Strona · s. 6strona oryginału ↗
Twarzą w twarz z historią
Слово Просвіти, №02 за 2021 рік
Iwan JUSZCZUK, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy
Historia to rzecz nieuchwytna i często zamulona. Mnóstwo strumyczków, strumieni, rzeczek, rzek działań i wydarzeń z licznymi zakrętami i zawijasami płynie, meandruje po kamienisto-bagnistym terenie i wpada do bezdennej rzeki czasu. Niosą i źródlaną wodę, i wszelki bagienny brud. Jednym ludziom (czyżby większości?) jest obojętne, w jakim kierunku płyną te cieki historii, choćby i pod prąd, interesuje ich co najwyżej „kawałek zgniłej kiełbasy”. Ale są ludzie, jest ich może pięć procent lub nieco więcej, u których nagle budzi się wstręt do szlamu w społecznym nurcie.
Dlaczego „budzi się”? Bo człowiek przychodzi na świat taki, jaki on jest, i postrzega go takim, jakim jest. Ale jedni płyną sobie z prądem, tak jest wygodniej, inni, którzy chcą widzieć harmonię w budowie świata, nagle zaczynają szukać czystego, niezmąconego nurtu.
I oto w zeszycie w brązowych oprawach pod koniec lat 50. XX wieku pojawiają się wersy, zwrócone do proroka Ukrainy:
A póki co śpij, Tarasie,
Przyjdziemy zbudzić,
Jak zaczniemy kajdany rwać
I wolność kropić!
Napisał to student czwartego roku wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Tarasa Szewczenki Wadym Pepa. Obudziło się w nim owo bolesne, nieznośne ukraińskie pytanie: „Co my? Czyi synowie? Jakich rodziców? Kim? Za co zakuci?”
Urodził się Wadym Iwanowycz Pepa 9 stycznia 1936 roku w osadzie Drabiw na Czerkaszyźnie. Osadę tę założył w XVII wieku perejasławski pułkownik kozacki Iwan Myrowycz, ale jego syn Fedir w 1709 roku walczył razem z Iwanem Mazepą przeciwko mongolsko-tatarskiemu jarzmu. Od tego czasu z carskiej woli na kozackiej ziemi zapanowali moskiewscy najeźdźcy. Wieś przeżyła dwa wielkie głody: 1932-1933 oraz 1946-1947 lat. Ojciec Wadyma w czasie II wojny światowej dotarł do Berlina i po dwóch latach wrócił do domu jako gwardii kapitan z dziewięcioma bojowymi orderami i medalami na gimnastiorkach. Tymczasem matka z pięciorgiem małych dzieci ledwo wiązała koniec z końcem.
Zeszyt Wadyma Pepy z wierszem trafił do odpowiednich służb (ktoś z „przyjaciół” wysłużył się), a recenzja nie kazała na siebie czekać: autora jako „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalistę” wyrzucono z uniwersytetu i znalazł się jako szeregowy na Uralu, na poligonie jądrowym, gdzie w 1954 roku przetestowano bombę atomową, zrzuconą z samolotu. Tam przechodzili razem kurs młodego żołnierza wygnańcy z uczelni Ukrainy, Mołdawii i kaukaskich republik. Na szczęście Wadym Pepa był żołnierzem nie dziesięć, a trzy lata i pisał humoreski z żołnierskiego życia do gazety Uralskiego Okręgu Wojskowego. Zwrócił na niego uwagę wojskowy dziennikarz w stopniu pułkownika, pochodzący z Ukrainy. I postarał się, aby szeregowy wrócił na wydział, z którego został wyrzucony. Wadym Pepa w 1961 roku ukończył wydział dziennikarstwa.
Dziennikarskie pióro Wadym Pepa hartował jako korespondent redakcji gazety „Literaturna Ukrajina”, kierownik działu literatury pięknej w gazecie „Druhowi czytacza”. Pisał książki dla dzieci: „Najkraszczyj tramwaj” (1979), „Pryletiw leleka z wyriju” (1986), „Ne pidwedy, brate” (1981).
Przez pewien czas Wadym Pepa pisał scenariusze filmów dokumentalnych w „Ukrtelefilmie”. Wtedy też otworzyły się przed nim szerokie zasoby źródeł literackich i archiwalnych. Historia! Poważnie się nią zainteresował. Rozmawiał ze znanymi doktorami nauk historycznych Ołeną Kompan i Ołeną Apanowycz, przyjaźnił się z kandydatem nauk historycznych Jarosławem Dzyrą, ale na aspiranturę do Instytutu Historii go nie przyjęto: służby specjalne nie pozwoliły — niepewny, historię nie taką, jak potrzebuje imperium, będzie pisał!
Historia mimo wszystko stała się z czasem podstawą jego licznych książek. Pierwszą pojawiła się książka poematów według motywów ludowych na tematykę historyczną „Skaży meni, sokole” (1987). A dalej jedna po drugiej wychodzą książki o wymownych tytułach „Kluczi od wyriju” (1990), „Ukrajina w dzerkali tysiaczolit” (2006), „Pamjat ukrajinśkoji duszi” (2012), „Pered oczymy istyny” (2015), „Zołoto Dażbożych wunkiw” (2015), „Majster-kłas z imperatorom” (2017), „Szczedryk letyć iz Kyjewa” (2018), „Wicz-na-wicz z wicznistiu” (2019), „Słowo pro anćkoho korolja Bożа” (2019), „Wołodar Hromu” (2020). Wadym Pepa jest zasłużonym dziennikarzem Ukrainy, laureatem nagród literacko-artystycznych imienia I. S. Neczuja-Łewyćkiego oraz imienia Olesia Honczara.
Swobodnie szybując nad wiekami i przestrzeniami, Wadym Pepa objął pisarskim wzrokiem czas od kultury archeologicznej Mizin do współczesności. Jego główne zainteresowanie: kto żył na tej ziemi „od zarania świata” i pielęgnował ją słowem oraz pracą i do kogo ona należy z prawa.
Wadym Pepa zwraca uwagę na dalekich naszych przodków, którzy dwadzieścia trzy — czternaście tysiącleci temu żyli na brzegach Desny, Sejmu, Środkowego i Górnego Naddnieprza i polowali na mamuty oraz renifery. Archeolodzy znajdują na stanowisku w Mizinie wyroby z ciosów mamuta: rzeźby-idole, stylizowane figurki kobiece, figurki zwierząt, ptaków, bransolety, ozdobione ornamentami. Bezcennym tutejszym znaleziskiem są instrumenty muzyczne z kości mamuta, bransoleta hałasująca z pięciu oddzielnych niezamkniętych pierścieni — swoiste kastaniety, kościany grzebień z wizerunkiem tancerki. Gdzie muzyka, tam i pieśń, a pieśń bez słów nie bywa. Czyżby od tamtych czasów brała początek i nasza pieśń, i nasz język?
Materialne i duchowe osiągnięcia Mizina, w przekonaniu Wadyma Pepy, odziedziczyła nie mniej znana na całym świecie kultura archeologiczna trypolska. „Ornamenty z Mizina przez następne tysiąclecia odzywają się w każdym rękodziele – tkaniu, haftach, koronkach, wyrobach garncarskich, ceramice, rzeźbieniu w drewnie”, — pisze Wadym Pepa. Echa z jej rozkwitu przynoszą współczesności kolędy i szczedriwki, nie mówiąc już o dożynkach jednych z pierwszych rolników, gospodarzy na naszej planecie. Siedem tysięcy lat temu ukraińscy przodkowie, Trypolanie, zaczęli kopać ziemię i siać żyto, pszenicę i wszelkie zboże, zakładać ogrody.
Ten wynalazek o światowym znaczeniu odziedziczyli późniejsi nasi przodkowie — Słowianie. Wszechobecni Hellenowie, zobaczywszy pracowitych ludzi przy kopaniu ziemi, nazwali ich „skawi”, czyli „kopacze”. Uważa się, pisze Wadym Pepa, że w połowie VI w. n. e. jakiś niepewny pseudo-Cezary wstawił w „skawi” jedną jedyną literkę l. Wyszło „sklawi”. A to po grecku oznacza „niewolnicy”. Język łaciński wprowadził do światowego użytku Sclavenia. Czy więc trzeba tę odrażającą nazwę popularyzować teraz? Tymczasem Instytut Archeologii NAN Ukrainy chwali się „periodycznym wydaniem naukowym” pod nazwą „In Sclavenia Terra”. Ukraińskie tłumaczenie tej nazwy, jak słusznie zauważył Wadym Pepa, „włazi samemu diabłu na rogi” – „W Niewolniczej Ziemi”. Nieznajomość czy właściwa nam bezmyślność?
Nawiasem mówiąc, Wadym Pepa tak samo całkowicie słusznie nie przyjmuje sformułowania „niewolnik boży” jako celowo wprowadzonego przez carskich popleczników w mongolsko-tatarskim duchu: wszak do Boga zwracamy się „Ojcze nasz” — a czyż dzieci dobrego ojca są niewolnikami?
Rolnictwo — główna cecha, po której rozpoznajemy swoich przodków. I autor „Słowa o wyprawie Igora” był z rolników, uważa Wadym Pepa, nie od koczowników. Czyż nie o tym świadczą metafory poematu?
Na Niemidze snopy ścielą głowami, Młócą cepami haralużnymi, Na klepisku życia kładą, Wieją duszę od ciała. Niemigi krwawe brzegi nie dobrem były zasiane – Zasiane kośćmi ruskich synów. Cytuję jeszcze Wadyma Pepę, żeby zrozumieć jego zagłębienie w historię: “Za dawnych radzieckich czasów w Moskwie traktowano “Słowo” jako zabytek trzech bratnich narodów – rosyjskiego, ukraińskiego, białoruskiego. A już w 5-tomowej “Encyklopedii Słowa o wyprawie Igora”, wydanej w 1995 r. w Sankt Petersburgu, pcha się w oczy “arcydzieło literatury rosyjskiej”. To przy tym, że pod koniec XII w., kiedy pojawiło się “Słowo”, żadna Rosja nikomu nawet we śnie się nie marzyła”. Jakie państwo kradzione, taka i nauka w nim. “Niepowstrzymana i niczym nieograniczona chciwość ideologów imperialnego zaborczości i przemocy na oczach całego świata zdyskredytowała najjaśniejsze, najwspanialsze pojęcia w światopoglądach, w duchowych dorobkach innych narodów”. Nasz naród okradano i okradają nie tylko materialnie, ale i duchowo. Zachwycamy się starogrecką mitologią. Wadym Pepa pyta: a czy u naszych przodków nie było takiej mitologii? Była i mitologia, była i historia. Jej echa zachowują się w kolędach i szczedriwkach, w baśniach i wierzeniach. Jeszcze nie wszystko odkryte, znalezione, przeczytane. A trzeba dokopywać się, szukać. “Jak nędzniała prehistoryczna pamięć ukraińskiego narodu w czadzie zniewolenia, tak i dotąd nijak nie udaje jej się wyrwać do słońca, do światła i odetchnąć świeżym powietrzem”, — z żalem stwierdza nasz pisarz — dociekliwy poszukiwacz utraconej narodowej samooceny. Całkowicie zrozumiały pełen bólu wyrzut Wadyma Pepy w jego spojrzeniu na naszą historyczną przeszłość: “Jak oddali ukraińscy przodkowie na zgubę wrogom swoich wołchwów – wyrazicieli wymarzonego, zakazanego, to i pozostali z ogłowionymi. To samo spotkało wielostronny naród i w XX w. Nie uchronili, nie obronili, nie zabezpieczyli milionowe masy prostego ludu, “rozstrzelane odrodzenie”. I swoimi bezdusznymi ciałami zasiali Sołowki, wyścielili ręczne koryto Biełomorkanału, legli kośćmi w wieczną zmarzlinę Kołymy. Na zawsze pożegnali się represjonowani ze słońcem w Syberii nieprzebranej. Tamże tysiącami tonęli przy spławie drewna. Dławili się w kopalniach Karagandy. Oddawali Bogu dusze za kolczastymi drutami w Mordowii…” Kiedy czytałem wspaniałe, filozoficznie rozważne rozważania Wadyma Pepy o głębiach naszej historii, nijak nie mogłem pozbyć się myśli o Księdze Welesa, którą moskiewskie patrole, wyszukując za każdym razem nowe niedorzeczne “argumenty”, zepchnęły w zamulone bagno. Zauważyli niebezpieczeństwo: nie o Moskiewskież przecież imperium w niej mowa! Gdzież to możliwe, żeby Ukraińcy mieli swoją historię, i to jeszcze tak dawną? A pachołkowie ich na Ukrainie i teraz kiwają potulnie głowami: “Może, tak i trzeba”. Księga Welesa, zbiór pisanych na deseczkach listów-przesłań najwyższego wołchwa do miejscowych wołchwów — ostrzeżenie przed cudzoziemską duchową ekspansją — musiała jednak być. Ale trafiła ona nie w te ręce: w ręce profanów i, do tego, pułkowników oraz generałów-majorów szowinistycznej armii Denikina. W Księdze Welesa, w listach-deseczkach najwyższego wołchwa wyłożono niewymyślone (wymyślić takie w nowszych czasach mógł tylko geniusz!) podania czy i zapisy naszych dalekich przodków o ich walce o swoje przetrwanie. A coś, rzeczywiście, w nich jest i dopisane lub niezrozumiane przez tych, którzy z niechęcią rozszyfrowywali deseczki. Cudownie, że Wadym Iwanowycz nie składając rąk pragnie donieść do współczesnych to, co pokryte ciemnością tysiącleci. Pradawna nasza pieśń, baśń, ludowe wierzenia, zwyczaje, wzmianki w kronikach, aluzje w zagranicznych źródłach, fakty archeologii dają mu podstawę twierdzić jedno: my tu od dawna, my “na odwiecznie rodzimej Matce-Ziemi, od nikogo nie odebranej, nie zagrabionej, a darowanej od stworzenia świata przez opatrzność czy to wyższe niebiańskie siły”. Epigrafem do twórczości Wadyma Pepy można niezaprzeczalnie postawić słowa niezapomnianego Wasyla Symonenki: “Naród mój jest, naród mój zawsze będzie, nikt nie przekreśli mój naród!” To, właściwie, jego credo. I należy zaznaczyć jeszcze język Wadyma Pepy: doskonały, bogaty, czysty, logiczny. Wielu twórczych lat Wam, wielce szanowny, zagłębiony w ukraińską prahistorię Wadymie Iwanowyczu! Nowych poszukiwań i osiągnięć!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
