Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Bohdan Kozak: „Kiedy artysta ma talent, wiek nie ma żadnego znaczenia…” (Trzy wspomnienia, zainspirowane książką Bohdana Kozaka i książką o nim)

Слово Просвіти, №02 за 2021 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Serhij Danczenko nie zamknął przede mną swojej duszy…” Pod koniec ubiegłego roku we Lwowie ukazały się dwa wspaniałe wydania (Kozak B. W labiryntach historii ukraińskiego teatru. Lwów : Wydawnictwo LNU imienia Iwana Franki, 2020. 386 s.; Bohdan Kozak. Aktor, pedagog, naukowiec. Lwów, 2020. 260 s.), dedykowane jubileuszowi wybitnego lwowianina Bohdana Mykołajowycza Kozaka — artysty ludowego Ukrainy, akademika Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, aktora Lwowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Marii Zańkoweckiej. W pierwszej książce zebrano badania teatrologiczne Bohdana Kozaka. Od razu przyciągnął mnie rozdział „Osobowości”, w którym autor opowiada o wielkich ukraińskich mistrzach Mykole Sadowskim, Marii Zańkoweckiej, Lesiu Kurbasie, Borysie Tiahnie, Ołeksie Ripce... Nie powtarza już znanego na swój sposób, chociaż jego wizja sama w sobie byłaby bardzo interesująca, lecz wykłada wyniki własnych badań naukowych i nowych odkryć! Powiedzmy, błyskotliwy szkic o dwóch semestrach nauki młodego Lesia Kurbasa na Uniwersytecie Wiedeńskim w latach 1907–1908 został napisany na podstawie dokumentów archiwalnych, przede wszystkim własnoręcznych zapisów zwykłego słuchacza wydziału filozoficznego... Moją uwagę przykuł unikalny esej „Kreski do twórczego portretu Serhija Danczenki”, bo przecież dobrze znałem Serhija Wołodymyrowycza w ostatnich latach jego życia, wielokrotnie spotykałem się z nim podczas pracy nad książką „Teatralny tandem (Fenomen Danczenki — Stupki)”, która ujrzała światło dzienne we Lwowie w 2000 roku. Dlatego jestem w stanie ocenić poruszającą pełnię tych wierszy Bohdana Kozaka o Serhiju Danczence i sobie: „W 1978 roku nie pojechałem z nim do Teatru im. Iwana Franki. Przy kawie w „Złotym koguciku” odbyliśmy długą i szczerą rozmowę. Zawsze rozumieliśmy się nawzajem, on nie zamknął przede mną swojej duszy, nie zamknął też drzwi teatru, do którego przeszedł pracować. W każdej chwili mogłem tam wejść”. Jak wiadomo, z grupą zańkowczan do Kijowa przeniósł się także Bohdan Stupka, a kongenialny Bohdan Kozak nie mógł i nie chciał zostawić mamy (ona kategorycznie odmówiła opuszczenia Lwowa), i to budzi we mnie podziw dla syna, który przyniósł światową sławę rodzinnemu teatrowi na lwowskiej scenie. Serhij Danczenko, który, według sprawiedliwych i trafnych słów Bohdana Kozaka, myślał wielkoskalowo, państwowotwórczo, sprawdzając postęp ukraińskiego teatru z rozwojem teatru europejskiego, w latach 70. w hipostazie głównego reżysera wzniósł we Lwowie niepowtarzalny akademicki Teatr imienia Marii Zańkoweckiej. Przyjechawszy do stolicy, Danczenko nie tylko uratował od twórczego upadku Kijowski Akademicki Teatr imienia Iwana Franki, ale także podniósł go na światowe koturny. Bohdan Mykołajowycz z wdzięcznością opowiada o tym, że właśnie Serhij Wołodymyrowycz wznowił w 1974 roku funkcjonowanie studia teatralnego w ich teatrze, a wyjeżdżając do Kijowa, poprosił go o dokończenie nauki ze studyjczykami swojego kursu, którego absolutorium odbyło się w 1979 roku: „Właśnie z jego lekkiej ręki rozpocząłem swoją działalność teatralno-pedagogiczną”. W tym epizodzie, jak w bursztynie, zastygło ogromne zaufanie Nauczyciela do utalentowanego ucznia. Bohdan Kozak w pełni je usprawiedliwił, przez kilka dziesięcioleci wykładając mistrzostwo aktora, kierując ponad 20 lat katedrą teatrologii i mistrzostwa aktorskiego, stworzoną przy wsparciu Iwana Wakarczuka — rektora Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Wielki Serhij Danczenko uważał, że w aktorach ukraińskiego Teatru Narodowego naród powinien oglądać siebie, sobą się zachwycać i siebie doskonalić. Moim zdaniem, Bohdan Kozak był i pozostaje wybitnym potwierdzeniem tych mądrych słów. „Aktorowi podlega tylko chwila współczesności…” W mojej książce „Bohdan Stupka. Biografia” (2012) jest rozdział „Bohdan Kozak o Borysie Tiahnie i jego studiu”. Tam można przeczytać takie słowa: „…Bohdan Kozak jest bardzo interesujący dla mnie jeszcze jako teatrolog, badacz historii Lwowskiego Teatru im. M. K. Zańkoweckiej. Co więcej, właśnie on i tylko on (!) tak jasno, pełno i ciepło napisał o szkole aktorskiej zańkowczan, w szczególności o studiu teatralnym Borysa Tiahna, które miało dwa roczniki: w latach 1959–1961 uczył się w nim Bohdan Stupka, a w latach 1961–1963 — Bohdan Kozak. Za zgodą Bohdana Mykołajowycza wykorzystuję jego materiały. Uzgodniłem to także z Bohdanem Sylwestrowyczem, bo sam Stupka uważał, że koniecznie trzeba opowiedzieć historię studia teatralnego, które kończył, oraz przedstawić biografię jego nauczyciela Borysa Tiahna”. Wspomniane materiały zostały zamieszczone także w książce Bohdana Kozaka „W labiryntach historii ukraińskiego teatru”. W niej osobny rozdział nazywa się „Szkoła aktorska we Lwowie”, w którym rozpatrzono drogi kształtowania się ukraińskiej szkoły aktorskiej w mieście, zaczynając od 1864 roku, czyli od czasu pojawienia się ukraińskiego teatru zawodowego w Galicji. Prace Bohdana Kozaka pomogły mi głębiej i wszechstronniej zrozumieć maksymę Bohdana Stupki — „Lwów — to korzenie”. Właśnie tak nazwałem pierwszą część biograficznej książki o nim. W zwięzłych, można by rzec, oszczędnych w słowa i bogatych w głęboką myśl, precyzyjnie obliczonych tekstach Bohdana Kozaka cudownie stopiono ważną informację naukową bezstronnego doświadczonego badacza, zdobytą w archiwach, innych dokumentach, z obiektywnymi wieloletnimi obserwacjami i świadectwami bezpośredniego wybitnego uczestnika teatralnej historii Lwowa, a znaczy, Ukrainy. To — niepowtarzalny fenomen, który już stał się unikalnym zjawiskiem ukraińskiej kultury teatralnej. Jeśli chodzi o teatralną hipostazę samego Bohdana Kozaka, który przeżył na scenie ponad 170 ról, to byłoby naiwnością próbować w niewielkim artykule objąć cały ogrom jego Talentu. Odnotuję tylko, że Bohdan Stupka na moje dawne pytanie o to, kogo z ulubionych aktorów wyróżniłby jeszcze osobno, specjalnie, od razu nazwał Bohdana Kozaka i Fedora Stryhuna... Właściwie to nie podlega dyskusji! Teatrologiczne rozważania i spostrzeżenia Bohdana Mykołajowycza uderzają swoją głębią i aforystycznością. Powiedzmy: „W sztuce wiek nie ma żadnego znaczenia, liczą się oznaki profesjonalizmu: kultura, umiar, smak i precyzja wykonania”. Albo: „Aktorowi podlega jedynie chwila współczesności... Poprzez nią może sięgnąć przeszłości...”. Zauraczają przemyślenia, naznaczone genetyczną „lwowskością” Mistrza, w szczególności o tym, że świat teatru, w którym tworzy już pół wieku, wydaje mu się, tak jak Lwów, tajemniczym labiryntem twórczych momentów... Jego zdaniem role kreślą twarz aktora, tak jak lwowskie budynki tworzą oblicze miasta — różne style, różne epoki... Aktor koniecznie przeżywa, gdy traci rolę. A miasto? Ciekawe, czy odczuwa żal, gdy traci jakiś budynek? A może miasto ironicznie się śmieje, tak jak śmieje się Czas... „Kiedy aktor rodzi rolę, miasto klaszcze, daruje sukces, a potem obojętnie odwraca się i czeka na narodziny nowego spektaklu, nowej roli. Przeszłość i teraźniejszość miasta — obok siebie w jego budynkach, ulicach, którymi można się przespacerować, dotknąć ścian”. Sądzę, że starodawny Lwów nigdy nie odwraca się od swojego wielkiego obywatela, w każdym razie, najwyraźniej, niezmiennie czeka na jego nowe role... Wspominam Bohdana Mykołajowycza w roli siedemdziesięcioletniego tajnego radcy Matthiasa Clausena w spektaklu „Przed zachodem słońca” noblisty Gerharta Hauptmanna (reżyserka, artystka ludowa Ukrainy Ałła Babenko), pokazanym na frankowskiej scenie w Kijowie w 2018 r. W jego postaci widzę uderzające, przejmujące ucieleśnienie idei wiecznej sprawiedliwości, zgodnie z którą, mówiąc słowami samego Bohdana Mykołajowycza, „każdy człowiek pragnie szczęścia, niezależnie od wieku”. Nawet przed ostatecznym zachodem słońca... Od razu przekonujesz się, że wszystkie rozważania i aforyzmy Mistrza zostały przepuszczone przez jego serce... Pamiętacie jak u Tarasa Szewczenki? „Serce boli, a opowiadać trzeba...” „Droga do Szewczenki to droga na pielgrzymkę…” Osobiście poznałem Bohdana Mykołajowycza w marcu 2010 roku, kiedy otrzymał Narodową Nagrodę Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki za koncertowe wykonanie kompozycji poetyckich „Ewangelia według Tarasa” oraz „Dumy” według utworów Tarasa Szewczenki. Było to wybitne wydarzenie dla całej teatralnej Ukrainy, a dla zańkiwczan – szczególnie! W teatrze służyli wtedy dwaj laureaci Nagrody Szewczenkowskiej – artysta ludowy Ukrainy Fedir Stryhun i artysta ludowy Ukrainy Myron Kyprijan, ale otrzymali oni nagrodę w 1978 roku, czyli ponad trzydzieści lat temu. „Bóg kocha trójcę” – powiedział wtedy Bohdan Kozak… Już kilka dni po wręczeniu mu wysokiego wyróżnienia laureat zaprezentował kompozycję poetycko-muzyczną „Posłanie…” w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie na Arbacie 9. Sala koncertowa Ukraińskiego Domu była wypełniona po brzegi, ale kameralna i ciepła. Sukces artysty był nadzwyczajny, niepowtarzalny! – Czytam Szewczenkę od młodych lat – powiedział wtedy Mistrz – i uważam „Kobziarza” za ukraińską Ewangelię. Jego poezja ma tak kolosalne pole energetyczne, że czytanie jej codziennie jest po prostu niemożliwe. Z własnego doświadczenia wiem, że droga do Szewczenki to droga na pielgrzymkę, bo jego utwory pomagają zrozumieć, kim jesteś i kim powinieneś być. Takie odkrycia można poczynić tylko na spowiedzi… Aktor rzeczywiście stał na scenie Centrum Kultury przed wielbicielami jego twórczości jak na spowiedzi – szczery, otwarty… Pracownica Centrum, teatrolog Assol Owsiannykowa z zachwytem pisała o tamtym cudownym wieczorze: „Kiedy zdarza się szczęście dokonać podobnych odkryć, rozumiesz, że dotąd nic o Poecie nie wiedziałeś, nie rozumiałeś i nie rozkodowałeś jego utworów. Bohdan Kozak to szczęśliwy wyjątek. Jego interpretacja Szewczenki zbudowana jest na aktorskim kunszcie i temperamencie. Kiedy przebywasz pod wpływem aktorskiej energetyki, czasami wydaje się, że ustami artysty przemawia Taras Hryhorowycz…” Czy może być wyższa ocena twórczości wybitnego Mistrza… Assol Owsiannykowa przeprowadziła wywiad z Bohdanem Kozakiem, którego nie ma wśród jego licznych publikacji zamieszczonych we wspomnianej już książce „Bohdan Kozak. Aktor, pedagog, naukowiec”, ale który został opublikowany w wydawnictwach Centrum Kultury. Ma on wszechogarniający tytuł: „Bohdan Kozak o Tarasie Szewczence, nagrodzie narodowej, teatrze, pedagogice, Moskwie i Centrum Kultury”. Ale uda mi się dotknąć jedynie wizyty w Centrum Kultury: „Jestem po prostu pod wrażeniem waszego Centrum. To prawdziwie wspaniały pałac o cudownej atmosferze – godne przedstawicielstwo naszego kraju. Brakuje mi słów, by wyrazić wrażenia…” Zresztą, chce się przekazać także szczerą radość artysty z powodu wręczenia mu najwyższego wyróżnienia: „Jestem szczęśliwy i dumny, bo mając tytuł artysty ludowego Ukrainy, dotąd nie miałem Nagrody Szewczenkowskiej – „ukraińskiego Oscara” w dziedzinie sztuki i kultury. Trafić do grona najlepszych z najlepszych – to zaszczytne i wspaniałe. Za to jestem wdzięczny Panu Bogu, losowi i Tarasowi Szewczence”. Bohdanowi Mykołajowyczowi zapadło w pamięć ciepłe spotkanie z rodzicami uczniów Ukraińskiej szkoły niedzielnej, działającej w Centrum Kultury: – Zapytano mnie o teatr, Lwów i Ukrainę. I z radością opowiedziałem rodakom wszystko, co ich interesowało. Nawiasem mówiąc, to, że w Ukraińskim Domu istnieje taka szkoła, jest dla mnie również odkryciem. To, że rodzice przyprowadzają dzieci i pragną, aby nie zapominały swojego języka – to wspaniałe. Uważam, że każdy ojciec i matka, gdziekolwiek los ich rzuci, są zobowiązani nauczyć swoje dziecko ojczystego języka przodków. Przebywając w Centrum Kultury, odkryłem dla siebie wysoką ukraińską kulturę, która żyje i pulsuje… Warto przypomnieć, że w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie wielokrotnie przebywali koledzy i uczniowie Bohdana Kozaka, m.in. odbył się wieczór autorski jego uczennicy, zasłużonej artystki Ukrainy Ołeksandry Lutej, którą witał również znany moskiewski teatrolog, wielki przyjaciel Ukraińskiego Domu, Borys Pojurowski. Na scenie Centrum wystawiono spektakl Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Marii Zańkoweckiej „Opowiadanie nieznanego człowieka” według Antona Czechowa (aktorzy – uczeń Bohdana Kozaka, zasłużony działacz sztuk Ukrainy Jurij Czekow, Marija Szumejko, Jurij Wołynśkyj). W marcu 2012 roku odbył się pokaz spektaklu „Wspomnienia o Salomei” według sztuki Romana Horaka w reżyserii Ałły Babenko (aktorki – artystka ludowa Ukrainy, uczennica Bohdana Kozaka Lubow Borowśka i artystka ludowa Ukrainy Ołeksandra Bonkowśka). Oczywiście nie mogę nie wspomnieć, że miałem szczęście, począwszy od 2010 roku i przez sześć lat, być obok Bohdana Kozaka członkiem Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Razem z wielkimi Ukraińcami Borysem Olijnykiem (przewodniczący Komitetu), Romanem Bałajanem, Wasylem Herasymjukiem, Iwanem Draczem, Wiktorem Kowtunem, Ołeksandrem Syzonenką, Myrosławem Skorykiem, Mariją Stefiuk, Bohdanem Stupką, Dmytrem Stusem.... Nigdy nie zapomnę, że nawet w tym wybitnym towarzystwie Bohdan Kozak mimo wszystko wyróżniał się wyrafinowanym, głębokim intelektualizmem… Za naszej kadencji laureatami Nagrody Szewczenkowskiej zostali Dmytro Bohomazow, Myrosław Docyneć, Lidija Zabylasta, Anatolij Krywołap, Łewko Łukjanenko, Petro Midianka, Petro Panczuk, Petro Peczornyj, Radu Poklitaru, Anżelina Szwaczka, Wasyl Szklar oraz inni wybitni artyści Ukrainy. Dziękuję losowi za przyjaźń z Bohdanem Kozakiem…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn