Strona · s. 13strona oryginału ↗
Represjonowani krewni Łesi Ukrainki. Poświęcone 150. rocznicy urodzin poetki i pamięci jej krewnych
Слово Просвіти, №02 за 2021 рік
Anna STOLAROWA, członek honorowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, autorka książki „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”, laureatka nagrody im. Dmytra Bahalija, m. Charków. Rodzina Łesi Ukrainki odznaczała się szlachetnością i umiłowaniem wolności. Przodek Dragomanowych był przybyszem z Grecji. Służył jako dragoman (tłumacz) przy rządzie hetmańskim B. Chmielnickiego. Ród uległ ukrainizacji, prapradziad Łesi Ukrainki Stefan Dragoman mieszkał na Połtawszczyźnie i został wybrany jako „człowiek zacny i wiary godny” wójtem miasta Perejasławia. Ród Kosaczów również jest bardzo dawny. W rodzinie przechowywano dokument, w którym zapisano: „Władca Zacholmia Stefan Kosacz wyjednał dla siebie w 1444 roku u cesarza niemieckiego Fryderyka tytuł księcia, skąd cały jego obszar otrzymał nazwę Hercegowiny”. Od tego czasu potomkowie Stefana Kosacza rozproszyli się po wielu krajach, jeden z nich osiedlił się na Czernihowszczyźnie. Duma ze swojego rodu głośnym echem odbije się w hartowanych jak stal wersach Łesi Ukrainki: „My jeszcze powalczymy. My, dzięki Bogu, urodziliśmy się nie podnóżkami magnatów, w naszym horoskopie inne gwiazdy”.
Rozpocznijmy opowieść o krewnych Łesi Ukrainki, którzy byli prześladowani jeszcze w czasach carskich. Jakow Jakimowycz Dragomanow, brat dziadka Łesi Ukrainki Petra Jakimowycza Dragomanowa, był dekabrystą. Istnieje zapis w słowniku biobibliograficznym „Działacze ruchu rewolucyjnego w Rosji” (dalej „Słownik” — aut.): „Dragomanow Jakow Akimowicz, chorąży Pułku Piechoty Połtawskiej, ze szlachty, członek towarzystwa Zjednoczonych Słowian, po odbyciu trzymiesięcznego pobytu w więzieniu przeniesiony do Staroingermanlandzkiego Pułku Piechoty, w 1828 r. zwolniony ze służby i pozostawiony pod ścisłym nadzorem”.
Kiedy Petro Antonowycz Kosacz, ojciec Łesi Ukrainki, był na drugim roku, na Uniwersytecie Petersburskim doszło do tak zwanych „rozruchów studenckich”. Wielu studentów ukarano, w tym również jego. Przeniósł się wtedy do Kijowa i wstąpił na Uniwersytet Kijowski św. Włodzimierza na wydział prawa. Po ukończeniu uniwersytetu wstępuje do służby w kijowskiej izbie sądu karnego, broni dysertację na stopień „kandydata prawoznawstwa”. W 1868 r. zostaje mianowany przewodniczącym Zwiagielskiego zjazdu mediatorów pokojowych. W tym mieście urodziła się Łarysa Petriwna Kosacz. Od tego czasu i do końca życia ojciec zawsze służył „w sprawach chłopskich”, jego decyzje w sprawach chłopskich były w większości na korzyść chłopów. Za przychylność wobec chłopów nie lubiło go nie tylko zwierzchnictwo, ale i sąsiedzi-ziemianie. P. Kosacz uważał sprawy ukraińskie za swoje własne, był najaktywniejszym członkiem „Starej Hromady”, członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma „Kijowska starożytność”, udzielał wsparcia materialnego wydawnictwom ukraińskim, był w przyjacielskich stosunkach z I. Franką, M. Łysenkiem, M. Staryckim. Według opowieści najmłodszej córki Izydory, jej ojciec znał się z T. H. Szewczenką. Pod koniec maja 1861 r. odbywał się powtórny pogrzeb prochów T. Szewczenki. Parowiec „Kremenczug” nie mógł przybić do brzegu z powodu bardzo wielkiej powodzi. I wtedy postanowiono na zwykły wóz drabiniasty położyć trumnę z prochami poety, i w ten wóz Szewczenki zaprzęgli się najlepsi ukraińscy studenci, wśród nich był i Petro Kosacz. Idąc po pas w zimnej dnieprzańskiej wodzie, wyciągnęli trumnę na brzeg. Był człowiekiem humanitarnym. Miał przyjaciela Łobodowskiego Mychajła Fedorowycza, wybitnego etnografa i tłumacza Gogola na język ukraiński. Służył jako nauczyciel. W komisariacie policji znajduje się zapis: „Kosacz za zapewnienie stanowiska pisarza gminnego byłemu nauczycielowi wiejskiemu M. Łobodowskiemu, zwolnionemu za ukrainofilstwo, oraz za zaopatrywanie go w literaturę ukraińską podejrzany o polityczną nieprawomyślność”. Kiedy zmarł Petro Antonowycz Kosacz, na jego pogrzeb ze Lwowa, z Austro-Węgier, przyjeżdżał Iwan Franko i gorzko płakał nad grobem najlepszego przyjaciela.
Rodzoną siostrę Petra Kosacza, Ołeksandrę Antoniwnę Kosacz, wiosną 1879 r. aresztowano w Petersburgu. Ostatecznie ją wypuszczono, a jej męża Borysa Opanasowycza Szymańskiego zesłano na Syberię za udział w ruchu rewolucyjnym. W tym samym roku aresztowano drugą siostrę Kosacza, Ołenę Antoniwnę Kosacz. O niej jest zapis w tym samym „Słowniku”: „Uczestniczka kijowskiego kółka „buntowników”. W 1876 r. wzywana do przesłuchań w sprawie kółka rewolucyjnego w Jelizawietgradzie, pozostawała pod nadzorem. Zimą 1878-1879 r. mieszkała w Petersburgu, pracowała jako położna w szpitalu Kalinkinskim. Aresztowana w Petersburgu po 13 marca 1879 r. w związku z zamachem na Drentelna (szef żandarmów – aut.): przebywała w zamknięciu w więzieniu Litewski Zamek”. Później została wysłana do guberni ołonieckiej, w 1881 r. zesłana na Syberię na pięć lat do m. Jałutorowsk w obwodzie tiumeńskim. Dowiedziawszy się o tym, ośmioletnia Łesia pisze swój pierwszy wiersz „Nadzieja”: „Ani doli, ani woli u mnie nie ma, / Została tylko nadzieja jedna: / Nadzieja powrotu jeszcze raz na Ukrainę”.
Rodzony brat Ołeny Pcziłki i wuj Łesi Ukrainki, Mychajło Petrowycz Dragomanow, urodził się w m. Hadziacz, gdzie kiedyś została przyjęta z inicjatywy hetmana I. Wyhowskiego ugoda hadziacka, która dawała iluzje na odrodzenie autonomii Ukrainy. M. Dragomanow ukończył Uniwersytet Kijowski św. Włodzimierza, wydział historyczno-filologiczny. Był aktywnym uczestnikiem procesu historyczno-kulturowego, deklarował: „Wolę sam tworzyć historię, niż o niej pisać”. I tworzył. Stawiał sobie za cel pracą naukową udowodnić absurdalność oficjalnych założeń o niesamodzielności narodu ukraińskiego i jego kultury. Był organizatorem szkół niedzielnych jako środka inteligencji do wspierania oświecenia ludu. Pierwszą szkołę otwarto w 1859 r. w Kijowie, gdzie wykładowcą historii był M. Dragomanow. Stała się ona pierwowzorem wielu szkół na Ukrainie. W Charkowie organizatorką szkoły niedzielnej była Ch. Alczewska. Zasługą M. Dragomanowa jest to, że starał się zjednoczyć Ukraińców na podstawie własnej historii narodowej, kultury, wspólnych tradycji. Wydawnictwami folklorystycznymi demonstrował światu godną przeszłość narodu ukraińskiego, jego heroizm w nierównej walce z zewnętrzną ekspansją, jego dążenie do niepodległości państwowej. Dwa tomy „Pieśni historyczne narodu małoruskiego. Z objaśnieniami Wł. Antonowycza i M. Dragomanowa”, klasyczny zbiór ukraińskiej prozy ludowej „Małoruskie wierzenia i opowiadania ludowe”, dwa wydania „Pieśni polityczne narodu ukraińskiego XVIII-XIX w. z uwagami”, „Rozprawy Mychajła”
Drahomanowa o ukraińskiej literaturze ludowej i piśmiennictwie” – miały wielkie znaczenie w procesie edukacyjnym. M. Drahomanow był członkiem towarzystwa „Stara Hromada”, do którego należeli wybitni działacze ukraińskiej kultury i mecenasi, w szczególności P. A. Kosacz. Wydawali oni czasopismo „Kijewskaja starina”, gazety „Kijewskij tielegraf”, „Rada”, książki dla ludu, zajmowali się działalnością oświatową. M. Drahomanow był jednym z organizatorów Południowo-Zachodniego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, które jednoczyło postępową społeczność naukową, zajmowało się badaniem historii, etnografii, folkloru, statystyki, warunków klimatyczno-geograficznych Ukrainy, publikacją ukraińskich pieśni ludowych, dawnych aktów, kronik, badaniem stanu handlu zbożem na Prawobrzeżu, badaniami klimatologicznymi, spisem ludności itp. Wszystko to przekształciło „Towarzystwo” w swoistą ukraińską akademię. Szczytem działalności „Towarzystwa Geograficznego” był trzeci zjazd archeologiczny w Kijowie w 1874 r., na którym wyraźnie uwidoczniło się zjednoczenie świadomego narodowo ukraiństwa, którego celem było nadanie sprawie ukraińskiej poziomu europejskiego oraz możliwość wejścia Ukrainy do ogólnoeuropejskiego świata kulturowego. Właśnie to wywołało niezadowolenie władz imperialnych. Powołano specjalną komisję do zbadania działalności „Towarzystwa”. Następstwem kontroli „wysokiej komisji” był haniebny „ukaz emski” z 1876 r. o zakazie wszystkiego, co ukraińskie, nie można było nawet składać podpisów pod nutami w języku ukraińskim. „Towarzystwo Geograficzne” zostało zamknięte, M. Drahomanowa zwolniono z pracy dydaktycznej na Uniwersytecie Kijowskim bez prawa nauczania na innych uniwersytetach, pojawiło się zagrożenie zesłaniem na Syberię. Komitet „Starej Hromady” w składzie 12 członków podjął decyzję o utworzeniu ukraińskiego wydawnictwa zagranicznego, zbioru periodycznego „Hromada”, którego redaktorem i wydawcą mianowano M. Drahomanowa. Planowano, że będzie on kontynuował sprawę ukraińską za granicą. Środki na ten cel oraz utrzymanie Drahomanowa i jego rodziny przekazali członkowie „Starej Hromady” P. Kosacz i J. Szulhin. Czasopismo „Hromada” miało być potajemnie przerzucane do Galicji, a dalej do Ukraińców z Naddnieprza. Wczesną wiosną 1876 r. M. Drahomanow wyjeżdża do Wiednia, a następnie do Szwajcarii, do Genewy. Był więc pierwszym ukraińskim emigrantem politycznym. W zbiorze „Hromada” drukowano przede wszystkim artykuły o Ukrainie, książki, w szczególności „Kobziarza” Szewczenki, powieść Panasa Myrnego „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne” oraz opowiadanie „Źli ludzie”. Jedną z najlepszych prac M. Drahomanowa są „Dziwaczne myśli o sprawie narodowej Ukrainy”, gdzie uczony poddaje ostrej krytyce moskiewską nietolerancję wobec narodu ukraińskiego. Drahomanow proponował walkę o niepodległą Ukrainę drogą ewolucyjną: 1. Praca kulturalno-literacka na rzecz przebudzenia i rozwoju świadomości narodowej; 2. Wprowadzenie Konstytucji; 3. Reformami dążyć do rozwiązania problemów społecznych. Drogę rewolucyjną odrzucał – na krwi demokracji się nie zbuduje. Za granicą Drahomanow walczył o prawo do istnienia ukraińskiej historii, literatury i języka. W maju 1878 r. Drahomanow wygłosił na kongresie literackim w Paryżu przemówienie: „Literatura ukraińska, zakazana przez rząd rosyjski”. Powiedział: „Członkom kongresu trudno będzie uwierzyć, aby cała literatura w Europie była zakazana i aby takie niesłychane wydarzenie mogło mieć miejsce w połowie XIX wieku”. Swoje przemówienie Drahomanow przesłał przewodniczącemu kongresu Wiktorowi Hugo, dzięki jego wsparciu zostało ono rozpowszechnione na całym świecie. Wtedy cała postępowa inteligencja dowiedziała się o haniebnym stosunku rządu rosyjskiego do narodu ukraińskiego. Autorytet Drahomanowa w Europie jako uczonego, historyka, filozofa, myśliciela był bardzo wysoki. Prace Drahomanowa, które przedstawił na międzynarodowych kongresach folklorystów w Paryżu i Chicago, zwróciły na siebie uwagę zagranicznych specjalistów. Na kongresie w Londynie uhonorowano go wyborem na członka Międzynarodowej Rady Folklorystów, a przed kongresem w Chicago – członkiem honorowym tego kongresu. Zapraszano go do wykładania historii na Uniwersytecie Sofijskim. Kiedy w 1891 roku rozbestwieni rosyjscy dygnitarze żądali wydalenia go z Bułgarii do Rosji, rząd bułgarski nie zgodził się na to, choć Drahomanow nie posiadał obywatelstwa bułgarskiego. Do ostatnich dni nie rozstawał się z marzeniem o powrocie na Ukrainę: „Czyż umrę, nie zobaczywszy ukraińskiego nieba, żałosnych wierzb nad wodą, nie usłyszę, jak wieczorem odzywa się pieśnią ten czy inny zakątek wsi?”. Drahomanow wychował całą plejadę uczonych Bułgarii, budząc w wielu z nich zainteresowanie dalszym badaniem historii ukraińsko-bułgarskich związków duchowych. I. Franko mawiał, że Drahomanow był „stworzony na duchowego przywódcę wielkiego narodu”. W grudniu 1894 r. uczniowie i przyjaciele Drahomanowa postanowili we Lwowie uczcić 30-lecie jego działalności społeczno-politycznej i literacko-naukowej. Utworzono towarzystwo kulturalno-oświatowe „Postęp”. Zjechało się 600 osób, występowali I. Franko, M. Pawłyk, N. Kobryńska, W. Stefanyk, było wiele prezentów i powitań. Łesia Ukrainka nazwała jubileusz „świętem świadomej siebie Ukrainy”, francuski historyk Alfred Rambaud nazwał jubileusz „wielkim koncertem słowiańskim”, na którym wybitny folklorysta Henri Carnoy ogłosił „Wiele lat dla Mychajła Drahomanowa”. I nikt wtedy nie myślał, że pozostało mu żyć pół roku. „Władca myśli” M. Drahomanow zmarł na chorobę serca 8 czerwca 1895 r., pochowany został na cmentarzu katolickim w Sofii zgodnie z obrzędem protestanckim, jak zapowiedział (nie chciał, aby w zaświaty odprowadzał go pijany rosyjski pop). Ukraiński rzeźbiarz, również emigrant, Mychajło Paraszczuk, wzniósł nagrobek nad jego grobem, na którego podstawie wyryto: „Wielkiemu obywatelowi od ukraińskich emigrantów”. Drahomanow był nauczycielem i duchowym ojcem Łesi Ukrainki, nazywali go „Ukrainiec”, Łesia przejęła od niego pseudonim. I tak się złożyło, że w ostatnim roku życia Drahomanowa Łesia mieszkała w jego rodzinie w Sofii. Chowając go, Łesia wzięła ze sobą grudkę ziemi z grobu wuja i napisała pożegnalny wiersz, przepełniony głębokim smutkiem i szacunkiem dla wuja: W zeszłym roku, bywało, tu nad tym potokiem wiłam ja tobie wieńce barwne… Wtedy u mnie i kwieciste wiersze, żartując, płynęły spod pióra, — Kiedyś ja miałam ten dziewczęcy zwyczaj, gdy opuszczałam kraj jakiś na długo, zbierać kwiaty z najmilszych miejsc i brać je na pamiątkę ze sobą, — Teraz wzięłam ja grudkę ziemi, kiedyś ją położą nade mną… Łesia Ukrainka mówiła: „On nauczył mnie, jak ludzie cierpią niedolę i walczą z losem”. A na Ukrainę M. Drahomanow powrócił swoimi bezcennymi pracami, studiując które współcześni Ukraińcy wyciągają wniosek, który brzmi jak ostatnie słowa Drahomanowa do Ukraińców: „Kiedy pokażemy swoją siłę choć na części swojej ziemi, zwróci na nas uwagę i Europa. Mało kogo chyba biją na ziemi? Ludzie interesują się tylko tymi, którzy się bronią. I takim, zazwyczaj, pomagają”. Te słowa brzmią jak testament dla Ukraińców do walki o wolność i niestrudzonej pracy dla szczęścia. Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
