Strona · s. 5strona oryginału ↗
12 stycznia — Dzień Ukraińskiego Więźnia Politycznego
Слово Просвіти, №02 за 2018 рік
Wasyl OWSIIENKO, więzień polityczny, laureat nagrody im. W. Stusa. 14 stycznia obchodzimy świątecznych Wasyli. Wspominamy Stusa, który zginął w obozie koncentracyjnym w wieku 47 lat; Symonenkę, którego pobili milicjanci i zmarł jako 28-latek; Czumaka, rozstrzelanego przez bolszewików w wieku 18 lat, Ellana-Błakytnego, który zmarł w wieku 31 lat… Właśnie w te świąteczne dni należy przypomnieć, że 46 lat temu, 12 stycznia 1972 roku, na Ukrainie podniosła się nowa fala aresztowań ukraińskiej inteligencji. Za kratami znaleźli się wtedy liderzy pokolenia lat sześćdziesiątych: Iwan Switłyczny, Jewhen Swerstiuk, Wiaczesław Czornowił; tego samego dnia aresztowano Wasyla Stusa, Zynowija Antoniuka, Danyła Szumuka, Iwana Kowalenkę, Mykołę Płachotniuka, Leonida Pluszcza, Olesia Serhijenka, później Iwana Dziubę, Nadię Switłyczną, Semena Hłuzmana, Wasyla Lisowego, Jewhena Proniuka, Wałerija Marczenkę — w Kijowie, Wasyla Owsiejenkę na Perejasławszczyźnie; w Galicji Iwana Hela, Irynę i Ihora Kałynciów, Mychajła Osadczego, Stefanię Szabaturę, Zoriana Popadiuka, ojca Wasyla Romaniuka, Bohdana Rebryka, Oksanę Popowycz, Irynę Senyk, Wasyla Doliszniego, grupę Wołodymyra Marmusa w Czortkowie; w Charkowie Anatolija Zdorowego, Ihora Krawciwa; w Humaniu Kuźmę Matwijiuka, Bohdana Czornomaza; w Czerkasach Wasyla Zacharczenkę… Jeszcze pod koniec 1971 roku w Odessie aresztowano Ołeksę Prytykę, Ninę Strokatą, Ołeksę Riznyka... Lista sięgnęła setki osób. Za tym stały setki rewizji, setki ludzi było sterroryzowanych przesłuchaniami. To nie byli konspiratorzy. Ludzie działali w oparciu o relacje międzyludzkie. Lecz kiedy zbiera się razem tak wielu mądrych, utalentowanych, sławnych ludzi — to coś z tego musiało wyniknąć, powiedział kiedyś Jewhen Swerstiuk. Po dziesięcioleciach satanistycznej selekcji — fizycznego i moralnego wyniszczenia wszystkiego, co najlepsze w ukraińskim narodzie — pojawienie się pokolenia lat sześćdziesiątych wydaje się niemal cudem. Już faktycznie istniała infrastruktura wytwarzania i rozpowszechniania literatury nieocenzurowanej — samizdatu, zwłaszcza wraz z pojawieniem się w 1970 roku maszynopisowego czasopisma „Ukraiński Wisnyk” (redagował je Wiaczesław Czornowił). W samizdacie wprost nie stawiano pytania o zmianę ustroju. Ale działając w granicach obowiązującego systemu, szistdesiatnyky (pokolenie lat sześćdziesiątych) przywracali sumę społeczno-psychologicznych cech inteligencji: naturalny szacunek do samego siebie, indywidualizm, orientację na wartości ogólnoludzkie, nieakceptowanie niesprawiedliwości, szacunek do norm etycznych, do prawa i praworządności. W tym środowisku panowała wysoka kulturalna i moralna atmosfera, wrażliwość na nowe idee. Przeciwstawiało się ono zarówno oficjalnej totalitarnej ideologii, jak i prymitywizmowi. Łączyło ludzi różnych poglądów i narodowości, którzy jednak nigdy nie ogłaszali się nawzajem wrogami, ponieważ w tamtym czasie wszystkim jednakowo potrzebna była wolność, a niepodległość państwowa Ukrainy jawiła się jako prawdopodobny gwarant takiej wolności. Epoka starannie kultywowanej bezimiennej masy i totalnego strachu powoli ustępowała — odradzała się Osobowość. „Czy wiesz, że jesteś człowiekiem?” — zapytał Wasyl Symonenko jeszcze na początku lat 60. Kulturalne żądania Osobowości nieuchronnie przeradzały się w ruch polityczny, antyimperialny, ponieważ kolonialne położenie było główną przyczyną niszczenia ukraińskiej odrębności kulturowej. Poezja W. Symonenki była być może pierwszym wyraźnym świadectwem tego dorastania do żądań politycznych: „Naród mój jest. Naród mój zawsze będzie. Nikt nie przekreśli mój naród. Zginą wszyscy renegaci i przybłędy I hordy zdobywców-włóczęgów”. Był to moralny, etyczny opór błyskotliwej kohorty nieprzeciętnych osobowości, które już były zdolne rozwinąć wielki narodowo-wyzwoleńczy ruch. Rozumiała to i kolonialna władza — z tego punktu widzenia cios w pokolenie lat sześćdziesiątych zadała bardzo w porę. Ukraiński samizdat przekraczał granice. Brzmiał w radiu „Swoboda”, ukazywał się w innych językach. Rozchwiewał rosyjskie imperium, które już nie wytrzymywało ideologicznej, ekonomicznej i militarnej konkurencji z demokratycznym Zachodem i musiało wciągać się w proces „odprężenia”. Dlatego KC KPZR 28 czerwca 1971 roku przyjął tajną uchwałę „O środkach przeciwdziałania nielegalnemu rozpowszechnianiu antyradzieckich i innych politycznie szkodliwych materiałów”, a Biuro Polityczne KC KPZR 30 grudnia postanowiło rozpocząć ogólnozwiązkową kampanię przeciwko samizdatowi w celu zniszczenia infrastruktury jego wytwarzania i rozpowszechniania. Dla ukraińskiego ruchu rozegrano osobny, „szpiegowski detektyw”. 4 stycznia 1972 roku na granicy w Czopie zatrzymano obywatela Belgii, turystę Jarosława Dobosza, członka „Związku Ukraińskiej Młodzieży”. On po należytym „przesłuchaniu” zeznał, że spotykał się we Lwowie i Kijowie oraz „wymienił informacje” z kilkoma przedstawicielami pokolenia lat sześćdziesiątych. Prymitywna awantura ze „szpiegowskimi” namiętnościami zakończyła się konferencją prasową Dobosza 2 czerwca, po czym wydalono go poza granice ZSRR. W Belgii na pierwszej же konferencji prasowej dla zachodnich dziennikarzy Dobosz oświadczył, że zeznania w Kijowie złożył pod przymusem i wycofał się z nich. Jednak „sprawa Dobosza” spełniła swoją rolę, gdyż dała początek „generalnemu pogromowi” lat 1972—73. Nikomu z aresztowanych nie inkryminowano „zdrady ojczyzny”, tylko „antyradziecką agitację i propagandę” (art. 62 KK USRR). Ale prawie wszyscy czołowi działacze pokolenia lat sześćdziesiątych otrzymali maksymalny wyrok — 7 lat więzienia w obozach o zaostrzonym rygorze oraz 5 lat zesłania — i zostali przetransportowani poza granice Ojczyzny — do Mordowii i obwodu permskiego w Rosji, potem na zesłanie na Syberię lub do Kazachstanu. Najbardziej upartych, którzy nie składali zeznań, wtrącono do szpitali psychiatrycznych. Atmosfera społeczna po aresztowaniach w 1972 roku była przygnębiająca. Pojedyncze próby protestowania przeciwko aresztowaniom tłumiono najsurowiej. Oświadczenie błyskotliwego tłumacza literatury obcej Mykoły Łukasza, że jest gotów siedzieć zamiast Iwana Dziuby, obróciło się przeciwko niemu faktycznym aresztem domowym i zakazem publikacji. 5 lipca 1972 roku filozof Wasyl Lisowy zaniósł do KC KPU swój „List otwarty do członków KC KPZR i KC KP Ukrainy”, który kończył się tak: „Zważywszy na warunki, w jakich składa się ten list, trudno mi wierzyć w konstruktywną reakcję na niego. Choć nie występuję ani w roli odpowiedzialnego, ani w roli świadka, ani w roli w jakikolwiek sposób powiązanego z tą sprawą, która obecnie nazywana jest „sprawą Dobosza”, po złożeniu tego listu bez wątpienia znajdę się w liczbie „wrogów”. Chyba to i słuszne, bo Dobosz został zwolniony, a „sprawa Dobosza” — to już po prostu sprawa zwrócona przeciwko żywemu ukraińskiemu narodowi i żywej ukraińskiej kulturze. Taka „sprawa” rzeczywiście jednoczy wszystkich aresztowanych. Ale uważam się również za powiązanego z taką sprawą — oto dlaczego proszę mnie także aresztować i sądzić”. Jego „prośbę” spełniono następnego dnia… Wszystkich, którzy nie składali zeznań przeciwko aresztowanym i okazywali najmniejsze oznaki współczucia dla nich, zwalniano z pracy, wyrzucano z kolejek po mieszkania, ich samych lub ich dzieci nie dopuszczano do wyższego wykształcenia lub usuwano z instytutów, zamykano im wszelkie możliwości awansu zawodowego i twórczego publikowania (druk, wystawy itp.). Jako odrodzenie
lat 20. słusznie nazywa się rozstrzelanym, tak odrodzenie lat 60. — zduszonym. Kto chciał przeżyć — musiał upokarzająco kajać się (Zinowija Franko, Mykoła Chołodnyj, Łeonid Sełeznenko, Wasyl Zacharczenko), inni — obłudnie pisali paszkwile na swoich niedawnych przyjaciół lub zagranicznych „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów — najemników zagranicznych wywiadów”, wyciskali z siebie fałszywe ody na cześć oprawców swojej ojczyzny (Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko), niektórzy nie wytrzymywali dusznej atmosfery i popadali w alkoholizm (Mychajło Czchan), odbierali sobie życie (Hryhir Tiutiunnyk), najbardziej wytrwali — na długo odchodzili w „wewnętrzną emigrację” (Lina Kostenko, Mychajłyna Kociubynśka, Wałerij Szewczuk) lub rzeczywiście emigrowali do Rosji (Łeś Taniuk, Pawło Mowczan). Fizycznie rozgromiwszy szistdesiatnykiw (pokolenie lat 60.), Moskwa rozwinęła bezprecedensową ekspansję na Ukrainę, dążąc do całkowitej likwidacji jej językowej, kulturowej i historycznej tożsamości narodowej. Robiono to poprzez niszczenie ukraińskojęzycznego systemu edukacji, gazet i czasopism, czystki polityczne. W rezultacie ogromne masy ukraińskiej ludności w swojej narodowej i ludzkiej samoświadomości spadły poniżej zera: zaczęły wstydzić się i wypierać swojego ukraiństwa. Jeszcze jedno takie pokolenie — i nie byłoby komu ratować Ukrainy i nie byłoby dla kogo... Ogólnie rzecz biorąc, pokolenie lat 60. nie przyniosło wstydu swojemu kozackiemu rodowodowi. Przypadki upadku moralnego i kajania się, aby kupić wolność, mimo szalonego nacisku, były bardzo rzadkie. Tutaj należy oddać sprawiedliwość KGB: dobierało ono do obozów — na tę nowożytną Sicz Zaporoską — wysokiej jakości kadry. Szistdesiatnyky kontynuowali swoją walkę także w niewoli, pisząc tam samizdat, walcząc o status więźnia politycznego, broniąc swojego honoru, — a zatem i godności całego narodu. W szczególności z inicjatywy „zekowskiego generała” Wiaczesława Czornowoła, począwszy od 1975 roku, obchodzili 12 stycznia — Dzień Ukraińskiego Więźnia Politycznego — strajkami głodowymi i protestami. Wspierało ich starsze pokolenie — powstańcy, którzy uczciwie odsiedzieli 25-letnie i dłuższe wyroki i mieli w obozach autorytet najbardziej wytrwałych bojowników. Szistdesiatnyky zasłużyli na moralne wsparcie demokratycznego świata. Dzięki nim świat dowiedział się o Ukrainie, która walczy, — i zaczął jej pomagać. Świat szanuje kraje, które rozbłysły duchowymi przejawami. Niepodległość nie spadła nam z Nieba. To szistdesiatnyky, a 5 lat po ich aresztowaniu Ukraińska Grupa Helsińska, postawili kwestię ukraińską w kontekście konfrontacji totalitarnego ZSRR i demokratycznego Zachodu — i razem z nim pokonali Imperium Zła, zdobyli wolność i niepodległość. Jeszcze w 1981 roku znany badacz myśli politycznej Iwan Łysiak-Rudnyćkyj zauważył: „...potwierdzone faktami znaczenie ukraińskich dysydentów nie budzi wątpliwości. Ofiarność tych dzielnych mężczyzn i kobiet świadczy o niezłomnym duchu narodu ukraińskiego. Ich walka o prawa ludzkie i narodowe jest zgodna z tendencją światowego ogólnoludzkiego postępu w duchu wolności. Ukraińscy dysydenci wierzą, że prawda wolności zwycięży. Tym, którym poszczęściło się żyć w wolnych krajach, nie przystoi wierzyć mniej”. Te słowa okazały się prorocze. Młodzi ludzie ostatnich dziesięcioleci skorzystali ze zdobytej przez poprzedników wolności, przyjęli od szistdesiatnykiw i obrońców praw człowieka lat 60.—80. sztafetę wyprostowanej postawy, wypełniają oni Ukrainę ukraińską treścią. Jeszcze przypomnę młodym ludziom, że wieczorem 11 stycznia 1981 roku członkowie nielegalnego Kijowskiego Klubu Demokratycznego Serhij Naboka, Łarysa Łochwyćka, Inna Czerniawśka, Łeonid Milawśkyj oraz Natałka Parchomenko, którzy mieli wtedy nieco ponad 20 lat, rozkleili w Kijowie kilka egzemplarzy ulotki: „Rodacy! 12 stycznia — Dzień ukraińskich więźniów politycznych. Wesprzyjmy ich!”. Ich wszystkich zatrzymano w pobliżu stacji metra „Bolszewik”, czworo pierwszych uwięziono na trzy lata. Teraz za ukraiństwo „nikt nie poprowadzi cię w kajdanach” (T. Szewczenko). Ale wyjdę na ulicę — i nie słyszę, nie widzę Ukraińców. Czuję się, że jestem w Kijowie — mniejszością narodową. I tak będzie, dopóki Ty nie zaczniesz zachowywać się jak Ukrainiec. Groby Wasyla Stusa, Jurija Łytwyna i Ołeksy Tychoho na Cmentarzu Bajkowym. Zdjęcie Heorhija Łukianczuka
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
