerpanym źródłem ludowej mądrości i folkloru, czym zachwycał się i mój Nauczyciel Demian, zapisując od niej masę rzadkich ballad, pieśni, kołomyjek, a także dziwił się wyjątkową pamięcią folklorystyczną mój kolega-ziomek, doktor nauk filologicznych Wasyl Sokil, który ułożył książkę zapisów folklorystycznych „Pieśni Paraski Pawliuk”. — Co Tobie jeszcze zapadło w pamięć z Twoich życiowych kroków? — Ważną szkołą pedagogiczną stała się dla mnie praca instruktora turystyki w letnim obozie „Połonyna”, który znajdował się w osadzie Sławsko, którego kierownikiem był Hryhorij Demian. Wielodniowe wyprawy z rówieśnikami, czasami — i po dziesięć dni, po Karpatach, w szczególności — trasą na Howerlę, także wychowywały we mnie szczególny stan odpowiedzialności. Nabywałem umiejętności organizacyjnych, które w życiu jeszcze nie raz się przydały. Dla płastuna obowiązkowe było znalezienie adekwatnego rozwiązania w każdych trudnych okolicznościach. Pielęgnowano wierność w towarzystwie, bazującym na wysokich chrześcijańskich zasadach moralnych i etycznych. Bóg i Ukraina — ponad wszystko! Nauczycielowałem we wsi Smoże, na Skolszczyźnie, w której często bywał J. Piłsudski. Ucząc, nie mogłem porzucić swojej pasji — skoków na nartach z trampoliny oraz biegu na 15 km, co nazywało się dwubojem. Zimą podróżowałem po całym terytorium byłego Związku Radzieckiego w składzie reprezentacji Ukrainy jako mistrz Ukrainy, zdobywając to zwycięstwo na obiektach sportowych osady Worochta, która znajduje się niedaleko od Jaremcza. „Kolektyw Instytutu zdołał zmobilizować się do realizacji Programu Państwowego…” — W ten sposób wstąpiłeś na Uniwersytet Lwowski jako człowiek, który już wiedział o Bogu i Ukrainie i mógł kierować ku temu innych. — Tak, od 1967 roku zaczęła się romantyka studenckiego życia, wymarzona przez długie, jak mi się wydawało, lata. Stałem się pilny — i pojawiła się satysfakcja z nauki, ponieważ początkowo przeżywałem, czy będę odnosił sukcesy w nauce. Podciągnąłem do dobrego poziomu znajomość języka niemieckiego, dodatkowo nauczyłem się polskiego, bo zamierzyłem sobie na poważnie zająć się pracą badawczą, oczywiście — z bohaterskiej przeszłości Ukrainy. Pragnąłem poznać ruch opryszków z jego ideami przeciwko polskiemu uciskowi. Znany badacz opryszkostwa w Karpatach profesor Wołodymyr Hrabowecki poradził mi, bym uważnie przyjrzał się mało zbadanemu tematowi, który dotyczył powstań kozackich pod koniec XVI wieku, oraz wszystkiemu, co dotyczyło kozackich wzburzeń przed czasami Chmielnickiego. Moja próba badawczego pióra przelała się w pracę semestralną, którą z powodzeniem obroniłem. A moi rówieśnicy z wydziału chemicznego, przeczytawszy ten „kursak”, rozpowszechnili go wśród studentów. — To tak pojawiło się Twoje pierwsze dzieło naukowe? — Tak, i przez to jest mi drogie. A jak ucieszyły mnie debiuty w rejonowej skolskiej gazecie o moim sumiennym badaniu na temat mogiły Światosława, która znajduje się w pobliżu Skolego, w którym określiłem czas śmierci księcia Ziemi Drewlan Światosława z rąk najemników bratobójcy Jaropełka, oraz recenzje książki Bolszakowa o pierwszym wydaniu szewczenkowskiego „Kobziarza”, opublikowanej w autorytatywnym czasopiśmie literackim „Żowteń” za czasów jego redaktora naczelnego, błyskotliwego ukraińskiego prozaika-powieściopisarza Romana Fedoriwa. — Twoja droga do profesjonalnej nauki nie była łatwa? — O tym można by wiele mówić. Pracowałem w instytucie medycznym, w Państwowym Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Akademii Nauk USRR, gdzie w ciągu trzech lat przygotowałem pracę kandydacką. Broniłem jej w Mińsku — w 1983 roku w Instytucie Etnografii i Folklorystyki Białoruskiej Akademii Nauk... Z czasem „do ludzi” wychodzili antychryści, niszczyciele cerkwi i świątyń... Nadzieję budził Gorbaczow. We Lwowie gwałtownie ujawnili się uczeni instytutów akademickich, w szczególności Instytutu Nauk Społecznych, oraz twórcza inteligencja. Nasza komórka składająca się z dziesięciu osób opracowała taktykę i program legalizacji Ludowego Ruchu jako struktury społecznej. Przygotowany start przewidywał zaangażowanie dysydentów — braci Horyniów, Iwana Hela, Wiaczesława Czornowoła, Mychajła Kosiwa, a z czołowych uczonych — Mychajła Hołubcia, Ihora Juchnowskiego, Oresta Włocha, spośród pisarzy — Romana Fedoriwa, Romana Iwanyczuka i innych. Spotkania były błyskotliwe. Byliśmy uskrzydleni! — A władza jak się zachowywała? — Dziwne, ale władza o sformalizowaniu Ruchu dowiedziała się dopiero następnego dnia. Akcja odbywała się w Baszcie Prochowej, tuż pod bokiem komitetu obwodowego partii. Ale udało się! Taktyczny ruch z inkorporacją dysydentów do Prezydium Ruchu był skuteczny — w ten sposób doszło do legalizacji Grupy Helsińskiej. To był 1988 rok. Stworzona w 1989 roku sieć stowarzyszenia społecznego Ruch stanie się udanym narodowym projektem politycznym. Wielka Rada Ruchu z powodzeniem zgromadziła siły intelektualne, które zdołały, będąc wybranymi do Rady Najwyższej jeszcze USRR, prawnie sformalizować niepodległość państwową Ukrainy, stworzyć realną podstawę jej gospodarczego, kulturalnego, duchowego i politycznego rozkwitu. — Z którego rejonu kandydowałeś na deputowanego ludowego Ukrainy? — Przypadły mi rejon skolski i turkowski obwodu lwowskiego, oczywiście. Były problemy, ale przeszedłem. Proces wyborczy potwierdził, że moi Bojkowie pragną wolności i sprawiedliwości społecznej. To była rewolucja w duszach, w świadomości, chociaż, jeśli szczerze, skutki jej były jeszcze za horyzontem. Ponad trzydzieści wsi zorganizowało się w komórki Ruchu. Z tego powodu nawet żartowałem: w Karpatach udało się odnowić ruch i ducha opryszków. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy w 2018 roku ma 100 lat. Dyrektor Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy Stepan Pawluk ma 70 lat. A Instytut, któremu przewodzi, ma 25 lat. O tym, jak chłopak ze wsi Wołosianka w rejonie skolskim, w obwodzie lwowskim, szedł i doszedł do tytułu akademika, o tym, jakimi osiągnięciami naukowymi w stuletni jubileusz NAN Ukrainy może pochwalić się kolektyw Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy, w rozmowie z akademikiem Stepanem Pawlukiem, z którym znamy się ponad 40 lat.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn