Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ukraińska nauka humanistyczna pod mieczem Damoklesa „Scopusa”

Слово Просвіти, №02 за 2021 рік

Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Zakończenie. Początek w numerze nr 1 z 2021 r. Kolejne zamiary zmian i przyczyny ich zacinania się. Przede wszystkim położę nacisk na następującą kwestię: aktualność i potrzebność dokumentu dyrektywnego, na podstawie którego należy pilnie zaprowadzić porządek w kontrolowanym przez państwo, faktycznie w trybie ręcznym przez wiele lat, ogniwie działalności naukowej, nie budzi wątpliwości. Logicznie umotywowany wydaje się również deklarowany cel: podniesienie jakości publikowanych w nich informacji naukowych oraz integracja tych wydawnictw z światową przestrzenią naukową. Jeśli wziąć pod uwagę, że ukraińska nauka przez stulecia zmuszona była rozwijać się według standardów i w cieniu jedynie „starszego brata”, to zamiar przestawienia zwrotnicy na europejskie orientacje wygląda bez wątpienia na słuszny. Wszakże, jak w każdej zdecydowanej sprawie, pierwsze kroki jej wdrażania wyraźnie uwydatniają zarówno pozytywy, jak i elementy hamujące. Najsłabszymi miejscami dokumentu są dwa wymogi: Pierwszy. Dyrektywne wciąganie całej ukraińskiej periodyki do baz danych bibliometrycznych Scopus oraz Web of Science. Drugi. Całkowicie nieumotywowany wymóg formowania składu redakcji oraz ocena jakości działalności naukowców według nowych, nielogicznych kryteriów. Ich wykonanie doprowadziło już do pojawienia się w naszym państwie jeszcze jednego nieprzejrzystego, faktycznie skorumpowanego czynnika, dzięki któremu w kierowniczej wierchuszce nauki już na prawnych podstawach zostaną wyparte ostatnie wysepki przyzwoitości i uczciwości, a ich miejsca zajmą majętni i bogaci, dla których nauka staje się nie powołaniem, a sposobem na karierę i wzbogacenie materialne. „Scopusowe” wymogi według rozdzielnika biurokratów. Z ministerialnego dokumentu wynika, że wszystkie naukowe wydawnictwa periodyczne, które do początku 2018 roku oficjalnie uważano za fachowe, automatycznie podlegają sanacji: albo wchodzą do listy scopusowych, albo, w warunkach niedotrzymania wymogów, przenoszone są do listy drugorzędnych, oficjalnie nieuznanych. Zatem i publikacje w takich oficjalnie uznawane nie będą. Nie jest zbyteczne w tym kontekście postawić pytanie: kto konkretnie podejmuje decyzję o włączeniu czasopism do kategorii „scopusowych”: założona w 2004 roku firma globalnego biznesu informacyjno-analitycznego Elsevier, która opracowała system Scopus, czy Ministerstwo Oświaty? Odpowiedź jest jednoznaczna – nasze ministerstwo. Zatem państwo. Zgodnie z danymi strony „Otwarta nauka w Ukrainie” (ostatnia aktualizacja 30.08.2020) do „Wykazu naukowych wydawnictw fachowych Ukrainy” wchodziło 1110 tytułów takich wydawnictw (aktualny nakaz MON z 02.07.2020 roku). Obecnie jest to wspólny wskaźnik dla nowo utworzonej, tak zwanej białej, kategorii A oraz tymczasowej, z perspektywą „na wylot”, kategorii B. Przeanalizowawszy zaktualizowaną listę, dochodzi się do przykrego wniosku: w ciągu półtora roku wprowadzania nowych „reguł gry” z tej ponad tysiąca czasopism naukowych status kategorii „A” (oficjalnie uznanej przez nasze ministerstwo) otrzymało… sto wydawnictw, co w stosunku do ich ogólnej liczby stanowi dziewięć (!) procent. Dużo to czy mało? Dobrze to czy źle? Wyraźniej odpowiedzieć na te pytania można wtedy, gdy porówna się tę liczbę „szczęśliwców” według nauk – ścisłych i socjohumanistycznych. Jak należało się spodziewać, do nowych kryteriów mogło dostosować się całkiem niewiele wydawnictw, z których przeważająca większość ma związek z problematyką nauk fizyczno-matematycznych, chemicznych, medycznych, technicznych, biologicznych. Badania w tych dziedzinach we wszystkich czasach i reżimach istnienia Ukrainy rzeczywiście były i są interesujące dla zachodniego świata. Natomiast z czasopismami humanistycznymi – smutny obraz. Ich liczba – na palcach jednej ręki. Oto one: Judaica Ukrainica (KMA); „Rękopiśmienne i książkowe dziedzictwo Ukrainy” (NBU im. W. Wernadskiego); „Strony Historii” (NTUU KPI); „Wiestnik Uniwersytetu Dniepropetrowskiego”, seria: Historia i archeologia; „Ukraiński czasopismo historyczne” (Instytut Historii NANU); „Wschodnioeuropejski biuletyn historyczny” (Drohobycz). Jeszcze – „Kijowsko-Mohylański czasopismo humanistyczne”. I to na całą Ukrainę, na jej prawie 800 uczelni… Czy naukę ukrainoznawczą dyskryminuje państwo? Szans na trafienie do rzędu „zalegalizowanych” przez samo państwo najmniej mają czasopisma naukowe, których tematyka skoncentrowana jest w płaszczyźnie przede wszystkim ukrainoznawstwa. Chodzi o takie jego upośledzone i fałszowane przez stulecia przez różną władzę kolonialną składowe jak etnologia, folklorystyka, twórczość ludowa, dziennikarstwo, sprawy wydawnicze, prawo zwyczajowe, „białe plamy” ukraińskiej historii. W końcu, wszystkie te badania, które skierowane są na ochronę, rozwój i utwierdzenie języka ukraińskiego jako państwowego. To setki i tysiące jeszcze nienapisanych stron lokalnych wydarzeń i zjawisk. To takie same setki i tysiące znanych i mało znanych postaci, na które jeszcze przez rosyjskie, a później radzieckie systemy totalitarne nałożono piętno „zdrajców ludu pracującego”. To miliony niezbadanych stron spraw archiwalnych, szpalt rzadkich obecnie pierwszych ukraińskich gazet, czasopism, książek. Jednym słowem, wszystko, co dotyczy tożsamości narodowej, języka i kultury narodu ukraińskiego. Zazwyczaj taki zasób informacyjnego narodowego genofondu raczej nie zostanie zdigitalizowany w najbliższym czasie. Zatem przepadnie niepoznany. Oczywiście, że wszystko to powinno interesować przede wszystkim samo państwo w osobie jego obecnych przywódców, a nie cudzoziemskie „scopusowe” czasopisma, gdzie zawsze poszukiwane będą odkrycia i znaleziska przede wszystkim o skali ogólnocywilizacyjnej, a nie lokalnej. Ale dlaczego właśnie ukrainoznawczy segment naszej nauki świadomie wypycha się z ogólnoukraińskiego kontekstu przede wszystkim przez tych, którzy kształtują politykę humanistyczną państwa? Odnosi się wrażenie, że autorzy tego dokumentu w nieukrywany sposób poszli na ograniczenie właśnie takiego segmentu badań naukowych. Bo inaczej jak wyjaśnić ten fakt, że w warunkach niewypowiedzianej wojny rosyjsko-ukraińskiej na wschodzie Ukrainy i aktywizacji wrogów wszystkiego, co ukraińskie, w całej Ukrainie ministerstwo oświaty podejmuje decyzję, która obiektywnie stawia w dyskryminacyjnych warunkach badania i badaczy, którzy poświęcili się studiom ukrainoznawczym, którzy obiektywnie odmoskwiają naszą humanistykę, zwracają jej narodowe oblicze? Nie ma wątpliwości, że do początku 2021 roku tak zwana „scopusowa” lista ukraińskich wydawnictw naukowych może wyraźnie się powiększyć – naciskają dyrektywnie narzucone terminy. Ale w jaki sposób? Odważę się prognozować: w jakikolwiek, ale równoodległy od obiektywności, uczciwości naukowej, przejrzystości, celowości z punktu widzenia przede wszystkim interesów państwowych. Zatem sformalizowany, z wyraźnymi elementami ręcznego sterowania i skorumpowania. Podstawy do takiego twierdzenia daje praktyka „przystosowywania” naszych uczelni w całości i badaczy w szczególności do drakońskich wymogów ministerstwa. I praktyka ta, ku naszemu wielkiemu wstydowi, czasem wygląda żałośnie. Czym jest „Scopus” i jak przystosowuje się do niego Ukraina? Dla mało opłacanego przedstawiciela ukraińskiej nauki humanistycznej istnieją dwie drogi, by zostać uhonorowanym publikacją w czasopismach zalegalizowanej przez nasze ministerstwo tak zwanej „scopusowej” kategorii: moralna i niemoralna. Zanim jednak rozważymy już ustaloną praktykę osiągania celu tymi dwiema drogami, warto rozeznać się w prawdziwych labiryntach na podejściach do tego zagadnienia. Ilościowo masa czasopism naukowych na świecie, które indeksowane są pod dachem tego pojęcia, osiągnęła wskaźnik ponad 38 tysięcy tytułów. Taka liczba stale pływa, ponieważ na tle stałego uzupełniania bazy danych nowymi wydaniami, które odpowiadają wysokim kryteriom, równie aktywnie usuwane są te, które nie zawsze przestrzegają wysokiej poprzeczki wymagań. Nie może nie budzić szacunku i chęci naśladowania szereg tamtejszych zasad przygotowywania tekstów naukowych: przede wszystkim aktualność; wysoki poziom doboru materiału, porządku analizy, metodologii i statystycznej wiarygodności badania; potwierdzenie danych przekonującymi wnioskami; ciekawy wykład, przejrzysta struktura i, oczywiście, ani najmniejszego śladu plagiatu czy kompilacji. Zatem, doprawdy: chałtura, profanacja, pseudonauka, będące dawnym i chronicznym biczem naszej postsowieckiej nauki, tutaj nie przechodzą. Ale są tu dwa ważne niuanse. Pierwszy. Dotyczy jakościowej periodyki naukowej. I tutaj ta jakość ujawnia się i jest oceniana na etapie recenzowania. Śluzy dla jakościowych tekstów otwiera lub zamyka nie decyzja ministerialnego urzędnika czy rektoratu, a opinia recenzenta – autorytetu w tej czy innej dziedzinie nauki. Drugi. W szerokim morzu czasopism „scopusowskich” jest niemało takich, które w społeczności naukowej przyjęło się nazywać „agresywnymi” lub „drapieżnymi” – z punktu widzenia ich polityki finansowej. A tę ostatnio dyktują wydawnictwa, pod których skrzydłami coraz częściej znajdują się naukowe wydania periodyczne i książkowe. Tutaj jednoznacznie wszystko postawiono na taśmę produkcyjną zarabiania pieniędzy. I tutaj zdążyła już „przykleić się” tak zwana rosyjska mafioza pseudonaukowa. Moralna i niemoralna droga publikujących: doświadczenie Francuzów Autor tych słów miał dobrą okazję zbadać procedurę doboru jakościowych tekstów naukowych podczas finansowanej przez Radę Europy wizyty studyjnej poświęconej badaniu doświadczeń nauczania dziennikarstwa na szeregu uniwersytetów Francji i Wielkiej Brytanii. Tak na pytanie kierownika ukraińskiej delegacji, czy może on opublikować swój artykuł w czasopiśmie naukowym o dziennikarstwie Uniwersytetu w Lille (Francja), dyrektor wydawnictwa „La Voix du Nord” profesor Dorozie Tromparent jednoznacznie powiedział: „Nie, tego od razu panu powiedzieć nie mogę. Pana artykuł, po przejrzeniu go przez sekretarza pod kątem technicznym, wyślę najpierw jednemu z naszych recenzentów, który jest specjalistą w opracowywanym przez pana temacie. Może on mieszkać zupełnie w innym zakątku świata i, oczywiście, nie będzie wiedział, z jakiego kraju jest ten artykuł i kto jest jego autorem. Werdykt recenzenta będzie dla mnie jako redaktora ostateczny”. Nie jest zbyteczne zwrócić tu uwagę na inne niuanse opowieści francuskiego kolegi. Proces od otrzymania artykułu do podjęcia decyzji o rekomendacji go do druku w czasie może rozciągnąć się na sześć-osiem miesięcy. Recenzenci w czasopiśmie są opłacani, środki na ten koszt artykułu wydzielane są z funduszu specjalnego redakcji. Tacy nie zależą ani od rektora, ani od dziekana uczelni, w której pracują. Dla takich ponad wszystko jest reputacja naukowa na zasadach uczciwości. Publikacje dla samych autorów mogą być zarówno płatne, jak i bezpłatne. Wszystko zależy od polityki czasopisma. Zazwyczaj te, które są w wolnym dostępie, pokrywają swoje wydatki redakcyjne i drukarskie kosztem subskrybentów oraz autorów, którzy chcą się tu wydrukować. Redakcje, które kolejnych wydań swoich publikacji nie udostępniają w otwartej sieci, zarabiają środki kosztem płatnego dostępu do ich platform dla poszukiwaczy odpowiedniej informacji. W tych warunkach autorzy publikacji, które są rekomendowane do druku, płacić nic nie muszą. Według świadectwa mojego francuskiego kolegi, z nadesłanych skądkolwiek do kolejnego numeru redagowanego czasopisma artykułów, wysyła on do recenzji nie więcej niż jedną trzecią. A co z tymi autorami, których teksty nie odpowiadają wyznaczonym kryteriom? Właśnie dla takich zaczyna się niemoralna droga trafienia do „Scopusa”. I właśnie na taką drogę, świadomie lub nieświadomie, popycha ukraińskich badaczy państwo przez swój organ wykonawczy – Ministerstwo Oświaty. Chcesz „zalegalizowany” artykuł? – wykładaj 1000 dolarów: ukraińskie doświadczenie Chodzi o płatne usługi firm pośredniczących. Ich liczba ostatnio wręcz przekracza wszelkie granice, ich oferty usług często zbijają z tropu nawet najbardziej odpornych pod względem moralnym badaczy. Oto tylko niektóre z obietnic otrzymanych przez autora tych słów na osobistą pocztę elektroniczną: „witamy, pańska szanowna obecność w bazie danych Copernicus daje możliwość otrzymania zniżki za publikację w naszych czasopismach o 30 procent”; „współpracujemy z czasopismami o wysokim rankingu i najlepszymi wydawnictwami”, „w pół roku pomogliśmy dwóm tysiącom autorów opublikować ich artykuły”, „publikacja pańskiego artykułu szybko i bez ryzyka”, „pracujemy na jakościowy wynik, a nie na ilość”. Tutaj też podawane są opinie i podziękowania zachwyconych klientów. Polityka cenowa pośredników budowana jest według takiego schematu: na początku klienta przekonują, że koszt publikacji będzie wynosił od 40 do 50 tysięcy rubli (podkreślam – właśnie rubli). Z czasem okazuje się, że to tylko opłata dla redakcji czasopisma, ale dodatkowo jeszcze należy zapłacić za kolejne etapy: należyte redagowanie, podciągnięcie poziomu artykułu do wymagań czasopisma, tłumaczenie na angielski. W ten sposób ostateczna suma zwiększa się kilkukrotnie. Zazwyczaj wynosi ona 1000 dolarów. Wszystko, co jest poniżej tego wskaźnika, obniża szansę na bycie opublikowanym. Co wchodzi w zestaw usług takich pośredników? Faktycznie wszystko – od napisania samego artykułu za pana do umieszczenia go w jednym z czasopism, na które tak orientuje się nasze ministerstwo. Wiele firm-pośredników, mimo wysokiej ceny usług, umieszcza takie artykuły nie tylko w agresywnych czy drapieżnych wydaniach, ale i tych, gdzie publikacje są bezpłatne, chociaż termin oczekiwania może wynieść ponad rok. W takich warunkach pełny koszt

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn