Strona · s. 5strona oryginału ↗
Jak Leonid Makarowycz chciał udusić język ukraiński
Слово Просвіти, №02 за 2021 рік
Andrij BONDARCZUK, deputowany ludowy Ukrainy I kadencji, dziennikarz, pisarz, m. Łuck
Niedawno mój parlamentarny kolega, nasz wieczny rewolucjonista o niezłomnym ukraińskim duchu, klasyk i patriarcha literatury ukraińskiej Dmytro Pawłyczko w „Słowie Proświty” (nr 41, 8–14 października 2020 r.) podzielił się tajemnicą, której nie ujawniał przez prawie 30 lat. Wspomnienie-epizod „Za co chciałem udusić Leonida Krawczuka” nie zajmuje nawet pięćdziesięciu wierszy. Za to u czytelników wywołało burzę emocji. Chodzi o to, jak Leonid Makarowycz w wiekopomnym dniu ogłoszenia Niepodległości wahał się, czy ogłosić przygotowany i uzgodniony projekt tekstu Aktu Niepodległości Ukrainy: to chciał go przenieść na poniedziałek, to zlecić ogłoszenie go innej osobie.
Czy trzeba mówić, jaki to był odpowiedzialny moment, krytyczna chwila? I wtedy Dmytro Wasylowycz, z którym w prezydium rozmawiał przewodniczący, na ucho cicho, spokojnie, ale z ukrytą groźbą, wyszeptał: „Czytaj, a jak nie, to uduszę cię!”. Zrozumiałe, że deputowany Pawłyczko tego by realnie nie zrobił, ale to zadziałało. Na tablicy – 346! Dokonało się! Jakie emocje kipiały w duszy Dmytra Wasylowycza, w nas, deputowanych ludowych, milionach obywateli – nie sposób przekazać.
Wtedy, na początku lat 90., u zarania odrodzenia Niepodległości Ukrainy, było wiele chwil, wydawałoby się drobnych, które jednak mogły zmienić historię. Opowiem o jeszcze jednej, której byłem świadkiem, w której zaangażowane były te same postacie, o których mowa była we wspomnieniu Dmytra Pawłyczki. Ale konieczny jest krótki ekskurs w tamte czasy. Bo chodziło o rzecz nad wyraz ważną – los języka ukraińskiego: mógł on nie trafić do pierwszego projektu Konstytucji Ukrainy z 1992 roku, wniesionego przez Radę Najwyższą do ogólnonarodowej dyskusji.
W niedawnym artykule analitycznym „Język ukraiński – państwowy” stały autor ciekawych publikacji, profesor Iwan Juszczak, słusznie wyrzuca władzy, że Ustawa Zasadnicza państwa została przyjęta dopiero pięć lat po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy. Tak, to bezpośrednia wina jej sterników, ale nie deputowanych. Przecież Rada Najwyższa I kadencji, która rozpoczęła swoją pracę 15 maja 1990 roku, już 16 lipca uchwaliła „Deklarację o suwerenności państwowej Ukrainy” i ten dzień obchodzono jako dzień Niepodległości. W dokumencie mowa była także o języku ukraińskim jako państwowym.
Deklaracja stała się wybitnym dokumentem historycznym i politycznym na drodze do odzyskania Niepodległości. Mimo że nazwano ją „Małą Konstytucją”, nie była ona Ustawą Zasadniczą. Wśród najostrzejszych problemów pojawiła się potrzeba posiadania pierwszej Konstytucji niepodległej Ukrainy, bo Konstytucja USRR to już był wczorajszy dzień. Rada Najwyższa wybrała do tego Komisję Konstytucyjną. Bezsprzecznie jej skład był uzgodniony z wtedy jeszcze działającym KC KPU, bo weszli tam głównie partyjni, radzieccy funkcjonariusze, zaufani uczeni. Wywołało to wielki opór w społeczeństwie, mediach. Decyzję anulowano, wybrano nowy skład, do którego wszedł także autor tych słów, niemało innych członków pierwszej opozycji w parlamencie – Rady Ludowej. Ale wystarczało też ortodoksów. Współprzewodniczącymi Komisji zostali przewodniczący Rady Najwyższej Iwan Pluszcz i prezydent Leonid Krawczuk.
Nie będę wdawał się w perypetie pracy tego ważnego organu. Powiem tylko, że jej działalność była aktywna, każde posiedzenie przebiegało burzliwie, bo przecież ważyło każde słowo, nawet jego miejsce w artykule. Praca zbliżała się do końcowego etapu – wniesienia uzgodnionego projektu pierwszej Konstytucji niepodległej Ukrainy pod ogólnonarodową dyskusję. Na początku posiedzenia rozdano nam go do zapoznania się.
Na kilka minut zapadła robocza cisza.
Lecz trwała ona niedługo. Rozległy się niezadowolone głosy.
— W projekcie nie ma artykułu o języku ukraińskim jako państwowym…
— Czort wie co! Jakiż język zajmuje jego miejsce?
— Moskiewski, czyż to nie wiadomo… Szum, gwar narastał. Milczeli tylko ortodoksi, chociaż ktoś z nich pewnie zaprzeczył:
— Ludziom wszystko jedno, jaki język. Byle kiełbasa była…
— To ty masz język, a u nas – mowa (język). Krowa też ma język, ale mowy, jak i ty, nie zna…
Sytuacja wymagała rozwiązania. Przyspieszył ją energiczny Dmytro Pawłyczko:
– Szanowni współprzewodniczący! Drukarską taka pomyłka nie może być. Tylko wy możecie wyjaśnić przyczynę…
Iwan Pluszcz wzruszył ramionami. A Leonid Makarowycz w swojej zwykłej niewzruszoności powoli podniósł się i spokojnie wyjaśnił:
— To ja kazałem usunąć zdanie. W imię spokoju w społeczeństwie…
Za tak lekkomyślny stosunek do fundamentu narodu, świadomą dywersję w „obrońcę narodu” poleciały strzały:
– Oto cena milczenia? – Przecież wy nie zdanie – duszę narodowi wyjmujecie…
Jakby nie było, ale definicja języka jako państwowego wróciła na swoje miejsce. Swoją drogą, w tamtym czasie kwestia językowa nie stała tak ostro jak obecnie i można było kancelarię oraz sądownictwo bez szczególnych problemów przenieść na język ukraiński, co też proponowano: odrodziło się państwo.
1 lipca 1992 roku Rada Najwyższa wniosła projekt pierwszej Konstytucji Ukrainy pod ogólnonarodową dyskusję, która trwała do 1 listopada 1992 roku. Zauważmy: projekt Ustawy Zasadniczej został przygotowany w mniej niż 11 miesięcy po ogłoszeniu niepodległości i miał zostać uchwalony przez naszą kadencję. W toku ogólnonarodowej dyskusji Komisja Konstytucyjna otrzymała około 15 tysięcy propozycji i uwag, które zaczęto rozpatrywać. Jednak jej kierownicy absolutnie stracili do tego zainteresowanie, praca komisji faktycznie ustała. Przypomnienia deputowanych o potrzebie powrotu do uchwalenia Ustawy Zasadniczej w Radzie Najwyższej były „jak grochem o ścianę”.
Sytuacja ekonomiczna i polityczna w kraju w 1993 roku rzeczywiście była bardzo skomplikowana. Zbyteczne jest wyliczanie, jakie wyzwania stanęły przed młodym państwem, wszak to zupełnie inny stan państwowy, polityczny, prawny, społeczny. Wiele z nich miało obiektywną przyczynę, niemało subiektywną: pierwszy prezydent oparł się na starych partyjno-radzieckich kadrach, które szybko się przeorientowały i z ulgą odetchnęły: wreszcie pozbyliśmy się partyjnej kontroli, a nowych ustaw i kontroli nie ma. Chaos z sukcesem wykorzystały swoje i zewnętrzne antyukraińskie siły. Masowe ataki koncentrowały się na jedynej realnej przeszkodzie: Radzie Najwyższej, która w tamtym czasie, mimo pewnych sprzeczności, osiągnęła należyty fachowy państwowy poziom organu ustawodawczego.
Dyskretyzacja, społeczne oczernianie Rady Najwyższej ze strony tych sił, ich mediów, młodych, politycznych, finansowych, komercyjnych piranii, które z czasem wyrosną na zębate rekiny, w 1993 – na początku 1994 roku osiągnęło apogeum. Wiece, manifestacje, akcje protestu, blokady odbywały się tylko pod murami Rady Najwyższej, a nie na Bankowej, nie przy Gabinecie Ministrów. Tak, protesty były masowe – lud nie miał kiedy rozbierać się w politycznych gąszczach. Śluzy niezadowolenia mas powoli zaczęli otwierać i sternicy państwa: L. M. Krawczuk, I. S. Pluszcz. W głębi duszy większość deputowanych rozumiała, że stają się ofiarami błędów tych władców, jednak ich romantyczna natura, honor i godność zwyciężyły: jeśli nas ostro krytykują, naród pragnie młodych profesjonalistów – dobrowolnie, na rok przed końcem kadencji składamy pełnomocnictwa. Głosowanie odbyło się bez jakichkolwiek ekscesów.
Prawie cały skład poparł tekst Orędzia do przyszłego składu Rady Najwyższej i nakaz: dbać o państwo, zbudować je silnym, zamożnym.
Ale na koniec powróćmy do historii Konstytucji Ukrainy. Z chronologii procesu jej tworzenia całkowicie wypadła ważna część wkładu Rady Najwyższej I kadencji. Ukształtował się pogląd, że jest to wyłącznie zasługa uczestników „konstytucyjnej nocy”, deputowanych II kadencji, którzy uchwalili Konstytucję Ukrainy po ponad roku pracy, mając już niemal gotowy projekt. To bez wątpienia nie jest wyrzut człowieka urażonego, wszak doprowadzanie do doskonałości tak ważnego dokumentu nie jest łatwe. Po prostu istnieje potrzeba przestrzegania historycznej prawdy o tworzeniu Ustawy Zasadniczej. Na jego korzyść, uwzględnił to drugi prezydent Ukrainy Leonid Kuczma, za którego kadencji została uchwalona obecna Konstytucja. Odznaczeniami rządowymi zostali wyróżnieni najbardziej aktywni członkowie Komisji Konstytucyjnej (w tym również autor) Rady Najwyższej I kadencji.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
