Wśród zniszczonego miasta na Doniecczyźnie stoi nasz Kobzarz. Na pomniku, oprócz śladów po ostrzałach, są słowa:
Swoją Ukrainę miłujcie,
Miłujcie ją… Podczas strasznej wichury,
W ostatniej ciężkiej chwili
Za nią Pana módlcie.
Stoi Szewczenko. Stoi także Wuhłedar!
Zdjęcie i tekst ze strony na Facebooku 72 Oddzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców
JULIJA BEREŻKO-KAMIŃSKA
OLHA KRAWCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
22 stycznia Ukraina w warunkach okrutnej wojny z moskwicinem uczci 105. rocznicę Dnia Zjednoczenia. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki rozpoczyna nieformalny tydzień pamięci narodowej, kiedy we wszystkich zakątkach Ukrainy (i nie tylko), od małego do wielkiego, od Wojownika, Duchownego, aż po świadomych pedagoga, artystę, sportowca i biznesmena, wspominać i czcić będą wielkich Ukraińców wszystkich czasów i wieków, którzy swoją pracą, męstwem, walką, wiarą i talentem kładli fundament pod Soborność ukraińskich ziem, siłę naszej Państwowości. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Cała sławna ukraińska historia, przeszłość i przyszłość będą pulsować w ognisku tego znaczącego wydarzenia, kiedy w Kijowie na Placu Sofijskim odbyło się uroczyste zgromadzenie i został ogłoszony Akt Zjednoczenia ukraińskich ziem, co wzmocniło i rozwinęło idee oraz zasady Niepodległości Ukrainy, potwierdzone wcześniej (22 stycznia 1918!) IV Uniwersałem. Po sześciu wiekach Ukraińcy realnie osiągnęli swoje szczytowe marzenie – odnowili własne Państwo, jednocząc rozdarty przez imperia naród ukraiński w niezłomny Naród. Sprawiedliwie jest, że obecnie znów brzmieć będą imiona i czyny tych, którzy byli bezpośrednio i pośrednio zaangażowani (przed i po) w ten Dzień, który istotnie wpłynął (zmienił) na wszystkie dalsze procesy narodowo-polityczne na Ukrainie. Ale, jak każde wiekopomne zjawisko historyczne, fenomen Zjednoczenia zawiera swoje źródła i początki, opiera się na energii Narodu i jego wybitnym „pierwszym szeregu”. Przecież czasami nawet tak znaczące wydarzenia i idee mogą nie zapłonąć zmysłowym ogniem prawdy, jeśli traci się kulturowo-historyczną ciągłość narodowo-państwowego bytu. Dlatego w tym szacownym szeregu muszą być nasi wielce dostojni książęta i hetmani, przywódcy narodowowyzwoleńczych powstań i zmagań, budziciele ludowej duszy i oświeciciele, Wojownicy i twórcy państwa. Poeci, Bojownicy i Oracze. Bo jak można oceniać, uświadamiając sobie misję i znaczenie takich postaci, jak M. Hruszewski, S. Petlura, I. Ohijenko, J. Konowalec czy P. Skoropadski, jeśli nie zsyntetyzujemy ogromnych twórczych, państwowotwórczych, militarnych wysiłków wielu pokoleń na przestrzeni wieków, które czyniono zarówno przed 22 stycznia 1919 roku, jak i po tym wydarzeniu, aż do czasów obecnych? Bo i „żywy łańcuch” 21 stycznia 1990 roku, zorganizowany przez siły patriotyczne między Kijowem, Lwowem i Iwano-Frankiwskiem, w którym brały udział do 3 milionów Ukraińców, jak i „żywy łańcuch” tego dnia w Charkowie, jak i ogłoszenie 24 sierpnia Aktu o Niepodległości Ukrainy – to wszystko jest dziedzictwem utwierdzania ideałów Soborności, duchowej jedności ludzi ukraiństwa, Zjednoczenia wschodnich i zachodnich ziem Ukrainy. Jednak warto wspominać nie tylko twórców państwa, wojowników, polityków, ale i tych, którzy byli Wojownikami Ducha, oświecicielami Narodu. Wśród wielu – Wasyl Kryczewski (urodzony w takie same styczniowe dni, jeden z założycieli i pierwszy rektor Ukraińskiej Akademii Sztuk), który uosabia najwyższe cnoty ukraińskiego artysty, obywatela i patrioty, Artysty uznanego przez świat. Właśnie w tamtych burzliwych czasach narodowowyzwoleńczych zmagań 1917–1919 lat tworzy on symbole państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej (Mały i Wielki herb państwowy Ukrainy, Państwowy bilet kredytowy, Wielka pieczęć państwowa URL), zatwierdzone przez Radę Centralną w 1918 roku, wojskowy Sztandar dla Pierwszego ukraińskiego pułku imienia Bohdana Chmielnickiego… Wszystko, co wielkie i znaczące w społeczno-politycznym i narodowo-kulturowym życiu Ukrainy, przechodziło przez jego serce, talent i duszę. Wydawało się, że w jego twórczości życiowej pomieściły się wszystkie muzy – od malarstwa, architektury, literatury, historii, sztuki ludowej, aż po politykę i ukraińskie kino. Ale mimo wszystko on nigdy nie zdradzał. Kontynuacja na str. 2. PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (str. 24). Koszt wzrósł dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 6 mies. — 360 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Wasyl Kryczewski – twórca Herbu Ukraińskiej Wolności», s. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1 ukraińskich ideałów, kultury narodowej, historii swojego narodu w różnych segmentach swojej twórczości życiowej. Jako artysta brał bezpośredni udział nawet w kształtowaniu i rozwoju narodowej kinematografii. Niestety, większość filmów z udziałem Kryczewskiego została zniszczona przez radziecką cenzurę. Przecież Kryczewski w okresie ukrainizacji lat 20. XX wieku stał się pierwszym ukraińskim artystą-plastykiem właśnie ukraińskiego kina, w szczególności filmów: „Taras Szewczenko”, „Mały Taras”, „Taras Triasyło”, „Borysław się śmieje”, „Zwenigora” (według O. Dowżenki), „Nazar Stodola”, „Soroczyński jarmark”, „Karmeluk”. Pierwszy artysta narodowego kina, który wraz z O. Dowżenką wyprowadził je na poziom europejski. Ponad wszystko cenił ukraińską książkę. Dlatego z taką miłością projektował ukraińskie książki, w szczególności prace M. Hruszewskiego: „Ilustrowana historia Ukrainy” (1912), „Historia literatury ukraińskiej” (1923). W „Encyklopedii ukrainoznawstwa” (1949) W. Kubijowycza zaznaczano, że „punktem zwrotnym w rozwoju ukraińskiej grafiki książkowej były prace Wasyla Kryczewskiego, który pod wpływem M. Hruszewskiego zwrócił się ku źródłom starej ukraińskiej grafiki i sztuki ludowej”. Przyjaźnił się i był duchowo zgodny z D. Szczerbakiwskim, współpracował ze szkołą kilimiarstwa, którą otworzyła W. Chanenko, przyjaźnił się, tworzył razem ze znanymi i bliskimi mu rodakami-„sumczanami” (O. Ołeś, M. Chwylowy, O. Hryszczenko, P. Chołodny, H. Kruk i in.). W. Kryczewski, jak i cała sławna rodzina Kryczewskich, zawsze pragnęli tworzyć życie w ukraińskim środowisku, kładąc mocny fundament pod rozwój życia narodowego. On święcie wyznawał najwyższą dla siebie zasadę ludowości, co umożliwiło powstanie unikalnych dzieł (na podstawie narodowych kanonów i tradycji) zespołów architektonicznych: Memoriał Dom-Muzeum Szewczenki w Kijowie; budynek Połtawskiego gubernialnego ziemstwa; budynek I. Szczytkiwskiego w Kijowie; budynek Czubuka-Podilskiego w Perejasławiu; budynek pisarzy „Rolit”; pomnik na grobie M. Hruszewskiego; budynek Opiszniańskiego punktu szkoleniowo-pokazowego garncarstwa… Harmonia, synteza tego, co narodowe i ogólnoludzkie, naturalny talent jego sztuki były zrozumiałe i uznane na świecie, a jego wystawy twórczości w Warszawie, Pradze, Berlinie, Tbilisi, Londynie, Brukseli, Toronto, Waszyngtonie, Nowym Jorku, Filadelfii otworzyły przed światem oryginalność i wielkość ukraińskiej kultury. Szczególnie bliski był wielu Ukraińcom, którzy rozproszyli się po świecie. Dlatego metropolita Mścisław (Skrypnyk), odwiedziwszy grób Kryczewskiego w Caracas, zarządził przeniesienie jego prochów na ukraiński cmentarz świętego Andrzeja w USA (Bound Brook), w ten sposób honorując wybitnego Ukraińca. W te dni soborowe z wielkim szacunkiem wspomina się całą rodzinę Kryczewskich (Wasyl, Fedir, Mykoła, Kateryna – plejada artystów kilku pokoleń), którzy utwierdzali w swojej twórczości wielką ideę ukraińskości i wolności narodowej. Kluczową jakościową cechą rodziny był jej czyn obywatelski, z wychowaniem właśnie takiej etycznej normy zachowania u dzieci i wnuków. Ta pedagogika rodzinna jest wzorem dla nowych pokoleń Ukraińców. Jeśli ojciec (Wasyl Kryczewski) – aktywny uczestnik zmagań narodowych czasów Centralnej Rady, Hetmanatu, Dyrektoriatu, to Mykoła (jego syn), będąc obywatelem Francji, bronił jej wolności przed faszystami, za co został nagrodzony najwyższym odznaczeniem Francji – Orderem Legii Honorowej. Dlatego „Szkoła Kryczewskich” powinna być jeszcze bardziej społecznie pożądana w czasie wielkiego zmagania, ponieważ wszyscy oni byli głęboko patriotycznymi synami i córkami Ukrainy, artystami, dla których twórczą podstawą służyły zasady ludowości, ukraińskości, tożsamości narodowej. Uznany badacz kultury ukraińskiej Myrosław Semczyszyn, charakteryzując W. Kryczewskiego, pisał: „W historii Ukrainy W. Kryczewski zajmuje szczególne miejsce… Bo zaszczepił obywatelom szacunek i miłość do swojego narodowego. A ostatnią jego pracą na ojczystych ziemiach był Memoriał Muzeum na grobie Szewczenki pod Kaniowem” jako danina szacunku dla najwspanialszego Sobornika. Współczesna edukacja narodowa, nauka historyczna, kulturoznawstwo i politologia, ukraińskie muzealnictwo są zobowiązane „zwracać” narodowi niesłusznie wyrwane przez totalitarny moskiewski reżim strony biografii o takich wybitnych Ukraińcach. Przecież „powrót” takich gigantów ukraińskiego Ducha na łono narodowej Pamięci będzie służył wzmocnieniu naszej duchowej jedności, Soborności, Tożsamości, Państwowości. Wierzy się, że Ich ideały, życiowy ofiarny ślad będą przekazywane przez wszystkie następne pokolenia. Zwłaszcza gdy wsłuchujesz się w przejmującą melodykę wierszy na Dzień Soborności Ukrainy, które obecnie czytają dzieci Ukrainy, w tym także Czerkaskiej szkoły specjalistycznej imienia Wiaczesława Czornowoła, gdy nieustannie biją w światach serca takich Ukraińców, jak znana diasporowa Poetka Łesia Chrapływa. Bo to w jej płomiennym Słowie dzwoni Ukraińska Dusza, jak dzwon Sofii, Że wolność wszystkim nam będzie. Gdy dzwonił: – Przepadła ciemność, Niewola długowieczna, Już wrogów złych nie ma! – Dwudziestego Drugiego Stycznia. Tak było wtedy, gdy na placu Sofijskim triumfalnie i różnogłosowo na wszystkie sposoby nagłaśniano najbardziej świąteczne i wymarzone przez naród Słowa: „Od dziś w jedno zlewają się od wieków oderwane od siebie części jedynej Ukrainy – Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa (Galicja, Bukowina i Ukraina Węgierska) i Naddnieprzańska Wielka Ukraina. Od dziś jest niepodległa Ukraińska Republika Ludowa”. I tak będzie zawsze! Sława Sobornej Ukrainie! Heorhij FILIPCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Łesia Ukrainka, Wałerij Załużny, Kostiantyn Ostrogski, Iwan Wyhowski, Dmytro Kociubajło (Da Vinci) oraz ponad 100 innych wybitnych Ukraińców zostało przedstawionych na stronach unikalnego kalendarza „Znaj naszych”, który niedawno zaprezentował wspaniały artysta, lider i wokalista zespołu „Ot Winta!”, znany aktor i scenarzysta Jurij Żurawel. Jurij opowiada, że jego broń – ołówek – bywa silniejsza od karabinu. I rzeczywiście, większość Ukraińców bezbłędnie rozpoznaje jego rysunki, które od początku Rewolucji Godności krążą po internecie. Przedstawiono na nich dowcipnie, z prawdziwym kozackim humorem, ukraińskich bohaterów i antybohaterów ostatniej dekady, naszych wrogów, w tym tego najważniejszego – Putina, a także ważne wydarzenia z historii Ukrainy i bieżących wiadomości. Historia projektu „Znaj naszych” zaczynała się od kalendarza ściennego na 2016 rok z rysunkami batalistycznymi „Bitwy o Ziemię Ojczystą”. Na 12 obrazach bitew przedstawiono prawdziwych Bohaterów Ukrainy – od księcia Światosława Chrobrego i hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego – po żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej pułkownika Piotra Bołboczana podczas ich wyprawy na Krym, wojowników UPA w bitwie pod Hurbami oraz „cyborgów” w walkach o lotnisko w Doniecku. Kiedy Jurij Żurawel dowiedział się, że dzieci z Koziatyna w obwodzie winnickim ozdobiły wycinkami z kalendarza „Bitwy o Ziemię Ojczystą” szkolną pracownię historyczną, opracowując koncepcję kalendarza na kolejny rok, postanowił stworzyć dla swoich fanów całą galerię portretów wybitnych Ukraińców. W przededniu 2017 roku zaprezentowano pierwszy kalendarz-galerię z serii „Znaj naszych”, z każdej strony którego można było wyciąć aż dziewięć portretów. Łącznie wychodziło ponad 100 znanych osób! W unikalnej autorskiej galerii portretów graficznych wybitnych ukraińskich działaczy znajdują się dowódcy, artyści, pisarze, malarze, działacze polityczni i społeczni różnych epok, którzy zajmują szczególne miejsce i mają znaczenie w historii naszego narodu. Czołowe miejsce w galerii zajmują również Bohaterowie wojny rosyjsko-ukraińskiej. – Zeszłoroczny kalendarz był poświęcony poległym Bohaterom obecnej wojny. A w tym roku chciałem połączyć naszego głównodowodzącego Wałerija Załużnego z Bohaterami przeszłości – opowiedział Jurij Żurawel. Na przykład w zestawieniu na styczeń 2024 roku znaleźli się: Stepan Bandera, Jurij Horlis-Horski, Mychajło Zabrodski, Wasyl Symonenko, Stepan Tarabałka, Wasyl Stus, Archyp Kuindży, Mychajło Matiuszenko i Wasyl Jaworski. Czterech uczestników współczesnej wojny rosyjsko-ukraińskiej, z czego trzech poległych. Pod każdym portretem znajduje się „złota myśl” – znany cytat należący do tej osoby. A na odwrocie – krótka notka biograficzna. Wszystkie wyżej wymienione wybitne osobistości urodziły się w styczniu. Według tej samej zasady zbudowane są również inne strony kalendarza „Znaj naszych – 2024”. Na swojej stronie na Facebooku Jurij Żurawel stale dzieli się nowymi karykaturami i zachęca ludzi do wpłacania datków na Siły Zbrojne Ukrainy. Tym, którzy przekazują na ten czy inny cel ponad 1000 hrywien, tradycyjnie podarowuje kalendarz „Znaj naszych”. Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe
10 stycznia br. odbyło się spotkanie zwierzchników i upoważnionych przedstawicieli chrześcijańskich Kościołów Ukrainy, na którym przyjęto Apel Chrześcijańskich Kościołów Ukrainy w sprawie potępienia agresywnej ideologii „russkiego mira”. Na zebraniu Prawosławny Kościół Ukrainy reprezentował metropolita białocerkiewski Jewstratij. Jak wiadomo, ideologiczną podstawą agresji Rosji przeciwko Ukrainie, rosyjskich zbrodni wojennych i ludobójstwa narodu ukraińskiego jest szowinistyczna doktryna „russkiego mira”, która realizowana jest w praktyce w formie dyktatury, zwanej „raszyzmem”.
Uczestnicy spotkania zaznaczyli, że „patriarcha Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Cyryl Gundiajew oraz Rosyjski Kościół Prawosławny byli i pozostają jednymi z głównych twórców i propagandystów ideologii „russkiego mira”, która zakłada wyjątkowość cywilizacji rosyjskiej, jej odizolowanie i wrogie przeciwstawienie się innym”. Zdaniem zwierzchników ukraińskich Kościołów „ta ideologia dziś stanowi wyzwanie dla głoszenia Ewangelii we współczesnym świecie i podważa zaufanie do chrześcijańskiego świadectwa”.
W swoim apelu zwierzchnicy Kościołów poparli wezwanie Ogólnoukraińskiej Rady Kościołów i Organizacji Religijnych do międzynarodowych organizacji międzywyznaniowych w sprawie rozpatrzenia kwestii pociągnięcia do odpowiedzialności moralnej i innej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, który na wszelkie sposoby popiera agresję Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie, podsyca wrogość międzynarodową i międzywyznaniową oraz poprzez głoszenie ideologii „russkiego mira” skłania do ludobójstwa narodu ukraińskiego.
Zwierzchnicy Kościołów omówili szereg kwestii współpracy międzynarodowej w kontekście przeciwstawiania się rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie oraz ożywienia dialogu i współpracy Kościołów z instytucjami ukraińskiego społeczeństwa obywatelskiego.
Spotkanie zwierzchników chrześcijańskich Kościołów Ukrainy odbyło się w odnowionym formacie Narady przedstawicieli chrześcijańskich Kościołów Ukrainy pod przewodnictwem starszego biskupa Ukraińskiego Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej Anatolija Kozaczka. W spotkaniu wzięli udział zwierzchnicy i upoważnieni przedstawiciele Prawosławnego Kościoła Ukrainy, Ukraińskiego Greckokatolickiego Kościoła, Rzymskokatolickiego Kościoła na Ukrainie, Ogólnoukraińskiego Związku Kościołów Chrześcijan Ewangelicznych-Baptystów, Ukraińskiego Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, Ukraińskiego Chrześcijańskiego Kościoła Ewangelicznego, Ukraińskiego Kościoła Ewangelickiego oraz Ukraińskiego Kościoła Luterańskiego.
Inf. własna
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
drogi Ołeksy Hirnyka oraz upamiętnieniu jego postaci. Wiele materiałów w tej niedawno wydanej książce znalazło swoje miejsce właśnie dzięki panu Mychajłowi. W książce zamieszczono artykuł o M. Isczence autorstwa jego godnego syna i kontynuatora dzieła swojego ojca, Wołodymyra Isczenki. Pisze on między innymi o tym, jak w 1992 roku ojciec opublikował obszerny szkic o O. Hirnyku. Z wielkim ryzykiem dla siebie zachował kilka ulotek, a nawet zapalniczkę, którą tamten podpalił się. Według słów W. Isczenki, była to pierwsza wiadomość o ukraińskim Pochodni. Przy okazji zaznaczę, że teksty kilku ulotek, rozrzuconych przez Hirnyka na Czerneczej Górze, są drukowane w książce. W jednej z nich pan Ołeksa napisał wprost proroczo: „Głupi jest ten polityk, kto uwierzy ruskiemu... Im szybciej świat pozna ich kłamstwo, tym szybciej Ukraina wyzwoli się z ich jarzma. Świat ich nie zna. Zna ten, kto przeszedł przez ich więzienia. Rosja jest obłudna. Inaczej mówi, a inaczej robi. Dajcie nam żyć! Niech słowo prawdy poleci jak rakieta!” Równo po 46 latach Rosjanie odpowiadają na wezwanie ukraińskiego patrioty barbarzyńskimi ostrzałami naszych miast i wsi, i jest to wielka tragedia nie tylko dla Ukrainy, ale i całego świata, do którego słowem i heroicznym czynem poświęcenia zwracał się Ołeksa Hirnyk. „Jednak głównym pytaniem pozostaje, czy współcześni i następne pokolenia usłyszeli rozpaczliwe wezwanie, które swoim tragicznym gestem uczynił Ołeksa Hirnyk tamtej zimnej zimowej nocy na Kaniowskiej Górze?” – pyta Radomyr Mokryk, autor jednego z artykułów w książce. Ale odpowiedzi nie ma. Szeroko przedstawione w książce są dokumenty śledztwa w sprawie O. Hirnyka z Państwowego Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (fotografie oryginałów), dokumenty z osobistego archiwum M. Isczenki, z archiwum muzeum „Smołoskyp”. Są tam rzadkie fotografie, na przykład, jak M. Isczenko przekazuje Wiktorowi Tupiłce zapalniczkę, znalezioną na miejscu samospalenia Hirnyka, dla muzeum „Smołoskyp” (2008). Jest także decyzja Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej o przemianowaniu ulicy Suzdalskiej w rejonie sołomiańskim miasta Kijowa na ulicę O. Hirnyka. Oddajmy należne ludziom wrażliwym i władzom za uszanowanie pamięci lekarza i krajoznawcy Mychajła Isczenki. Pod koniec ubiegłego roku na fasadzie Kaniowskiego Szpitala Miejskiego zainstalowano tablicę pamiątkową ku czci Mychajła Jefremowycza, i jest to również sprawiedliwe i zasłużone. przebij się nożem. A o świcie milicjanci zobaczą rozrzucone karteczki. Podniosą. Przeczytają. Przerażą się. Pozbierają. Lecz i tak ktoś spośród nich choć jedną czy dwie zachowa jak relikwię. Zbuduj pokój. A przedtem wyobraź sobie, że te ulotki przeczytał cały tysiąc ludzi. Czy coś by się zmieniło? Czy runęłoby imperium? A niech to szlag, jeśli na jubileuszu kolonii URSR wszyscy występowali po moskiewsku, oprócz dwóch wujów z Ameryki i Kanady, bo im wolno. Tak jak można było Stefanikowi w Połtawie w 1903 roku wystąpić po rusińsku, czyli po ukraińsku, bo on – poddany innego imperium. I niech nikt nawet nie pomyśli, że twój czyn był daremny. Twoja dusza, tak lekka i jasna, popłynęła w zaświaty. A teraz przykryj nią całe ukraińskie niebo. Niech ona będzie tym pokojem, w którym choć nie będziesz pisał, to będziesz patrzył z niego na płonącą Ukrainę. I ten ogień będzie piekł cię tak, jak i wtedy. I ty mimowolnie szepniesz: „Wytrzymaj. Wytrzymaj… Nas tutaj jest tak wielu. Kopułą z naszych dusz nakryta jest cała Ukraina. Nie wpuścimy przez nią tych martwych wstrętnych moskiewskich dusz na pokłon do świętego Piotra. Damy zielony korytarz. I niech pełzną do Lucyfera, który z radością ich przyjmie…” Zbuduj pokój z ogromnymi oknami, żebyś w nich widział migotliwe gwiazdy w rzekach, jeziorach, kałużach i w filiżankach z herbatą w dłoniach tak pięknych naszych wojowników… 29 grudnia 2023 r. wiadomość otrzymał także głowa rodziny Wołodymyr Iwaniuk. 4 lipca 2022 roku z komisji wojskowej wysłali go do Czerniowiec, a stamtąd – na poligon wojskowy w obwodzie lwowskim. Przechodził zgranie, szkolenie i przygotowanie wojskowe. Pododdział skierowano do obwodu czerkaskiego, gdzie prowadzili ochronę różnych ważnych obiektów, jednocześnie stale zajmując się przygotowaniem wojskowym i fizycznym. W obwodzie czerkaskim pełnili służbę od października 2022 roku do początku maja 2023 roku. W maju 2023 roku pododdział przerzucono do obwodu wołyńskiego, bliżej granicy z Białorusią. Samozwańczy prezydent Białorusi Łukaszenka stale grozi Ukrainie, dlatego nasza granica musi być pod niezawodną ochroną. Gdziekolwiek by nie byli, tata i syn Iwaniukowie stale wspierają się nawzajem. Są zwykłymi, pracowitymi, szczerymi ludźmi. Ale jest w nich coś wielkiego – miłość do ojczystej ziemi, do Ukrainy. Dzięki wszystkim wojownikom żyjemy w ojczystym kraju i będziemy żyć. Wracajcie do domu, Bohaterowie, ze zwycięstwem! Dmytro NYKYFORIAK
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC, Wasyl KŁICZAK. Są ludzie, których wspomina się i pamięta za ich czyny w imię Ukrainy niezależnie od dat i koniunktury politycznej. Ołeksij Hirnyk, który spalił się na Górze Czernieczej w nocy przed Dniem Zjednoczenia w 1978 roku, jest jednym z nich. Niedawno w Kijowie ukazała się nowa książka poświęcona tej heroicznej postaci, a w Kaniowie odsłonięto tablicę pamiątkową jednemu z badaczy drogi życiowej człowieka, który dokonał samospalenia. O nich jest ta opowieść. Książka „Ołeksij Hirnyk. Dokumenty i materiały” (Kijów: FOP Samczenko A. M., 2023. – 186 s.) to pierwszy zbiór źródłoznawczy poświęcony ofiarnemu czynowi Bohatera Ukrainy Ołeksija Hirnyka (1912–1978). Weszły do niej dokumenty NKWD/KGB z Sektorowego Państwowego Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, a także fotografie, transkrypcje i inne materiały dotyczące upamiętnienia O. Hirnyka: opis eksponatów muzeum „Pochodnia” (tymczasowo przeniesionego z Doniecka) oraz materiały z osobistego archiwum zasłużonego pracownika kultury Ukrainy, honorowego obywatela Kaniowa Mychajła I szczenki (1933–2021). Opracowaniem i redakcją książki zajął się kandydat nauk historycznych, obecnie żołnierz Sił Zbrojnych Ukrainy Artemij Teodorowycz, a kierownikiem projektu jest Wiktor Tupiłko. Były inżynier górnictwa jednej z donieckich kopalń, Wiktor Tupiłko, znany jest jako fundator muzeum „Pochodnia”, badacz czynów osób, które dokonały samospalenia na Ukrainie i poza jej granicami. Na jego koncie są dziesiątki patriotycznych wydarzeń, aktywny udział w donieckim Euromajdanie w latach 2013–2014 oraz wydane książki. Znamy się od dawna, dobrze znam i podzielam jego bezkompromisowe stanowisko wobec zaprzysięgłych sąsiadów, roli moskiewskiej cerkwi w agresji przeciwko Ukrainie, które demonstrował w Doniecku jeszcze za czasów wszechwładnych wówczas „regionalów”, a to wiele kosztuje! Myślę, że społeczności ciekawie będzie dowiedzieć się, co skłoniło go do badania mało znanych kart walki Ukraińców o swoją wolność. Oto jak opowiedział o tym Wiktor Petrowycz: – Pewnej zimy 2006 roku, późną nocą, w telewizji pokazali materiał o Ołeksiju Hirnyku. Materiał o bohaterze był skąpy, mało informacyjny, ale sam fakt, że człowiek w nocy, samotnie, przy piętnastostopniowym mrozie oblewa się benzyną, podpala, a potem jeszcze dla pewności wykonania swojego zamiaru rozcina nożem brzuch, mnie poraził. Z zawodu jestem górnikiem, a to praca urazowa. W kopalniach ludzie stale trafiają w sytuacje awaryjne, często giną. Wiedziałem dokładnie, że w trudnych warunkach każdy stara się przeżyć, a nie odwrotnie – z własnej woli przybliżyć śmierć. Kilka miesięcy zajęło mi odnalezienie ludzi, którzy mogliby coś opowiedzieć o Ołeksiju Hirnyku. Miałem szczęście i ostatecznie poznałem Jewhena Hirnyka (syna Bohatera), a także Mychajła I szczenkę, lekarza z Kaniowa, którego 22 stycznia 1978 r. oficjalnie wezwano do oględzin ciała O. Hirnyka i sporządzenia opinii lekarskiej. Wstrząśnięty heroicznym czynem, Mychajło Jefremowycz I szczenko praktycznie resztę swojego życia poświęcił badaniu życio-
Tłumaczenie maszynowe
Pamięci Ołeksy Hirnyka. Wymuruj pokój nad letnią kuchnią. Bez okien. Kto wie, co się z nimi stanie za jakiś czas, kiedy będą spadać odłamki kacapskich bomb. Wymuruj pokój z takimi drzwiami, żeby nie przenikał ani jeden promyk od żarówki, kiedy będziesz siedział długimi nocami i pisał, pisał ulotki z odezwą do narodu. Wymuruj pokój, a potem opuść go na zawsze i z tysiącem ulotek pojedź do Kijowa, pokłoń się Sofii i, jak zamierzyłeś, dotrzyj do Kaniowa z kanistrem benzyny i nożem myśliwskim. Rozrzuć wszystkie ulotki na Świętej górze. Polej się benzyną, podpal zapalniczką. I cierp. Cierp. A kiedy już nie będziesz mógł,
Tłumaczenie maszynowe
W okresie straszliwej wojny ukraińskie rodziny dają nam mężnych, ofiarnych obrońców ziemi ojczystej. Ta opowieść dotyczy jednej z takich rodzin z Ispasa, ojca i syna. Wojna zastała Wołodymyra i Marię Iwaniuków w domu. O świcie wyjechali we dwoje na targ sprzedać produkty mleczne, więc nie mieli czasu na oglądanie telewizji. Na bazarze z ust ludzi często padało słowo „wojna”... Kiedy rodzice wrócili do domu, syn Anatolij od razu powiedział im, że pójdzie na wojnę bronić Ukrainy, chociaż nie miał doświadczenia w służbie wojskowej. 1 marca w ispaskim starostacie otrzymał wezwanie. Mama pomogła mu spakować potrzebne rzeczy i ubrania. Przybywszy do rejonowego wojskowego komisariatu, chłopak zobaczył długą kolejkę ochotników. Odesłano go na trzy dni do domu. A już 3 marca tata zawiózł go swoim samochodem do rejonowego wojskowego komisariatu. Tego samego dnia trafił do 10. Kołomyjskiej Brygady Górskiej Szturmowej. Ich pododdział przerzucono na kierunek kijowski. Przez miesiąc bronili miast Irpień i Buča. Wiemy o tym strasznym, wyjątkowo ważnym dla losów Ukrainy i Kijowa okresie. Chłopcy wytrzymali, dzięki czemu ostał się Kijów i Ukraina. Po wykonaniu zadań bojowych dywizjon artylerii przerzucono do obwodu charkowskiego. Przez ponad miesiąc bili i gnali wroga z obwodu charkowskiego aż do granicy z Rosją. Działo się to w lipcu i sierpniu 2022 roku. W jednym z telefonów do domu, po wyzwoleniu obwodu charkowskiego, poinformował, że wykonali swoje zadanie wyzwalania okupowanych terytoriów i że są przerzucani do obwodu donieckiego. Anatolij Iwaniuk brał wtedy udział w walkach pod Sołedarem, Bachmutem i Siewierodonieckiem.
Żołnierz wspomina, jak pewnego razu pod Bachmutem on i jego towarzysze przebywali w zniszczonym budynku i prowadzili obronę. Wtedy 100 metrów od nich uderzyła kierowana bomba lotnicza, powstał trzymetrowy lej. Żołnierze cudem pozostali przy życiu, uratowały ich ściany napół zniszczonego budynku. W październiku 2023 roku przyjechał do domu na urlop. Te kilka dni pobytu syna w domu były dla mamy szczególnie szczęśliwe i świąteczne. Wyjeżdżając na front, powiedział mamie: „Najważniejsze, żeby nogi i ręce były całe, a jeśli zginę w walce, to nie jest straszne”. Anatolij — żołnierz polowego węzła łączności, radiowo-przekaźnikowy mechanik łączności. Obsługuje dywizjon artylerii amerykańskich armat kalibru 155 mm. Jest wysokiej klasy kierowcą. Stale wozi kolegów z broni i armatę na pozycje bojowe. Trzeba to robić pod ostrzałem wroga. Jadąc na pozycję, wyłącza światła i otwiera okna samochodu, nasłuchując, czy nie lecą drony. Jego uważność, umiejętność omijania min nie raz ratowały życie towarzyszom broni. Często z pola bitwy, spod ostrzału Anatolij musiał wywozić rannych towarzyszy. Gdy w przypadku ciężkich, okrutnych walk dowódca podziałki zwracał się do żołnierzy: „Kto pojedzie na pozycję bojową, żeby wywieźć rannych?”, Anatolij zawsze zgłaszał się pierwszy. Za odwagę dowództwo Sił Zbrojnych Ukrainy latem 2022 roku odznaczyło go Orderem „Za odwagę” III stopnia. Cztery miesiące po tym, jak syn był już na froncie, po-
Tłumaczenie maszynowe
Wielki koncert z okazji Dnia Jedności Ukrainy odbędzie się w Narodowej Operze Ukrainy. Perły ukraińskiego i europejskiego dziedzictwa operowego zabrzmią w wykonaniu solistów teatrów operowych z całej Ukrainy. – 21 stycznia to symboliczny dzień jedności, bardzo ważny dla Ukrainy – podkreślił reżyser koncertu, dyrektor artystyczny opery Anatolij Sołowjanenko. – Narodowa Opera Ukrainy wystąpiła z symbolicznym projektem, ponieważ jednoczymy wszystkie ukraińskie teatry operowe, które pracują i znajdują się na terytorium kontrolowanym przez Ukrainę. Są to Charków, Lwów, Odessa, Dniepr i oczywiście Kijów. Pierwsza połowa koncertu będzie poświęcona muzyce ukraińskiej, druga – europejskiej i jest to symboliczne. Przecież Ukraina zadeklarowała swój europejski wybór, to nasz priorytet. Praca nad projektem rozpoczęła się w październiku ubiegłego roku, teraz jesteśmy na ostatniej prostej. Chciałbym podziękować wszystkim dyrektorom teatrów operowych: Wasylowi Wowkunowi (Lwowski Narodowy Akademicki Teatr Opery i Baletu imienia Salomei Kruszelnickiej), Ihorowi Tułuzowowi (Charkowski Narodowy Teatr Opery i Baletu imienia Mykoły Łysenki), Nadiji Babycz (Odeski Narodowy Akademicki Teatr Opery i Baletu), Kostiantynowi Pinczukowi (Dnieprowski Akademicki Teatr Opery i Baletu), Petrowi Kaczanowowi (Kijowski Akademicki Teatr Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży), a także dyrygentom Alli Kulbabie, Hermanowi Makarence, Wiktorowi Olijnykowi, głównemu chórmistrzowi Bohdanowi Pliszowi, głównej scenografce Marii Łewyckiej oraz wszystkim uczestnikom przyszłego koncertu. Szeroko zaprezentowana zostanie ukraińska kultura operowa, począwszy od „Eneidy” Mykoły Łysenki, a skończywszy na utworach współczesnych kompozytorów. Niedawno w Charkowskim Narodowym Teatrze Opery i Baletu odbyła się premiera opery współczesnej ukraińskiej kompozytorki Ałły Zahajkewycz „Król wyszywany”. A w tym koncercie zabrzmi utwór do jej muzyki „Oto ona, młodość wieku” w wykonaniu Anny Twerdowej oraz chóru Kijowskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży. – Jaki był dla teatru rok 2023? – Pomimo ostrzałów i innych problemów zachowaliśmy zespół, repertuar, zrealizowaliśmy szereg inscenizacji. Na zamówienie teatru kompozytor Jurij Szewczenko napisał operę „Kot w butach”, która w reżyserii Oksany Taranenko ujrzała światło rampy pod koniec października. Rozpoczęły się prace nad stworzeniem innej współczesnej ukraińskiej opery. Mowa o „Konotopskiej wiedźmie” Ołeksandra Rodina. Wśród naszych najbliższych premier znajduje się opera G. Verdiego „Trubadur”, którą wyreżyseruje główny reżyser Kijowskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży Witalij Palczykow. Aktywnie koncertowaliśmy. W styczniu ubiegłego roku operę „Carmen” pokazywaliśmy w największych miastach Japonii, w maju z operą „Nabucco” występowaliśmy na festiwalu w Polsce, a w Dniu Niepodległości Litwy teatr miał zaszczyt wykonać w Wilnie operę Amilcare Ponchiellego „Litwini”. Było też wiele innych tras koncertowych. Jeśli w poprzednim sezonie teatralnym mieliśmy tylko po trzy spektakle tygodniowo, to w tym – po cztery. Mamy nadzieję, że los będzie nam sprzyjał i będziemy nabierać tempa. – Przeprowadzono wielką pracę przygotowawczą, aby wznowić operę „Jarosław Mądry”. Jednak pokazano ją tylko raz. – W spektaklu występuje wiele postaci. Ponieważ część naszego zespołu często koncertuje, rzadko udaje się zebrać aktorów na takie przedstawienie. Ale spektakl będzie żył w repertuarze teatru. – Czy nie planujecie otwarcia kameralnej sceny teatru? – W stolicy są sceny do realizacji twórczych eksperymentów. Przede wszystkim jest to Studio Operowe Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, gdzie stworzono odpowiednie warunki, istnieją też różnorodne prywatne inicjatywy. Taka praktyka istnieje również w Kijowskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży. A są jeszcze granty, które przyznaje Ukraiński Fundusz Kultury, aby młodzi artyści mieli możliwość zaistnieć, pokazać wysoki poziom i mogli być zapraszani do realizacji inscenizacji na scenie naszego teatru. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie udostępnione przez Narodową Operę Ukrainy „Świąteczna feeria” stała się wspaniałą okazją dla uczestników wydarzenia, by zanurzyć się w atmosferze zabawy i radości, które towarzyszą świątecznemu okresowi. Ponadto wszyscy chętni mieli możliwość wzięcia udziału w warsztatach tańca ludowego, a także porozmawiania z mistrzami sztuki ludowej i zakupu ich rękodzieła. Rozbrzmiewały kolędy i szczedriwki w wykonaniu dziecięcego zespołu folklorystycznego „Promiń”, wzorowego amatorskiego zespołu wokalnego „Namystynka”, ludowego zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Dibrowa”, ludowego zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Rodynonka”, wzorowego zespołu pieśni i tańca „Jabłunewyj cwit”, folk-studia „Prawycja”, wzorowego zespołu artystycznego, grupy pieśni ludowej „Bożedary”. Według informacji MKiP Zdjęcie ze strony na Facebooku Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Życia Ukrainy samodzielnie odczytać. Artystka jest w ciągłym poszukiwaniu, wykorzystuje różne techniki, eksperymentuje z materiałami i fakturami, opierając się na ich naturalnych właściwościach. Płyty mosiądzu, miedzi czy miedzioniklu, drewno, włókno lniane, nici, suszone kwiaty, złocenia – to daleki od pełnego wykaz materiałów, dzięki którym autorka wyraża swoje emocje i odczucia, przekazuje ciepło, miłość oraz głębię treści zawartej w dziełach sztuki. Szczere słowa powitań skierowali do artystki Jarosławy Tkaczuk: przewodnicząca KRO NSHU Kateryna Karkadym, zasłużony artysta Ukrainy Myrosław Jasynski, znany artysta i poeta Wasyl Andruszko, klasyk współczesnej ukraińskiej literatury dziecięcej Hryhorij Falkowycz, doktor nauk filologicznych Natalja Moczerniuk. Oksana JASYNSKA Zdjęcia Jaremy Procziwa i Ihora Olijnyka
Tłumaczenie maszynowe
W ostatnich dniach w Narodowym Muzeum Architektury Ludowej i Obyczajowości Ukrainy w Pyrohowie odbyła się „Feeria Bożonarodzeniowa”. W trakcie wydarzenia odtworzono cykl świąt bożonarodzeniowo-noworocznych, bogaty w intensywne i barwne obrzędy. Utalentowane zespoły przedstawiły Kozę, Wasyla i Malankę. W wydarzeniu uczestniczył p.o. Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Rostysław Karandiejew. Wyraził wdzięczność organizatorom, uczestnikom wydarzenia oraz gościom, którzy wspierają i szanują ukraińskie tradycje.
W Muzeum Malowania Pysanek trwa indywidualna wystawa znanej artystki, członkini Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy (NSchU) Jarosławy Tkaczuk (Lwów). Autorka urodziła się w Kołomyi, ukończyła wydział sztuki tekstylnej Kosowskiego Kolegium Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej oraz Lwowską Narodową Akademię Sztuk. Od 2002 roku aktywnie uczestniczy w wystawach i projektach na Ukrainie i za granicą (USA, Austria, Niemcy, Polska, Grecja, Francja).
Tłumaczenie maszynowe
Po raz 27. z rzędu ogłaszany jest konkurs na zdobycie prestiżowego wyróżnienia dla młodych pisarzy – Międzynarodowej niemiecko-ukraińskiej nagrody im. Ołesia Honczara, ustanowionej w 1996 roku przez niemieckich mecenasów Tetianę Kuszteweśką i Dietera Karrenberga oraz Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. Nagroda tradycyjnie przyznawana jest w kategoriach: „Wielka proza”, „Mała proza” (cykl opowiadań, nowel), „Poezja”, „Publicystyka”, „Praca literaturoznawcza poświęcona twórczości Ołesia Honczara”. W konkursie przyjmowane są zarówno już drukowane, jak i nieopublikowane utwory autorów piszących po ukraińsku, w wieku do 30 lat, mieszkających na Ukrainie i za granicą. Decyzję podejmuje jury, w skład którego wchodzą znani pisarze, naukowcy i działacze kulturalni: Tetiana Kuszteweśka, Natalia Björner, Walentyna Honczar, Lesia Honczar, Ołeksandr Bałabko. Jury, po wybitnych poprzednikach Iwanie Draczu i Piotrze Perebyjnosie, ma zaszczyt kierować Dmytro Czystiak. Uroczyste ogłoszenie laureatów i wręczenie nagród zwycięzcom tradycyjnie planowane jest do 3 kwietnia – dnia urodzin Ołesia Honczara. Rękopisy lub elektroniczne wersje opublikowanych wydań prosimy przesyłać do 15 marca 2024 r. włącznie, wraz z notą biograficzną, adresem domowym i elektronicznym, numerem kontaktowym telefonu, na adres: [kontakt ukryty]. Serdecznie życzymy natchnionej pracy młodym talentom, które dołączą do licznej społeczności autorów-honczarowców, których nazwiska już wpisują się we współczesny proces literacki.
Komitet organizacyjny Nagrody
Tłumaczenie maszynowe
W rodzinnym mieście artystka po raz pierwszy prezentuje swoje wyjątkowe prace; symboliczne jest to, że odbywa się to właśnie w Muzeum, w którym kiedyś pracowała. Zebrane pod hasłem „Kody pamięci” dzieła stanowią swoisty prastary świat, w którym czas i przestrzeń wzajemnie na siebie oddziałują; zanurzają nas w historię dawną i współczesną, skłaniają do poznawania własnego rodu i narodu. W szczególności historię własnej rodziny Jarosława Tkaczuk zaszyfrowała w poliptyku o tej samej nazwie co wystawa, który każdy z odwiedzających może
Tłumaczenie maszynowe
Każdego, kto zachował listy od niezapomnianego Iwana Michajłowicza Dziuby, prosimy o przesyłanie ich do redakcji „Słowa Proświty” dla Marty Wołodymyrówny Dziuby. Żona wybitnego naukowca obecnie zajmuje się przygotowaniem książki jego korespondencji. Teksty prosimy przesyłać na adres e-mail naszej redakcji: slovo_prosvity@ukr.net.
Tłumaczenie maszynowe
Oleg OLEKSIUK, przewodniczący Chersońskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy
Minęła rocznica, odkąd proświcianie obwodu chersońskiego nie czują wsparcia szczerego przyjaciela, nie słyszą życiodajnego głosu aktywnego uczestnika niemal wszystkich imprez kulturalno-masowych Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki oraz obwodowej biblioteki imienia Olesia Honczara, głosu artysty ludowego Ukrainy Charisa Szirinskiego, który w tym roku obchodziłby swoje 75-lecie. Charis Hanejewicz Szirinski urodził się 31 stycznia 1949 roku w mieście Łozowa w obwodzie charkowskim w wielodzietnej rodzinie, która należała do znanego książęcego tatarskiego rodu Szirinskich. Chociaż tatarskiego od Charisa Hanejewicza nie słyszeliśmy, jednak po ukraińsku władał doskonale. Od dzieciństwa kochał Ukrainę i ukraińskie pieśni ludowe. Po ukończeniu wydziału wokalnego Charkowskiego Instytutu Sztuki im. Iwana Kotlarewskiego Charis pracował jako solista studia operowego. Od 1978 do 1982 roku był solistą-wokalistą Woroszyłowgradzkiej Filharmonii Obwodowej. Od 1982 roku był solistą Chersońskiej Filharmonii Obwodowej oraz wykładowcą Chersońskiej Państwowej Szkoły Muzycznej. W latach swojej działalności twórczej Charis Hanejewicz brał udział w Ogólnozwiązkowym Konkursie imienia Michaiła Glinki, a w 1979 roku otrzymał dyplom laureata I nagrody prestiżowego konkursu. Z występami objechał całą Ukrainę, sporo koncertował w miastach bliskiej i dalekiej zagranicy.
Charis Szirinski
Od 1985 roku aż do ostatnich dni Charis Hanejewicz śpiewał w chórze cerkiewnym majestatycznej Świątyni Ducha Świętego. Charis Szirinski przez całe życie twórcze był aktywnym działaczem Chersońskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Spotkania ze studentami uczelni wyższych Chersońszczyzny, aktywna działalność koncertowa, udział w akcjach proświciańskich oraz konferencjach naukowo-praktycznych – to niepełna lista cotygodniowej żmudnej pracy proświcianina Szirinskiego. 4 stycznia 1995 roku Charisowi Szirinskiemu dekretem Prezydenta Ukrainy nadano tytuł „Zasłużony Artysta Ukrainy”, a 30 listopada 2009 roku – tytuł „Artysta Ludowy Ukrainy”. Głos Charisa Szirinskiego brzmiał na estradach i w salach operowych Niemiec, Włoch, Francji, Łotwy, Polski, Rumunii i Turcji. Jego głos oczarowywał słuchaczy. Jego szczerość i miłość przekazywały się widzom od serca do serca. Zawsze był pożądanym śpiewakiem na wielkich uroczystościach Tawrii. W 2005 roku Charis Szirinski został odznaczony najwyższym wyróżnieniem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Charis Hanejewicz był człowiekiem wielkiego serca. Wielokrotnie występował na imprezach proświciańskich w Chersoniu, Kachowce, Biłozerce, Oleszkach, Nowej Kachowce, Wielkiej Ołeksandriwce i Hołej Prystani. Wspominają się jego występy w 2010 roku w wielkiej sali koncertowej Chersońskiej Szkoły Muzycznej podczas trzech koncertów pod wspólnym tytułem „Języki świata inspirują „Proświtę””, gdzie Charis Szirinski z wysokim profesjonalizmem wykonywał arie z oper ukraińskich kompozytorów oraz ukraińskie pieśni ludowe. Sukces był niezwykle wielki. Po takich koncertach z udziałem Szirinskiego chęć rodaków do bycia użytecznymi dla Towarzystwa „Proświta” rosła wielokrotnie. Od 2013 roku Charis Hanejewicz pracował na stanowisku profesora katedry sztuki muzycznej Chersońskiego Uniwersytetu Państwowego. Jego aksamitny baryton brzmiał na wszystkich ogólnoukraińskich i międzynarodowych festiwalach, zainicjowanych przez zarząd Chersońskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, a na takich festiwalach jak Otwarty charytatywny festiwal słowa ukraińskiego „Echo duszy” pamięci Natalii Kołomijec (2016, 2018 i 2019 r.), Ogólnoukraiński festiwal twórczości patriotycznej i utworów autorskich „MY_JESTEŚMY_KRAJEM” w 2021 roku, Ogólnoukraiński festiwal twórczości patriotycznej „Pisarska watra nad Dnieprem” – w 2021 roku Charis Hanejewicz przewodniczył kompetentnemu jury. Sama jego obecność w składzie jury była już prestiżowa, a jego przewodniczenie w jury wywoływało poczucie sprawiedliwości i szacunku do decyzji dotyczących zwycięzcy festiwalowego rozmaitości. Od 1 grudnia 2018 roku był aktywnym uczestnikiem posiedzeń Artlaboratorium „Ukraińska Chata – talentami bogata” przy Chersońskiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej imienia Olesia Honczara. Co miesiąc na posiedzeniach Artlaboratorium Charis Hanejewicz radował miłośników ukraińskiej pieśni swoim naturalnym aksamitnym barytonem. 1 grudnia 2021 roku po wykonaniu w sali widowiskowej obwodowej biblioteki imienia Olesia Honczara znanych ukraińskich pieśni „Jesienne złoto” oraz „Dwa kolory” Charis Hanejewicz Szirinski usłyszał pod swoim adresem falę oklasków i okrzyki „Brawo!” od licznej publiczności uczestników uroczystego posiedzenia Artlaboratorium „Ukraińska Chata – talentami bogata”, poświęconego 30-leciu przełomowego dla Ukrainy ogólnonarodowego referendum. Ale na tym napięty grafik mistrza śpiewu się nie zakończył. Pospieszył do sali widowiskowej Chersońskiego Uniwersytetu Państwowego. I na schodach uczelni serce niezawodnego pracownika, artysty ludowego Ukrainy, profesora ChUP Charisa Hanejewicza Szirinskiego przestało bić. Mieszkańcy ukraińskiego Chersonia pamiętają i szanują proświcianina-śpiewaka. W styczniu 2024 roku w mikrorejonie Korabeł niezłomnego Chersonia przemianowano ulicę Kaczałowa na cześć Charisa Szirinskiego. Wieczna pamięć naszemu rodakowi, niedoścignionemu wykonawcy arii operowych, ukraińskich pieśni estradowych i ludowych, aksamitnemu barytonowi „Proświty” Chersońszczyzny Charisowi Hanejewiczowi Szirinskiemu. Wierzę, że po Zwycięstwie na ulicy Szirinskiego zostanie ustanowiona tablica pamiątkowa, która będzie przypominać naszym rodakom o utalentowanym śpiewaku.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Filanśkyj urodził się 19 grudnia 1873 roku we wsi Popiwka (wówczas miasteczku, obecnie wchodzącym w skład hromady Komyszni w rejonie myrhorodzkim) na Połtawszczyźnie, w rodzinie księdza. Początkowo Mykoła uczył się w Myrhorodzie, potem w gimnazjum w Łubniach, po ukończeniu którego wstąpił na Uniwersytet Moskiewski na wydział fizyczno-matematyczny i studiował geologię stosowaną. Równolegle uczył się w studiu malarza Walentyna Sierowa, a także w pracowni architektonicznej Fiodora Szechtela. Po ukończeniu uniwersytetu kontynuował naukę w studiu architektonicznym Szechtela. W 1902 roku zdał egzamin uprawniający do samodzielnego wykonywania prac budowlanych. Następnie kontynuował naukę architektury i rysunku, ale już w Paryżu, opanowawszy biegle język francuski. W 1905 roku Mykoła Hryhorowycz powrócił z zagranicy i opublikował w czasopiśmie „Isskustwo” swoją fundamentalną rozprawę „Spadczyna Ukrajiny” (Dziedzictwo Ukrainy). Jeszcze w czasach studenckich Mykoła Filanśkyj zaczął drukować własną poezję w miesięczniku literacko-artystycznym „Ukrajinśka chata”, który wydawano w Kijowie, a także w prasie periodycznej. W 1911 roku ukazał się drugi tomik wierszy „Calendarium”, w którym dominantą była duchowa samoizolacja i mistyczne nastroje podmiotu lirycznego. Swoje wrażenia z bytu w tym tomiku poeta rozkłada w odniesieniu do pór roku. Przez smutek jesiennego wygasania przyrody przebija się zauroczenie światem, wdzięczność „surowej ziemi”: „za dni, za noce, co minęły, za dumy, co na wieki zasnęły, za czary, co nie zdążyłem dopić” – oraz pragnienie wiosny: „…bo wiesz, w czasie wiosny, gdy chłód, smutek, nudę zniosą wiosenne wody, – ty zwrócisz znów sobie huczne swe pieśni”. Często w wierszach poety pojawiają się obrazy bandury, reli (liry). Sam dobrze grał na skrzypcach, gitarze, reli, znał wiele różnych pieśni i pięknie śpiewał. Mykyta Sriblanśkyj nazwał tomik „Calendarium” najpoważniejszym osiągnięciem ukraińskiej liryki 1911 roku. Krytyk dostrzegł w książce „filozoficzną głębię” jako świadectwo głębi ukraińskiej duszy narodowej, piękna naszego języka. Po październikowym przewrocie bolszewickim Mykoła Filanśkyj powrócił na Ukrainę, by pracować dla dobra ziemi, która dała mu życie. Na Połtawszczyźnie początkowo kierował szkołą rolniczą we wsi Jareśky (obecnie hromada Szyszaky w rejonie myrhorodzkim), po pewnym czasie – w leśnictwie soroczyńskim. Później pracował w muzeach Połtawy, Charkowa, Zaporoża. Z początkiem budowy Dnieprogesu, w 1927 roku wyruszył na ekspedycję do porohów na Dnieprze, aby zebrać materiały o znaczeniu historycznym, kulturowym i gospodarczym, na podstawie których napisał książkę „Wid porohiw do moria” (Od porohów do morza, wydana w 1928 roku). Encyklopedyzm wiedzy autora zadziwiał krytyków. W 1928 roku ukazał się jego trzeci tomik „Ciluju zemliu” (Całuję ziemię), w którym odbił się twórczy rozwój poety. Portret poetycki Hryhorija Skoworody można uznać za ideowe centrum tomiku „Całuję ziemię”, jak i całej twórczości poety. W 1930 roku powierzono mu zorganizowanie w Zaporożu muzeum budowy Dnieprogesu, któremu później przewodniczył. Mykoła Filanśkyj posiadał w powiecie myrhorodzkim 17 dziesięcin ziemi. Napisał również historię Popiwki i jej cerkwi, ale te rękopisy zaginęły, gdy w 1931 roku władza radziecka wywłaszczyła majątek Filanśkich. Żona poety – Jewhenija Iwaniwna, nauczycielka, zważywszy na wędrowne życie męża, mieszkała głównie w tej wsi. W małżeństwie mieli dwie córki: Hałynę i Irynę. W latach 1936–1937 Mykołę Filanśkiego tymczasowo zaproszono do Kijowa w celu urządzenia Centralnego Muzeum Historycznego oraz uwiecznienia zabytków kijowskiej starożytności, które podlegały zniszczeniu. Wtedy już o naszym rodaku krążyła sława w całej Ukrainie jako o jednym z najbardziej wykwalifikowanych pracowników muzealnych. W tych latach stałym miejscem zamieszkania Filanśkiego było Zaporoże. Mimo że Filanśkyj swoją twórczością oraz działalnością społeczno-kulturalną okazywał lojalność wobec władzy radzieckiej, wydał publicystyczną książkę o budowie Dnieprogesu, opublikował niemało prac z zakresu geologii i problemów sztuki, podczas terroru stalinowskiego doświadczył represji i 11 października 1937 roku został aresztowany w Zaporożu jako członek „antysowieckiej kontrrewolucyjnej organizacji dywersyjno-terrorystycznej”. Jego akt sądowych w archiwach nigdy nie odnaleziono. Jednak 7 grudnia 1937 roku na liście osób przeznaczonych do rozstrzelania, na której znajdowało się również jego nazwisko (w 1. kategorii, dla obwodu dniepropetrowskiego, pod nr 105), pojawiła się rezolucja „Za” oraz podpisy – „Stalin, Mołotow, Żdanow”. Komunistyczni kaci rozstrzelali ukraińskiego poetę 12 stycznia 1938 roku w Kijowie. Zrehabilitowany pośmiertnie 21 listopada 1959 roku na wniosek żony. Minęło wiele dziesięcioleci, zanim stało się możliwe wydanie jego „Poezji” (1988) i głośne stwierdzenie, że „Mykoła Filanśkyj to nie tylko jeden z wybitnych poetów początku XX wieku”, ale że „jego twórczość jest nieodłącznym ogniwem ogólnego procesu literackiego w perspektywie historycznej” (Wałerij Szewczuk). Przygotowała Julija NOWOSEŁECKA, pracownica Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Młodzieży im. O. Honczara. Pod koniec ubiegłego roku minęło 150 lat od dnia urodzin Mykoły Filanśkiego, naszego wybitnego rodaka, poety, muzealnika, etnografa, historyka architektury, malarza, przyrodnika, ofiary stalinowskiego terroru komunistycznego. Ten jubileusz, z inicjatywy Instytutu Pamięci Narodowej oraz zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej, obchodzony jest na szczeblu państwowym.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dy. Ale z czasem w tym pomieszczeniu zawalił się sufit… Tymczasem w archiwum znajdują się bezcenne eksponaty. Niektórych z nich pan Bohdan szukał po dwa lata. Biznes przyszedł do władzy, nie reaguje na jego apele-prośby. A do tego jeszcze dosięgły go redukcje. Zlikwidowano stanowisko pracownika naukowego, pozostawiając tylko dyrektora i kustosza zbiorów. „Dogadałem się w sklepie i przez pewien czas zabierałem na dokumentację kartonowe pudła po lodach, bo inaczej już nie daję sobie rady. Ale nikt mnie nie słyszy, wszystkim brakuje pieniędzy – żali się pan Bohdan. – Teraz skrzynki zabierają wolontariusze na front. W swoje plany urzędnicy wpisują wiersz „na rozwój muzealnictwa”, ale w rzeczywistości nie dają ani kopiejki. „Kiedyś byłem radnym rady obwodowej. I był taki nauczyciel Choma w Kupczyńcach, jakoś napisał do mnie list, w którym chodziło o to, że już 25 lat stoi w kolejce po samochód. „Kiedy wreszcie nadejdzie moja kolej?” – pytał nauczyciel. I oto przeglądam te listy, a tam zaznaczono, że otrzymali 301., 516. ... Szanowni, a jak wy to robicie? Bez zebrań? Więc kiedy zagroziłem napisaniem artykułu do gazety, odpowiedzialny urzędnik napisał podanie i się rozliczył. Czy zmieniło się coś teraz?” – pyta pan Bohdan. I jego pytanie bez odpowiedzi zawisa w powietrzu. Gratulujemy niestrudzonemu muzealnemu pracusiowi Bohdanowi Sawakowi jubileuszu. Życzymy mocnego zdrowia, dostatku, zgody w rodzinie, niewyczerpanych źródeł energii do pracy. Codziennych zwycięstw i Zwycięstwa, pokoju, wiary, nadziei, miłości w sercu. Proświcianie (trzy osoby), rodzina Szewczuków (cztery osoby) (Zob. Myzak N. Za ciebie, święta Ukraino. Księga 4: Powiat buczacki w walce wyzwoleńczej OUN, UPA. – Czerniowce. – 2004. – S. 59). Represjonowani Polacy, którzy byli uważani za niebezpiecznych dla nowej władzy, już nigdy nie wrócili do wsi. Po II wojnie światowej w związku z kolejnym podziałem europejskich granic Polacy na zawsze stracili zagrabione galicyjskie ziemie. Nie stało zwartych polskich osadnictw na zachodzie Ukrainy, ich wspólnot we wsiach, miasteczkach i miastach. Pozostały groby przodków, w tym w mojej wsi, oraz jeszcze, warto zauważyć, wpływ kulturowy, który odczuwa się do dziś. Polacy pozostawili po sobie piękne budowle architektoniczne, wykonane w najlepszych europejskich stylach, jako przedstawiciele rzymskokatolickiej tradycji religijnej mieli, że tak powiem, cywilizacyjny wpływ na życie i byt galicjan. Niestety, żadnej informacji (choćby wzmianki) o tym, czy był w kościele nieodzowny atrybut nabożeństw w rzymskokatolickiej świątyni – słynne organy, w kronice nie wspomniano. A jeśli były, to czy nie wywieźli ich Moskale jako trofeum, a jeśli tak, to dokąd?.. Jak w czasie I wojny światowej ukradli dzwony cerkiewne i cztery melodyjne dzwoneczki, które w 1896 r. zakupiło i podarowało cerkwi towarzystwo „Bractwo „Serca Jezusa Chrystusa”, którymi dzwonili przy świętej komunii (tamże, s. 123).
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna SEMENIAK Zdjęcia autorki Ile razy próbowano zakończyć działalność tego muzeum – tylko Bóg raczy wiedzieć. A ile napisano listów w jego obronie do odpowiednich instancji… Trudno w to uwierzyć, ale do dnia dzisiejszego walka trwa – w 33. roku niepodległości Ukrainy, w 10. roku wojny wyzwoleńczej z rosyjskimi okupantami… Przy okazji: dlatego nie pytajcie, dlaczego mamy wojnę. Mowa o prawdziwie ludowym muzeum, które wywodzi się nie od państwa, a od ludzi. Stworzone z inicjatywy ukraińskiej pisarki Iwanny Błażkewycz, Denisiwskie Muzeum Krajoznawcze zostało otwarte 20 września 1967 roku w miejscowej szkole. Wiele osób do dziś nie uświadomiło sobie, jak bardzo była to oddana, dalekowzroczna i szlachetna kobieta. Co prawda, w czasach radzieckich muzeum było naszpikowane radziecką ideologią (portrety wodzów, cytaty), tak jak wszystkie ówczesne placówki kultury i oświaty. Od 1984 roku muzeum znajduje się w dawnej plebanii ks. Josyfa Witoszynskiego. Muzeum kieruje działacz kulturalno-społeczny, krajoznawca, proświcianin, publicysta, pochodzący ze wspomnianej wsi Bohdan Sawak. W 2002 roku muzeum zostało uznane za najlepsze muzeum wiejskie na Tarnopolszczyźnie. Można sobie wyobrazić, ile trzeba było włożyć pracy intelektualnej i fizycznej, aby osiągnąć taki status i przez ponad 30 lat pomnażać oraz uzupełniać zasoby ekspozycji, badać archiwa, po kruszynce zbierać potrzebne informacje. A także – dzielić się znalezionym w założonym przez B. Sawaka „Deni- Iwan PENDZEJ
Dziś mało kto wie, że we wsi Liszczyńce na Tarnopolszczyźnie jeszcze na początku lat 60. XX wieku znajdowała się dość okazała budowla – kościół, czyli świątynia rzymskokatolicka. Jako dziecko często biegałem wokół niego, wchodziłem nawet do środka przez otwarte wejście o wydłużonym, niemal ostrołukowym kształcie w górnej części (drzwi nie było), ale z pewnym lękiem, obawiając się zawalenia. Kościół stał w centralnej części wsi, której zwykłymi punktami orientacyjnymi są kasztan i klub, w dolinie, w odległości kilkudziesięciu metrów od nich, na prawo od drogi prowadzącej z Kwasowiec na Kowalową Górę, w otoczeniu rozłożystych starych lip. Prowadziły do niego schody wyłożone kamiennymi płytami, a przed wejściem znajdował się niewielki placyk, również wyłożony płytami. Stopniowo kościół zamienił się w nieatrakcyjną ruinę: obite ściany i warstwy odpadającego tynku wokół nich. Na wysoki, wielościenny szczyt zlatywały się gawrony, czyniąc hałas. Gniazda uwiłe na wierzchołku ruiny, wypełnione zniesionymi jajami, nęciły urwisów, a nawet wyrostków. Ilko Ułan, który mieszkał niedaleko, pewnego razu (po wojnie niemiecko-sowieckiej 1941–1945) wdrapał się do nich – nabrał pełną pazuchę jaj, ale poślizgnął się i jak kamień poleciał w dół… i cud: pozostał cały i zdrowy, bez żadnych obrażeń, rozpostarłszy się na trawie obok świątyni. O tym wydarzeniu, niczym o bajce czy przygodowej opowieści, chętnie wiejskiemu kronikarzowi” (artykuły o historii wsi, znanych rodakach). “Kozackiemu rodowi – nie ma końca”, “Wnętrze wiejskiej chaty końca XIX w.”, “Pierwsza wojna światowa”, “Ukraińskie Strzelce Siczowe”, “Ukraińska Republika Ludowa”, “Działalność OUN – UPA”, “Druga wojna światowa”, “Diorama: Ukraina powstała 30 czerwca 1941 roku”, “Represjonowani i zrehabilitowani”, “Literacko-artystyczny Denysów”, “Powojenne dziesięciolecia: założenie kołchozu, ewakuacja ludzi z Łemkowszczyzny, Chełmszczyzny, Posania, Podlasia”, “Oświata. Kultura”, “Nasza sławna diaspora” – to główny wykaz działających ekspozycji. Niedaleko znajduje się filia muzeum krajoznawczego, muzeum-zagroda pisarki Iwanny Błaszkewycz. Swego czasu bywali tu goście z wielu krajów świata – Kanady, USA, Niemiec, Australii, Francji, Polski, Czech, Łotwy, Estonii, Szwecji, Holandii i innych. Mnie również udało się kilka razy być w wymienionych muzeach: na urodzinach pisarki Iwanny Błaszkewycz, uroczystym otwarciu dwóch wystaw. Jedna z nich była poświęcona 75. rocznicy urodzin naszego współczesnego, księdza, poety (05.05.1948 – 12.11.2023) ks. Wasyla Haniszewskiego ze wsi Ceniw w rejonie kozowskim. Druga – 95. rocznicy urodzin Bohdana Mazepy, ukraińskiego pisarza w Kanadzie (17.05.1928 – 25.11.1978), pochodzącego z chutoru Wesniwka, który należy do tego, czy to Polak, czy Ukrainiec, na spowiedzi u kanonika przyznał, że nie ma dzieci, “i ten podarował swój majątek na budowę kaplic w niektórych wsiach” “i jakąś część O. Pr. Hromnycki użył do budowy liszczynieckiej kaplicy”. Można z pewnością powiedzieć: Ukraińcy, którzy budowali i urządzali łacińską świątynię, mając własną cerkiew, nie czuli niechęci do Polaków. Z opowieści Hrynia Komarnyckiego kościół wyłania się zarówno jako wspólna ukraińsko-polska budowla, jak i świątynia, w której święte nabożeństwa na “odpust” wielkanocny “Polacy świętują z Ukraińcami”. Tak było i na “odpust”, który “odbył się 16 maja” (roku nie podano – I. P.) (Tamże). Ale Ukraińcy szli za swoimi księżmi, bezkonfliktowość w stosunkach dwóch wyznań religijnych wsi ma zwodniczy wygląd. Wzmianki o tym znajdujemy również w kronice. Niezgodności powstawały przede wszystkim między polskimi i ukraińskimi księżmi. “Przed światową wojną (Pierwszą wojną światową 1914–1918 – I. P.) były dwa razy misje (przyjazd polskich księży na nabożeństwa do wsi – I. P.), – pisze on, – jedna misja niedużo dobrze zakończyła się z jakiegoś powodu. Księża między sobą pogniewali się…” (Tamże, s. 108). “Kiedy przyjechał ks. Noskowski (ukraiński ksiądz – I. P.), to bardzo go prosili księża, żeby odprawiał w kościele, a on nie chciał”, w rezultacie “a wszyscy ludzie wyszli z kościoła i wszyscy poszli do cerkwi, zostało na zakończeniu misji 15 osób, a było 8 księży polskich”. “Było na jednym odpuście, – zaznacza autor, – wielu księży ukraińskich i polskich”. Z pełną wiarygodnością można powiedzieć, że kościół funkcjonował i był miejscem świętych nabożeństw jeszcze przed okupacją przez pierwszych Moskali w 1939 r. Ludziom zapadło w pamięć to (i o tym opowiadają we wsi do dziś), że do kościoła chodzili modlić się także Ukraińcy, a Polacy – do naszej greckokatolickiej ukraińskiej cerkwi. Dlatego można twierdzić, że nie było wyraźnego rozłamu między mieszkańcami wsi na tle religijnym, zazwyczaj nie przywiązywali wagi do tego, kto do jakiej cerkwi chodzi. Po okupacji wsi, opowiadali starzy ludzie, Polacy gdzieś zniknęli. My zaś mamy prawo wyrazić swoje przekonanie, że oni, jak i niektórzy Ukraińcy, zostali wywiezieni przez stalinistów podczas masowych deportacji 1940–1941 r. w odległe rejony Rosji (w ówczesnym określeniu – ZSRR), rozmieszczeni po “Sybirach”, “Sołowkach” w specjalnych osiedlach. “W ciągu 1940–1941 r. na Sybir wywieziono 31 osób, z nich 19 nie wróciło”. W 1939–1941 r. zostali deportowani: Paraskowija Iwaniwna Bodnarczuk (ur. 1892), rodzina Zachodniaków (siedem osób), rodzina Iwaszkiwów (trzy osoby), rodzina Olijnyków (pięć osób), rodzina Chomut. Wycieczkę prowadzi proświcianin, dyrektor Denysiwskiego muzeum krajoznawczego Bohdan Sawak
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
opowiadali naoczni świadkowie, rodzice swoim dzieciom, tak jak mój ojciec mnie. O nim, jako o nieco zabawnym i pouczającym zdarzeniu, starsi ludzie pamiętają do dziś. Pozostałości świątyni zrównano z ziemią traktorami kołchozowymi. Stosunkowo szybko, w ciągu kilku lat, w pobliżu miejsca dawnej budowli postawiono budynek, w którym umieszczono punkt felczerski i bibliotekę. Przez pewien czas mieścił się w nim przedszkole. Później dla przedszkola zbudowano przestronny lokal, który stoi do dziś. Dziś udokumentowanie historii kościoła od projektu, budowy, aż po upadek i ruinę, której początek położyło „wyzwolenie” kraju we „złotym wrześniu 1939 r.”, bez zapoznania się z odpowiednimi materiałami, które, według naszego sądu, mogą być przechowywane w archiwach Iwano-Frankiwska, Tarnopola lub w Polsce, jest niemożliwe. Mimo to o kościele wiadomo jednak coś. Cenne wiadomości o nim pozostawił potomnym współwieśniak Hryń Komarnicki w rękopiśmiennym dziele poświęconym historii wsi. Świątynię budowali Ukraińcy. Łupali kamień, dowozili go oraz inne materiały, byli pomocnikami murarzy, wspierali budowę pieniędzmi, zebranymi przez Polaków na kolędzie u nich. „Polacy kolędowali, zaznacza autor kroniki, czyraz przez kilka lat w ogóle po ukraińskich chatach, a także (ich nikt – I. P.) nie odprawiał darmo”. Zaznacza się również,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
książkodrukowanie w Europie; geografia papierni i ich produkcji itd. Redaktor stwierdził: „Książkolubi, książkomani, bibliofile – to kolejny temat, który warto przemyśleć na gruncie ukraińskim. W europejskiej tradycji kulturowej ten problem badano od czasu pojawienia się traktatu Richarda de Bury „Philobiblon”, my zaś dopiero teraz powoli, z obawą przyglądamy się własnemu bibliofilstwu. …Osobny temat, którego jeszcze nie poruszano w ukraińskim książkoznawstwie, to artystyczna oprawa introligatorska, wydawnicza i indywidualna, jaką oferowali mistrzowie-introligatorzy XIX – początku XX wieku. Za którykolwiek z wymienionych tematów by się badacz nie zabrał, czekają go przyjemne odkrycia, które znacząco wzbogacą ukraińskie książkoznawstwo i historię sztuki”. Moim zdaniem wymaga specjalnych badań książka folklorystyczna: zbiory, almanachy, antologie od XIX do początku XXI wieku (od wydań M. Cercieleva, M. Maksymowicza, M. Kostomarowa, P. Kulisza, O. Potebni, P. Czubynskiego, M. Drahomanowa, B. Hrinczenki, I. Franki, F. Kolessy, K. Kwitki po współczesne). Spojrzenie redaktora i autorów almanachu na książki jako skarbnice tajemnic jest bardzo optymistyczne, nawet w warunkach masowego tworzenia elektronicznych wersji klasycznych i współczesnych dzieł. Spodziewam się, że czwarta księga „Almanachu bibliofilów” nie ociągnie się z pojawieniem, a wydanie stanie się dostępne dla szerszego grona czytelników.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła DMYTRENKO, profesor, doktor filologii, pisarz Wśród tych, którzy kochają książkę, są ludzie wyjątkowi – miłośnicy książek i bibliofile. To właśnie oni, niczym zawodowi detektywi, wyszukują i ujawniają zdumiewające fakty z narodzin i życia książek. Do wybitnych bibliofilów należy znany literaturoznawca, frankoznawca Jewhen Pszenycznyj. Jego wieloletnia, pełna poświęcenia działalność zwieńczona została okazałym gronem różnorodnych wydań dzieł Iwana Franki, Wasyla Stefanyka, Jarosława Steszenki i innych. Wydania te zostały wysoko ocenione przez krytyków, bibliofilów i wydawców. W szczególności obszerna, artystycznie i poligraficznie pięknie wykonana książka „Jarosław Steszenko. Epistolarny monolog” (2020), opracowana przez Jewhena Pszenycznego, wraz z jego szkicem, przypisami i komentarzami archeograficznymi, została wyróżniona Grand Prix na Forum Wydawców we Lwowie oraz pozytywnie oceniona w europejskiej krytyce bibliofilskiej. Od 2015 roku ukazuje się unikatowe wydawnictwo periodyczne „Almanach bibliofilów”. W 2017 roku światło dzienne ujrzał drugi tom, a po długiej przerwie – w 2023 roku – trzeci (projekt obwoluty wykonano według motywu grafiki Ochryma Sudomory). W przedmowie opracowujący tom Jewhen Pszenycznyj zaznaczył: „Myślałem, by w ciągu roku lub dwóch przygotować trzecią książkę, jednak pandemia, a później zbrodnicza wojna, rozpętana przez reżim kremlowski, spowolniły przygotowanie książki do druku. (…) Podobnie jak poprzednie, trzecia książka została wydrukowana w drohobyckim wydawnictwie „Koło”, którego dyrektorem jest wielki zwolennik naszego almanachu, prawdziwy intelektualista Mykoła Pochodżaj”. W trzeciej księdze almanachu znajdują się cztery rozdziały: I. Z historii książki i drukarstwa w Starej Ukrainie (z dwoma studiami: Natalii Zabołotnej o zabytku ukraińskiego drukarstwa – Służebniku kapłańskim z Uniowa oraz Iryny Ciborowskiej-Rymarowycz o wydaniu berdyczowskim z 1767 roku dotyczącym wizerunku patronki-opiekunki Ukrainy, Matki Bożej Marii); II. Ludzie i książki; III. Ex libris; IV. Antologia wierszy o książce. W drugim rozdziale opublikowano studia znanych uczonych (niestety, już nieżyjących) Serhija Biłokonia („Artysta wiecznie młody”) i Wiktora Dudka („Cenzuralna historia almanachu „Zza chmur i z dolin”), artykuły i materiały Ołeksandra Boronia „Niedokończone pełne wydanie dzieł Szewczenki z lat 1935–1937: koncepcja, historia powstania i poskrypt”, Iryny Walihury „Z historii jednego autografu (o dedykacyjnym autografie Dmytra Markowycza)”, Olhy Hural „Korespondencja Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej z Weroniką Czerniachiwską podczas procesu „Związku Wyzwolenia Ukrainy””, Tetiany Karojewej „Rarytasy z biblioteki osobistej Wołodymyra Naumenki (ze zbiorów Winnickiej Obwodowej Biblioteki Naukowej im. W. Otamanowskiego)”, Wałerija Pitenina „Dziedzictwo graficzne Ochryma Sudomory”, Oksany Suproniuk „Demonstracja możliwości języka ukraińskiego” (do historii wydawnictwa „Na hori”) i inne. W rozdziale poświęconym ekslibrisom zamieszczono artykuły i materiały ilustracyjne akademika Mykoły Muszynki „Moje zainteresowanie ekslibrisem”, Wasyla Hraba „Ekslibrisy Petra Rotacza (Ze wspomnień)”, Tamary Kucajewej i Kostiantyna Tkaczuka „Ukraińskie ekslibrisy z Narodowego Muzeum Historii Ukrainy”, Jewhena Pszenycznego „Petro Prokopiw i jego ekslibrisy”, Petra Nesterenki „Nowa fala ukraińskiej szkoły ekslibrisu”. W almanachu wydrukowano ekslibrisy stworzone przez znanych artystów: Hałynę Sewriuk, Wasyla Perewalśkiego, Mykołę Małyszka, Ołeksandra Fysuna i innych. Kolekcję oryginalnych ekslibrisów Petra Prokopiwia przedstawił Jewhen Pszenycznyj, krótko charakteryzując jego drogę twórczą. Paleta ekslibrisów Petra Prokopiwia, zaznacza autor, jest ciekawa i technicznie doskonała: są to m.in. ekslibrisy dla bibliotek szewczenkoznawców, frankoznawców, miłośników twórczości Wasyla Stefanyka. W dorobku artysty znajdują się ekslibrisy dla ukraińskich literaturoznawców, historyków sztuki i kolekcjonerów. Wśród najlepszych portretowych ekslibrisów Jewhen Pszenycznyj wymienił znak stworzony w 1982 roku dla lwowskiego frankoznawcy Romana Horaka: na tle skalistych gór – jasne oblicze pisarza i myśliciela Iwana Franki. Ostatnią część almanachu („Antologia wierszy o książce. Część trzecia”) opracowała Ołena O’Lir z podziękowaniem dla „śp. prof. Mychajła Szałaty za znaczący wkład w trzecią część…”. Zamieszczono tu ponad sześćdziesiąt utworów, w tym takich autorów zagranicznych jak: Pierre de Ronsard, Guillaume Conte (wers z wiersza „Moim książkom”: „O książko – niczym narzeczona”, przekład z francuskiego Mykoły Tereszczenki), Alfred de Musset, William Thackeray, Petr Bezruč. Spośród ukraińskich poetów wydrukowano wersy o książce znanych autorów dawnych i współczesnych: Sylwestra Jaryczewskiego, Ołeksandra Olesia, Wasyla Mysyka, Ihora Muratowa, Andrija Małyszki, Andrija Sodomory, Petra Skuncia, Wasyla Hołoborodki, Mykoły Sulymy, Ołeny O’Lir i innych. Poeci odnoszą się do książki z czcią, jak do skarbca wiedzy, tajemnic, jak do świątyni. Tamara Sewerniuk wyraziła właśnie takie podejście: Rozłożona książka… Nieskończona powieść Losów i życia, co w ten świat już nie wróci, Lecz idą do niej, jak do świątyni na spowiedź, Jak po święte oczyszczenie ze zmazy. W przedmowie Jewhen Pszenycznyj słusznie podkreślił potrzebę badania wielu problemów bibliologii: studiowania ukraińskiej książki XVI–XVIII wieku w kontekście
Tłumaczenie maszynowe
Ołena ŁOHINOWA, młodsza pracownica naukowa Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. Mychajło Hryhorowycz Iwasjuk, znany ukraiński pisarz, folklorysta, naukowiec, działacz społeczny, ponad wszystko kochał literaturę piękną, zachwycał się wielkością postaci wybitnej ukraińskiej pisarki Olhy Kobylańskiej. O swoim zachwycie pisarką M. H. Iwasjuk wspominał w szkicu „Słoneczne okna”, który później stał się rozdziałem „Okna” powieści „Wyrok” (Użhorod: „Karpaty”, 1977): „…Znowu spotkałem Ołhę Julianiwnę i znowu się jej ukłoniłem. Tym razem ona, kiwnąwszy głową, uśmiechnęła się do mnie jak do dobrego znajomego. Od jej uśmiechu świat jakby zagrał barwami, przechodnie stali się sympatyczniejsi, ciekawsi. Chciało się zatrzymać ludzi i opowiadać o sławnej czarodziejce słowa. Nie spostrzegłem się, jak znalazłem się w kwiaciarni. Stałem w przyjemnym odurzeniu wśród różnokolorowego kwiecia. Chce się wybrać ulubione kwiaty Ołhy Julianiwny. A jakie bardziej lubi? O, gdyby tu były leśne dzwonki, żeby przypomniały jej dzieciństwo w zielonym Kimpolungu, albo chabry, które przyśniły jej się w młodości na polach Dymki! Ale tych kwiatów nie ma w kwiaciarni. Za to są tulipany. One jej zapewne przypadną do gustu. Wszak w młodości pisarka sama była podobna do czarującego tulipana – wysoka, smukła, poetycka… Nade mną niebo jakby nagle posmutniało, jaskółki przestały przecinać powietrze, a ulica wydawała się bezludna i smutna. Ogarnęło mnie uczucie młodzieńca, który niespodziewanie stracił swoją pierwszą miłość. Rozczarowany i urażony wracam do domu i wstawiam kwiaty do wody. Czas mijał tak powoli, jakby nie nawlekał na nitkę wieczności minut, a toczył wyboistą drogą ciężkie kamienie. W myśli zakradała się obawa, że kwiaty zwiędną. Wreszcie, po kilku godzinach, ktoś znowu otworzył okna. Chwytam bukiet i biegnę na dwór. Przed domem zwalniam kroku i wstrzymuję oddech. Ołhy Julianiwny nie widać, ale z pokoju płyną głosy. Podnoszę drżącą rękę i kładę tulipany na parapecie. Ktoś się porusza, skrzypi krzesłem. Ale ja nie czekam. Nie, bo co powiem, jak do mnie przemówi Ołha Julianiwna. I czy zdołam wymówić choć słowo? Serce tak szaleńczo bije, że nie słyszę własnych kroków. Następnego dnia widziałem, że moje tulipany stoją w cienkim, niebieskawym wazonie. Z radości zaparło mi dech i chciało się pokłonić tym słonecznym oknom. Zapadły głęboko w duszę, niczym oczy drogiej osoby, by towarzyszyć mi na wszystkich drogach życia…”. Niedawno w salonie literacko-artystycznym Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka odbył się pokaz wydarzenia teatralnego „Bukowińska caryca” z okazji 160. rocznicy urodzin Olhy Kobylańskiej – praca przeddyplomowa Natalii Koczerhan, studentki IV roku Czerniowieckiego Kolegium Sztuki im. Sydora Worobkewycza (klasa wykładowcy Hryhorija Soroczana, wyróżnionego w dziedzinie oświaty Ukrainy, laureata nagrody literacko-artystycznej im. Sidi Tal). Do imprezy weszły inscenizowane utwory O. J. Kobylańskiej: „Ziemia”, nowela „Wilczyca”, „W niedzielę rano zioła kopała”, nowela „Espronto fantazji”, „Nieokrzesana” z udziałem studentów IV roku Czerniowieckiego Obwodowego Kolegium Zawodowego Sztuki im. Sydora Worobkewycza: Natalii Koczerhan, Tetiany Zachotij, Natalii Dżuran, Erika Czebanu, Romana Hucana oraz wykładowczyni języka ukraińskiego i literatury, laureatki konkursów ogólnoukraińskich Niny Stepaniwny Mychajluk. Ołha Julianiwna była znawczynią ludzkiej duszy i to zdołali odtworzyć w swojej teatralizowanej imprezie ze współczesnymi akcentami utalentowani młodzi aktorzy dla myślących i wdzięcznych widzów – wielbicieli twórczości pisarki, wykładowców i studentów 1-3 roku CzOKZS im. Sydora Worobkewycza (specjalizacja widowiskowo-teatralne wydarzenia), pracowników CzOBP im. M. H. Iwasjuka oraz CzOM, czerniowczan i gości naszego miasta. Z powitalnym słowem do młodych aktorów zwrócili się: wyróżniony w dziedzinie oświaty Ukrainy, laureat nagrody literacko-artystycznej im. Sidi Tal, wykładowca CzOKZS im. Sydora Worobkewycza, założyciel młodzieżowego teatru poetyckiego Hryhorij Soroczan; docent katedry literatury ukraińskiej, kandydatka nauk filologicznych CzNU im. J. Fedkowycza Łarysa Bereżan-Markulak; kandydatka nauk filologicznych, docentka katedry języka ukraińskiego CzNU im. J. Fedkowycza Ałła Antofijczuk; starsza pracownica naukowa literacko-pamięciowego muzeum Olhy Kobylańskiej, laureatka nagrody obwodowej im. Ołeksy Romancia Julija Mykosianczyk. Daryna Tuz, zasłużona dziennikarka Ukrainy, dyrektorka Domu Wydawniczego „Bukrek”, przedstawiła 9 tomów utworów O. J. Kobylańskiej dla wielbicieli twórczości pisarki, które ukazały się w ich wydawnictwie, podarowała H. I. Soroczanowi oraz uczestnikom teatralizowanej imprezy książki bukowińskich autorów dla przyszłych spektakli. Zaprawdę, „złotej nici” nie zgubimy, historia nie zgaśnie, kiedy mamy taką twórczą i kreatywną młodzież, która godnie sławi i będzie sławić Ukrainę oraz jej utalentowanych artystów.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tworzy się… Czyż ja wcale nie jestem człowiekiem? – A twoi gdzie? – No jak… Pojechali jeszcze przed wojną do miasta, do rodziny, i właśnie tam byli, jak się zaczęło. A ja – tutaj. Tutaj przecież i inwentarz został, i wszystkie nasze rzeczy, dokumenty. Oni przecież nie myśleli, że tak będzie… – A jeśli całkiem przyciśnie, to pojedziesz? – No nie będą przecież zrównywać wsi z ziemią… – Pożyjemy – zobaczymy… – westchnęła babcia Marusia. Oto i zaczęli we dwoje wieść swoje piwniczne życie – niespokojne, głośne, przerażające. W modlitwach i ciężkich rozmyślaniach. Każde o swoim. Jurko – o dziewczynie, z którą właśnie zawiązały się pierwsze poruszające relacje, ale która nie zdążyła zostać jego żoną (i czy zostanie?), nie zdążyła nacieszyć swoją pieszczotą, urodą i młodością, swoim jędrnym pięknym ciałem… Jak ona tam, w Buczy?.. Jak rodzice z siostrą, tak niespodziewanie i okrutnie odcięci od rodzinnej wsi? I w ogóle – czy wyjdzie stąd żywy? Babcia Marusia – o swoim myślała-milczała: o córkach, wnukach i prawnukach. Żeby tak skończyła się wojna i zebrać wszystkich, ale kiedy, ale gdzie, i czy spotkają się kiedyś na tym świecie?.. Myślała-milczała o wszystkim, co przeżyła i czego tak i nie wypadło przeżyć. O Jakowie, za którym serce zmieniało się to w drżącego ptaszka, to w gorącą pulsującą grudkę w lodowatej oprawie, która raz po raz zamierała ze strachu i od tego bolało całe jej ciało. O porzuconych w chacie pod ostrzałami wyszywankach, srebrnych łyżeczkach „na ząbek” oraz babcinych ręcznikach, o swojej cichej-cichej śmierci, na którą, może, jednak… czyżby nie zasłużyła?.. – A ty nie boisz się Rosjan i tego, że będą chodzić po chatach? – jakoś odważyła się zapytać babcia Marusia w surową ciemność marcowego wieczoru. Jurko nie odpowiedział. Tylko ciężko westchnął i wydawało się, że z jego płuc wyszedł lepki skrzep strachu, który nie rozpuścił się, a osiadł lepką pajęczyną na wszystkim, co było w piwnicy. – A naszym chłopakom jak, nie strasznie walczyć z Rosjanami? – tylko tyle wycisnął z siebie. Nad ranem zrobiło się cicho. Niezwykle cicho. Podejrzanie cicho. I ta cisza z jakiegoś powodu napinała jeszcze bardziej niż ciągłe dudnienie i serie z automatu. Coś się zmieniło. Tylko co? Jurko wyszedł na podwórko. Spod desek spojrzał na niego pies, który w dniach intensywnych ostrzałów gdzieś zniknął i nosa nie pokazywał. Chłopak uśmiechnął się do psa, ciesząc się, że się odnalazł, ale wołać do siebie nie odważył się. Rozejrzał się – żywej duszy. Tak spokojnie, jakby nic się nie stało. Tylko powietrze od dymu – gorzkie-gorzkie. Młodzieniec postał, coś przemyślał sobie, następnie bezgłośnie, po wilgotnej od roztopionego śniegu ziemi, przedostał się do płotu – wyjrzeć na ulicę. Na drodze – nikogo. W ogóle – nigdzie nikogo. Tylko chaty stoją – te bez okien, te bez drzwi, te z rozbitymi dachami, a z niektórych w ogóle zostały tylko czarne niedopalone belki, kupy cegieł i piec z kominem… Ochłonąwszy, Jurko pobiegł na oględziny swojej chaty. Pod nogami chrzęści szkło, firanki na zewnątrz wypchnęły się, telewizor i stół gęsto zasypane tynkiem. „Trzeba do piwnicy sprzęt zabrać. I, może, okna czymś przykryć, – pomyślał. – Ale najpierw – do kaszy na kuchence zajrzę, bo spłonie, i inwentarz nakarmię”. – A moja chata cała, nie widziałeś, Jurczuku? – odezwała się babcia Marusia, gdy tylko zszedł do piwnicy. – Stąd nie widać. Kiedy będzie można – pobiegnę sprawdzić. Może, coś trzeba jeszcze zabrać? Nagle w górze nad nimi coś zahuczało – wyraźnie jakiś ciężki sprzęt. Bardzo ciężki. Blisko, całkiem blisko. Jurko odstawił kaszę gryczaną, zgasił prymus i wyszedł z piwnicy. Już przy wyjściu chłopaka spotkał rosyjski wojskowy – skierował mu prosto w oczy lufę automatu. Pod podwórkiem stał czołg, z włazu wyglądał jeszcze jeden okupant – Buriat. Młodzieniec mimo woli podniósł ręce. Serce załomotało tak, jakby jego pierś zmieniła się w kościelny dzwon.
Tłumaczenie maszynowe
Julia BEREŻKO-KAMIŃSKA
“Wyzwoliciel” Baba Marusia nie bała się myśleć o śmierci. O swojej śmierci. Śmierci, która przyszłaby do niej niczym ta sąsiadka, co na tamten świat wybrała się jeszcze za młodu, zostawiając męża z dwójką przedszkolaków – taka sobie dawna dobra znajoma; jej pojawienie się wywołałoby mieszaninę zdziwienia, ciekawości, przygnębiającego przeczucia rozłąki z bliskimi i jeszcze czegoś, czego baba Marusia sama nie potrafi zrozumieć. Śmierć-sąsiadka usiadłaby na skrzypiącym krześle w głowach i milcząc patrzyłaby na całkiem wyblakłą, wyschniętą starą kobietę, jakby rozumiejąc i darowując już swojej Marusi czas na przemyślenie ziemskich spraw, na dokończenie w tych myślach rozmowy z każdym, kogo chciałaby teraz widzieć, a nie może. Śmierć dałaby jej możliwość spokojnego, bez szarpania się i pośpiechu, pozostawienia dzieciom i wnukom na ciepłe wspomnienie przeznaczonych tylko dla nich ostatnich wskazówek, życzeń, rozporządzeń, dawnych tajemnic, a wszystkim razem – powiedzenia słów miłości i wdzięczności. Baba Marusia w ogóle nie lubiła robić czegoś w pośpiechu, w ostatniej chwili, więc i do swojej śmierci przygotowywała się powoli, świadomie, z ukojeniem. I o miejscu na cmentarzu pomyślała – obok swojego męża, Jakowa, i chustki w stosik poukładała na antresoli, dołożyła do nich nowe buty, wyhaftowaną w czerwone róże koszulę i spódnicę, nie zapominając podpisać: “Na pogrzeb”. Nawet specjalna poduszka, na którą czyjeś ręce na wieczny sen położyłyby jej starczą siwą głowę, też była. Poszewka – białą nicią na białym płótnie wyhaftowana. Staruszka z każdej emerytury odkładała pieniądze – chrupiące papierki w kwiecistą chustkę do nosa zawijała. Zebrała do kupy i rodzinne relikwie: kilka wyhaftowanych jeszcze przez jej babcię ręczników, złote kolczyki i obrączki, łańcuszek z krzyżykiem, dwie srebrne łyżki – kiedyś dawano je dzieciom na pierwszy ząbek, a te tak i zostawiły je w domu. Nawet dołożyła zestaw nowych nici muliny, jeszcze za sowietów kupiony. Baba Marusia chciała cichej śmierci. Kiedyś. Kiedy ciało osłabnie i Jakow będzie się śnił co drugą noc. Chciała odejść tak, jak zazwyczaj odchodzą ludzie, którzy nic złego za życia nie zrobili, a których los nie szczególnie oszczędzał. Ani wtedy, gdy matka w swoje dwadzieścia trzy lata w ciągu nocy posiwiała – ojca w samym środku II wojny światowej zabrali do niewoli, skąd wrócił niedługo i jakby już nie jako ojciec… Ani wtedy, gdy biegała do szkoły niemal boso, odmrażając obite brudne nogi, a w domu drżała jak suchy listek nad okruchami chleba – w głodne powojenne lata… Ani w młodości, zgiętej do ziemi niekończącym się pieleniem tak długich rzędów ziemniaków i buraków, że wydawało się, iż plecy nigdy się nie wyprostują. Nie oszczędzał los i później, kiedy Marusia stanęła na ślubnym ręczniku: mąż nacieszył się, nakochał, a potem poszedł dalej przez wieś – w inne ręce. A swoje przykładał nie do gospodarstwa, a do młodej żony: siedziała ona wieczorami w ciemnej, nieogrzewanej chacie, bita bez żadnego powodu, niezdolna nawet się poruszyć. A bieda… Nawet stołu kuchennego nie było! Lecz zdecydować się odejść – nie mogła. Dokąd? Do kogo? Poszła później. Już z dwiema córkami na rękach. Do matki wróciła. Tak i została tam, w starej chacie, na lata – grzejąc sobą zimną pościel… Chociaż nie o tym lubi mówić baba Marusia. A o swojej pracy – koszulach. Odkąd nauczyła się kroić, szyć, a potem i ozdabiać podwójną frędzlą, dekoracyjnymi ściegami i koralikami – myślami była tylko przy tych koszulach. Całą swoją miłość, nierozkwitłą i zwiędłą, przeszywała kolorowymi nićmi. I mimo mody na zupełnie inną odzież, nie każda kobieta mogła oprzeć się tym koszulom Marusi. Ścieżki do jej domu były wprawdzie nie szerokie, za to dalekie. Jedną z tych ścieżek w już dojrzałym wieku przyszła do niej i miłość. Taki sobie Jakow na prośbę siostry zaszedł po koszule i tak już został wśród wyszywanek Marusi – nie znalazł drogi powrotnej, a i nie chciał szukać...
Radość kobiety tkwiła w prostych rzeczach: w codziennej pracy, którą wykonywała z łatwością i spokojem w duszy, w posadzonych kwiatach, które nie szczędziły soków na kwitnienie, w córkach – dziewczęta rosły przyjazne, łagodne, mądre. Jakow zaś stał się największą inspiracją i wsparciem. Szkoda tylko – niedługo… I oto teraz – w samotności – przekroczyło osiemdziesiątkę. Oczy nie widzą igły, ręce drobno drżą, nogi ciężko oderwać od podłogi, jakby ziemskie przyciąganie nie pozwalało zrobić nawet kroku. A ostatnio stało się całkiem źle – przechorowała i osłabła. Dziewczęta z rodzinami dawno za granicą. Mamę namawiały, ale po co jej ta Hiszpania – ani języka nie zna, ani tamtejszych zwyczajów. Co tam robić? Nie chciała. Przyjaciółka – żwawa, drobna, młodsza od niej – często zaglądała z drugiego końca wsi, pomagała, pocieszała. Sąsiedzi codziennie się odzywali, kumowie nie zapominali. Ale wieczorami podkradał się niepokój – niespokojnie robiło się w kraju, wiadomości w telewizorze takie bezradne, wszystko wskazywało na to, że zanosi się na wojnę. Na wojnę, w którą nie chciało się wierzyć, której oj jak nie chciało się… W lutym babcia Marusia całkiem się położyła. Nocami nie tyle spała, co smuciła się i ciężkie wizje odganiała – sny-przeczucia czegoś niesamowicie złego, nieludzkiego. Ale żaden jej nocny koszmar nie oddał tego przerażenia, w które obudziła się pewnego ranka. Dookoła wszystko ryczało, huczało, drżało od niemiłosiernych uderzeń. Do wsi wchodzili Rosjanie, złowrogo pełzały ich czołgi i nieznośnie śmierdziały dieslem, grzmiały armaty i moździerze, podpalając horyzont ze wszystkich stron… Babcia Marusia nawet oddychać zapomniała ze strachu. Podrzucało ją w łóżku od salw, rozrywało głowę potężnymi falami wybuchów, które docierały aż do jej chaty; w każdej sekundzie staruszka, otulając się w koc, myślała: która ze ścian na nią spadnie? Bliżej wieczora sam nie swój do domu wbiegł sąsiad – wujek Hryć. Przyniósł jeszcze ciepłej kaszy i kiszonych pomidorów. – My wyjeżdżamy stąd. Wojna. Co z wami robić, babciu Marusiu? Miejsca w samochodzie nie ma. Ale ja szukam innego. Popytam ludzi, nie zostawimy was. Postał, przełożył jedzenie do talerza babci, umył swój – i poszedł. Babcia Marusia nawet nie dotknęła kaszy, tylko pomidory possała suchymi wargami, wycierając rękawem zalewę. “Wojna, mówisz… Jakbym sama nie wiedziała…” Jednak sąsiad więcej nie zaglądał. Co się stało? Któż to wie… Godziny ciągnęły się jak dni, a dni całkiem zlepiły się w jeden twardy skrzep strachu, bólu i niepokoju. “Cichej śmierci… Cichej śmierci chciałam… A tutaj – walą jak wściekli…” – w ciemność szurała staruszka. Potem rozwidniał się jeszcze jeden dzień. I do drzwi ktoś zapukał. Swoi czy nie swoi? Babcia Marusia zamarła, napięła się, skuliła cała – w tym, że Rosjanie będą chodzić po domach, wątpliwości nie było. Tylko jak będą chodzić? Z czym przyjdą? Co Niemcy wyczyniali, wrywając się do domów, Marusia wiedziała – w jej dzieciństwie wszyscy o tym wiedzieli. Ale przecież Rosjanie… Myśmy przecież razem z nimi walczyli przeciwko faszystom… Ale jak o czymś takim w ogóle można myśleć? Pukanie się powtórzyło, potem zaskrzypiały drzwi i wsunęła się głowa Jurka – chłopaka z sąsiedniej ulicy. – Babciu Marusiu, jesteście tutaj? – A jestem, jestem – odezwała się. – Nigdzie tylko ja nie pojadę. Nie ma na to sił. Młodzieniec, obtrzepawszy przy progu glinę z butów, podszedł do łóżka. Za oknem coś znów huknęło, jakby błyskawica uderzyła prosto przy bramie. – A trzeba. Czyż nie słyszycie, co się dzieje? Tam domy płoną: u Szramków spłonął, u Potapenków… Ale i wyjechać już nie można – wszystko! Drogi odcięte, wieś pod niem… oj, Rosjanami… Trzeba do piwnicy. – O… Wymyślił… Ja to rozumiem, że trzeba, ale do piwnicy nie wlezę. Nie jestem w stanie, nie widzisz? – No widzę… W ogóle nie wstajecie? – Troszkę, jak to za potrzebą, to i wszystko… Jurko postał, pomyślał… – Dajmy na to, zbierajmy się. Do mojej piwnicy. Tam choć nie hotelowy pokój, ale jakoś można przeczekać. Tylko trzeba wziąć ciepłe rzeczy, tam przecież porządnie zimno. Babcia Marusia nawet nie drgnęła. Chata znów zatrzęsła się od salwy. – Gdzie wasza odzież, mówcie? Tutaj? – Jurko szarpnął drzwi ciemnej lakierowanej szafy, która pamiętała, chyba jeszcze Chruszczowa. Spakował, co mógł. Przeniósł. Najpierw – babcię Marusię, potem rzeczy i dokumenty. Iść było choć niedaleko, ale od częstych wybuchów podginały się kolana, a to i w ogóle trzeba było padać na wilgotną ziemię. Jako tako urządzili się w piwnicy Jurka, wykopanej obok domu. Ciemnej, lecz dziwnie przestronnej, prawda, niezbyt głębokiej. Chłopak pościelił na cementowej podłodze kawałki kartonu, zaciągnął łóżko polowe, na nie – materace. Potem ułożył staruszkę. Na drewnianej skrzyni umieścił maleńką kuchenkę turystyczną z gazowym kartuszem, na której później ugotował jakąś zupkę na konserwie mięsnej. W przerwie ciszy przyniósł wiadro wody ze studni. Tylko z ciepłem było kiepsko: babcię trzęsło nawet pod kilkoma kocami. – O cholera, już i prądu nie ma, żeby farelkę postawić… Nic to, jak przycichnie, rozpalę na podwórku ognisko i przyniosę tutaj i gorącej wody, i żaru do glinianego garnka włożę. Choć jakiś ciepły duch pójdzie – pocieszał swoją gościnię Jurko. – Czemu nie poszedłeś stąd? – podniosła się do pasa babcia Marusia. Młodzieniec krótko wzruszył ramionami, machnął ręką: – A któż wie, jak lepiej. Wszystko tak szybko się stało… A i nasi tam wyjeżdżali, to ilu z nich dojechało, kto powie? Bo przecież rozstrzeliwują na drodze. A mężczyzn – tych w pierwszej kolejności. A jeśli im coś nie tak będzie we mnie? A i jechać dokąd, na czym? Już tutaj jakoś będę, a tam zobaczymy… Źle, że łączności żadnej – przerwali, widać, gdzieś… Co w ogóle dzieje się dookoła – nic przecież nie wiadomo… – A ze mną po co się użerasz? – No jak, – zostawić was samą? Jak to? Mnie poprosił wujek Hryć, żebym doglądał. Ja obiecałem. No to i musiałem to zrobić. A to przecież wy jeść sobie nie ugotujecie… A tutaj jeszcze i takie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
– Kto to taki? Imię, nazwisko, paszport. – Jurij Konstantynowicz Kowalenko… Paszport… w piwnicy.
– Ty tam sam? – Nie, ze mną babcia.
– Co to za babcia? – Maria, sąsiadka…
– Dlaczego ty tu jesteś? – Tu mój dom…
– Dlaczego nie wyjechałeś? Żeby partyzantować? Wydawać ZSU nasze współrzędne? – Nie, mieszkam w piwnicy… Ja…
– Pytam: co ty tu robisz? – Rosjanin podszedł z bliska i tknął Jurka lufą automatu w brzuch. – Tu mój dom…
– To i tak wiem. Dlaczego nie wyjechałeś? Czyżbyś nie był wolnym człowiekiem? – Ale ja nie mogę, przecież mam babcię… Ona leży…
– Nie jesteś wolny, bo masz babcię? Leżącą? Sąsiadkę? – zarechotał okupant i machnął ręką do swojego kompana. – Braciszku, podjedź bliżej…
– Czołg wypuścił w powietrze czarną chmurę dymu z ropy napędowej i ruszył prosto na drewniany płot; ten z trzaskiem runął pod gąsienice. Czołg skierował lufę na drzwi piwnicy.
– Otwieraj! – Co "otwieraj"?.. – głos Jurka zapadł gdzieś na głębokie dno studni i odezwał się słabym echem. – Ty żartujesz? Otwieraj drzwi, powiedziałem!
– Nie mogę, tam babcia… Okupant bez słowa skinął głową i odszedł na bok. Z lufy wystrzelił oślepiający kłąb ognia, zagrzmiał wybuch. Jurko, jakby podcięty, gwałtownie padł na ziemię i instynktownie zasłonił głowę rękami. Piwnica wypuściła płomień, odłamki desek i… kilka drobnych czerwonych kawałków ludzkiego ciała.
– No, widzisz, uwolniliśmy cię od babci. Teraz nie masz żadnej babci. Możesz iść, dokąd chcesz. Jesteś wolny!
Matrioszka – to Alina. Pochodzi z Worzela… Trochę u nas pobędzie – Sergij zmieszany zamknął za sobą drzwi wejściowe mieszkania. Jego żona Inna z ulgą rzuciła się do męża, odetchnęła, a potem uważnie spojrzała na zziębniętą dziewczynkę, na oko około piętnastu lat, która drżała to z zimna, to z podniecenia, to z wszystkiego naraz. Kobieta na chwilę się zagubiła, bo nie wiedziała, czy pomóc dziecku zdjąć lichutką kurteczkę, czy jeszcze czymś je owinąć. Od jednego spojrzenia na tę Alinę przechodziły ciarki po plecach. Cała w błocie, przerażona, z dawno nie myte włosy, dziewczyna przyciskała ręce do piersi, jakby była pewna, że za chwilę zaczną z niej siłą zdejmować nie tylko ubranie, ale i samą skórę. Unikała bezpośrednich spojrzeń w oczy, co chwila rozglądała się krótko i gwałtownie, jak osaczony ptaszek, jakby się bała, że lada moment z jakiegoś kąta wyskoczy diabeł w ludzkiej postaci i nałoży jej na głowę worek. Inna zadrżała wargami, łzy napłynęły jej do oczu: – Boże, dziecko… Wszystko w porządku? Po chwili zrozumiała: lepiej było nie pytać. Gościa wybuchnęła niepohamowanym płaczem. Był to płacz, który wyrywa duszę, od którego pęka się i wypala, który wydobywa się z głębi z siłą górskiej rzeki, mknącej ze skały i nie mogącej się zatrzymać, dopóki nie wypłynie całej wody i mułu ze swoich źródeł, dopóki nie wyczerpie się i nie zostawi po sobie wyschniętego, zwiotczałego ciała koryta. Sergij stał za chudymi plecami dziewczynki również cały we łzach i najwyraźniej nie mógł z nimi nic zrobić. Szczęka mu drżała, palce długo nie mogły zaczepić pętelki kurtki o haczyk. Inna objęła dziewczynkę za ramiona i wprowadziła do pokoju dziennego, posadziła na kanapie. – Moja kochana… Cóż, cóż się stało? – spojrzała na męża, ale ten tylko machnął ręką, odwrócił wzrok i nawet słowa z siebie nie wydusił. – Ojej, lasku… – także Inna rozpłakała się. Czuła, że z tym dzieckiem stało się coś tak przerażającego, że teraz lepiej o tym nie mówić: tak w dawnych czasach nie wymawiano głośno imion złych duchów, żeby się nie zjawiły we własnej osobie. Na głosy z pokoju wyjrzał nastolatek – syn Inny i Sergija, Iwan. Zatrzymał się w drzwiach jak osłupiały i niemrugającym, poważnym spojrzeniem patrzył na gościa. Zawyła syrena. W powietrzu uniosły się wiry biedy i niebezpieczeństwa. Wszyscy zamarli. Nawet Alina podniosła głowę, mrugnęła spuchniętymi czerwonymi oczami, nasłuchiwała dźwięków, które były dla niej, zapewne, nowe, a potem jeszcze mocniej zaniosła się płaczem. – Znowu… – przewrócił oczami Iwan. – Jak oni już dają w kość! Inna przyłożyła palec do ust i pokazała ręką: dajcie spokój, nigdzie nie pójdziemy. Iwan zaniósł na korytarz materac i poduszki. Wszyscy usadowili się na podłodze wąskiego przejścia. – Zrobisz herbatę? – zwróciła się do syna. Chłopak posłusznie zabrzęczał naczyniami w kuchni. Wkrótce zagwizdał czajnik, w filiżankach zatańczył wrzątek. Idąc powoli, Iwan w dwóch kursach postawił na szafce w korytarzu duże filiżanki z zieloną herbatą i talerz z kanapkami. Alina w końcu jakby się uspokoiła. Siedzieli w milczeniu, nie zapalając światła. – Ojej, nie zapytałem, jaką chcesz. Lubisz zieloną? – Iwan podał Alinie napój. Dziewczynka skinęła głową i wzięła parującą filiżankę, potem nieśmiało sięgnęła po kanapkę. Nagle jednak, widocznie przypomniawszy sobie straszny dźwięk, zerknęła w stronę okna i nasłuchiwała. Ale tam na razie było cicho. – Syreny nie wyją cały czas. Tylko na początku i kiedy odwołują alarm – wyjaśnił Iwan. – Nigdy nie słyszałaś alarmów? – W Worzelu ich nie było. Tam tak bili… Nagle gdzieś w okolicy rozległ się przeciągły świst, a potem huknął wybuch. Powietrze gwałtownie zadrgało, zadzwoniły okna, zabrzęczało naczynie w kuchni, zawyły samochody na podwórzach… Odruchowo przykucnęli i skulili się… Huknęło jeszcze raz, i jeszcze, gdzieś bardzo blisko. Niedopita herbata drobno drżała w filiżankach. Po chwili znów zapadła cisza. Nikt nie odważył się pierwszy odezwać. Alina objęła kolana rękami, położyła na nich głowę i patrzyła gdzieś głęboko w siebie. Inna ścisnęła dłoń męża. – Pójdę zobaczyć, co tam… – zaczął Iwan. – Nie idź, pójdę sam. Sergij wyszedł do kuchni. – Coś się pali… Tak rozumiem – trafiło w jakiś budynek przy skwerze. Dym kłębi się konkretnie… – Ojej!.. I tam, patrz, też… – Iwan jednak wybiegł z korytarza i, przytknąwszy twarz do szyby, próbował ogarnąć wzrokiem jak najszerszy widnokrąg. Podeszła też Inna. Smutno i przestraszona patrzyła, jak zza kijowskich wieżowców wylewa się szaro-czarna wata dymu i powoli rozpływa się wśród równie szarych ciężkich chmur. – Żeby strażacy szybciej przyjechali… Boże, a w Buczy, Irpieniu – tam przecież nie zostały żadne służby, a stamtąd cały czas dymy, straszne, śmierdzące dymy… – Tak… – odezwał się echem Sergij. – Ty jak w ogóle? – w końcu odważyła się zapytać Inna. – Żyw, jak widzisz… Sergij stał i myślał: opowiadać czy nie? O dziesiątkach naszych, a za nimi – o jeszcze większej liczbie rosyjskich blokad, na każdej trzeba było okazywać dokumenty, pod lufą automatu odpowiadać na te same pytania, pokazywać wszystko, co kazali, robić wszystko, co kazali, słuchać wszystkiego, co mówili; o cudzie, dzięki któremu mimo wszystko udało mu się przejechać je w obie strony – kogoś przekonać, komuś zapłacić, kogoś namówić, by przepuścił. Mówić czy nie o rozstrzelanych samochodach? Nie o tych, które już stały, podziurawione kulami, na poboczu dróg, z bladymi, zesztywniałymi ciałami w środku, lecz o tych, które rozszarpywano na jego oczach, tuż obok niego? Jego samochód, też gęsto poszarpany odłamkami, Inna i tak zobaczy, ale o tym, że i na niego celowano – mówić czy nie? Czy opowiadać, jak chodził po podwórkach oznaczonych białymi strzępami podartych prześcieradeł, które wskazywały: tu zwykli cywile, którzy potrzebują pomocy humanitarnej. A jeśli – nie zwykli cywile? Jeśli zamiast niewdzięcznej babci, dla której przyniesiona paczka z żywnością to ratunek przed głodem, spotkałby tam okupanta z wycelowaną lufą? – A ta Alina, skąd ją masz? – Podeszła sama, kiedy ja zanosiłem sąsiadom produkty. – Co się z nią stało? – Porozmawiamy o tym kiedyś. Nie teraz, bardzo proszę. I nie pytaj jej – sama opowie. Jak ustrzec żonę przed takimi historiami? Ostatnio Sergij wywiózł z Worzela starszą kobietę. Chorą na serce. Na przedmieście stołeczne przeprowadzili się z mężem już na starość – w spokój, piękno i zdrowotny klimat osiedla, gdzie przed katastrofą czarnobylską do zdrowia przywracały dziesiątki sanatoriów. Tak tam żyli, jakby w sanatorium. Dopóki nie przyjechali „bracia-Rosjanie” na czołgach. A ci „bracia” mieli bardzo poważny pretekst, by wrzucić emerytów do piwnicy – za to, że mówią po ukraińsku! To małżeństwo nie było pojedynczą ofiarą samosądu. W tej piwnicy przebywali już inni mieszkańcy osiedla mówiący po ukraińsku. Dokładniej mówiąc – ich zamęczone ciała. I emeryci przez wiele dni siedzieli uwięzieni razem z trupami. Wkrótce trupem stał się także mąż tej chorej na serce. A Rosjanie znaleźli nową zabawę: żeby staruszce nie było „nudno” – rzucali do piwnicy granaty dymne. Kobieta wyszła stamtąd oślepiona. Nie wiadomo nawet, jakim cudem ocalała… Ale po krople nasercowe sięga teraz Sergijowa Inna: wolontariat męża zamienia się dla niej w ciągły ból i nocne koszmary. – Tylko proszę, nie oddawajcie mnie na policję… – weszła do kuchni Alina. Sergij i Inna drgnęli. Dziewczynka stała bez kurtki. Brunatne, zaschnięte plamy krwi na swetrze i dżinsach, krew wszędzie – jej czy kogoś innego… – Dziewczynko moja, oczywiście, nie wezwiemy teraz policji. Chodź, nabiorę ci gorącej wody i umyjesz się. A jeszcze – zmienimy ci ubranie. Mogę ci dać i sweter, i koszulkę, i spodnie. Musisz też coś zjeść. Alina zgodnie skinęła głową i poszła za Innoną do łazienki. Ciemniało wcześnie. Jasnego światła nie włączali. Iwan już znajomym ruchem przybił do okiennych framug rozcięte na pół koce, a potem starannie pozatykał wszystkie szczeliny, żeby ani jeden promyk światła nie przebił się na zewnątrz. Podobnie, zdawało się, każde z nich schowało za jakimiś nieprzeniknionymi „kocami” własne myśli, a co więcej – cały swój świat, jakby się bało, że w ciemności ten świat stanie się bezbronnym celem i wróg na pewno w niego trafi. Nie zostawić żadnej szczeliny, schować wszystko głęboko-głęboko, daleko-daleko… Alina siedziała tak, jakby stała się bezduszną rzeczą. Życie w niej jakieś było, ale tak spowolnione i ukryte przed ludzkim okiem, że zdawało się, iż nic się z nią nie dzieje. Inna czuła się skrępowana. Odrzucając myśl za myślą, w końcu uznała: nie umie rozmawiać z człowiekiem tak zranionym wojną! Przez wszystkie swoje czterdzieści lat nie musiała mierzyć się z niczym więcej niż pocieszaniem bliskich, którzy stracili krewnych. Ale wtedy było jasne, co się stało i kto stoi przed tobą. A tutaj? O czym można mówić w takiej sytuacji, kiedy trwa wojna, kiedy od twojego słowa z człowiekiem może się stać cokolwiek? To jak iść po polu minowym – nie wiesz, gdzie postawić stopę… – Alino, dziewczynko, ty jeszcze chodzisz do szkoły? – Tak… – Długo mieszkasz w Worzelu? – Od dzieciństwa. – A gdzie są twoi bliscy? Alina poruszyła spuchniętymi czerwonymi wargami, żeby coś odpowiedzieć, ale wargi jej nie posłuchały, nagle zadrżały, wykrzywiły się i nie wypuściły z siebie ani jednego słowa, prócz nowej fali szlochu – gęstego i niepocieszonego. Sergij spojrzał z wyrzutem na Innę, Iwan oderwał oczy od telefonu. Kobieta podbiegła do dziewczynki, przytuliła ją do siebie i zaczęła po matczynemu pocieszać. Więcej o nic nie rozmawiali.
Znów zawirowały fale alarmu lotniczego, rozchodząc się po mieście kręgami, odbijając się od każdego domu, wślizgując się w każde okno, przenikając pod każdy koc – na szyby i na łóżka, przewiercając dusze strachem, bólem, żalem, ciężkim przeczuciem: kto następny? gdzie spadnie? dokąd uciekać? Znów – korytarz, napięte oczekiwanie kolejnych uderzeń, jedno pytanie dla wszystkich: „Kiedy, kiedy, kiedy to się skończy?!” Pytanie, na które nie ma żadnej odpowiedzi. Jest tylko gorąca wiara, że kiedyś to wreszcie się skończy. Po pół godzinie, równocześnie z głuchymi uderzeniami gdzieś, czy to w Kijowie, czy na jego przedmieściach, w mieszkaniu zgasło światło. Zapanowała absolutna ciemność. I wtedy Alina krzyknęła. Ten nieoczekiwany krzyk ogłuszył ich mocniej niż wycie syreny. Wypełniał całe mieszkanie, każdy jego milimetr, przenikał w każdą najmniejszą szczelinę. Chłodził duszę i uderzał w dołki pod kolanami. Był tak potężny, jakby przez Alinę przerosło drzewo – ogromny dąb o rozłożystej koronie i potężnych korzeniach, a przez każdą gałąź i gałązkę z głębi ziemi gdzieś w Kosmos przepływały strumienie bólu – nieludzkiego bólu, ponadludzkiego bólu, bólu zbyt wielkiego nawet dla wiekowego dębu, który już widział, jak na jego oczach rodzą się i giną narody, jak w bitwach padają jeźdźcy, jak ich ciała rozdzierają miecze, włócznie, kule, jak doszczętnie płoną całe miasta. W tym krzyku było wszystko, czego słowa nie są w stanie wynieść na świat boży: jak obcy uzbrojeni rosyjscy zwyrodnialcy zajęli ich dom, zabrali ich rzeczy, rozłożyli się na ich łóżkach, a uczennicę Alinę wraz z jej mamą wrzucili do piwnicy; jak przykuli dziewczynę do rury, postrzelili mamę i zostawili, by wykrwawiała się…; jak przez cały ten czas, gdy mama umierała – powoli, w męczarniach, w zimnie i głodzie, na jej oczach gwałcili córkę – wszyscy, po kolei, codziennie, długo i brutalnie, wylewając swoją lepką, obrzydliwą spermę na nogi, na piersi, na zakrwawiony brzuch dziewczyny, dysząc jej w twarz bimbrem, smrodem i piekłem… Ten krzyk to także o tym, jak zdecydowała się na ucieczkę, gdy jej gwałciciele i mordercy upili się wódką aż do ślepoty i utraty zdolności chodzenia i myślenia – i po raz pierwszy zapomnieli przykuć swoją ofiarę do rury. Jak powierzyła swoje życie, czy to, co z niego zostało, jakiemuś mężczyźnie, wsiadając do jego samochodu, stojącego obok domu – mężczyźnie, który równie dobrze mógł okazać się taki sam jak tamci, a może nawet obrzydliwszy od najobrzydliwszego z nich – krępego, białozębnego jasnowłosego młodzieńca z idiotycznym tatuażem na szyi – matrioszką z automatem w rękach i napisem „Z Rosji z miłością”: to on strzelił do jej matki, to on palił ich rodzinne zdjęcia, to on pierwszy zdarł z jej bioder rajstopy i rozerwał ją od środka, to on wylewał na nią tyle obrzydliwych słów, ile miejska kanalizacja nie jest w stanie pomieścić w kolektorze… Alina krzyczała i krzyczała. Aż doochrypnięcia, do całkowitego wyczerpania… A potem wybiegła z korytarza i zwymiotowała resztki swojego bólu. Bólu, który będzie do niej wracał znowu i znowu, każdej nocy, każdego dnia – i tu, w Ukrainie, i tam, za granicą, dokąd trafi na rehabilitację psychologiczną i gdzie będzie na nowo uczyć się żyć, na nowo odczuwać, na nowo mówić, na nowo wierzyć ludziom. Gdzie będzie szukać sensów i wyjaśnień: co to za ludzie? skąd się biorą i dlaczego są tacy? I pewnego dnia, gdy wszystko podobno ucichnie, pogodzi się, zaokrągli, wytrze się, Alina będzie przeglądać znajomych na Facebooku. Za wszystkie lata. Aż do samego początku. Szczególnie tych, z którymi „zaprzyjaźniła się” w internecie bóg wie kiedy i bóg wie dlaczego, o których istnieniu nawet nie mogła sobie przypomnieć. I zadrży palec, dotykając miniaturowego awatara jakiegoś „Aleksandra”, w jego tasmie – szczęśliwe rodzinne zdjęcia: jasnooka żona, pulchny maluch, zabawne pieski, śmieszne memy, filozoficzne mądrości o szczęściu, miłości i sensie życia… A gdy powiększysz zdjęcie tego awatara – uśmiecha się do ciebie białozębnie sympatyczny jasnowłosy młodzieniec z wytatuowaną uzbrojoną matrioszką na szyi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czytał jego pracę dyplomową i o mało nie postawił dwói. Któż do końca zrozumie geniusza? Ołena Mychajliwna Ohanesian, dyrektorka muzeum im. Serhija Paradżanowa, stworzyła je praktycznie własnymi siłami. Mówi, że rodzinie Paradżanowa w Kijowie nieuczciwie ukradziono mieszkanie, w którym można by zrobić muzeum pamięci, o którym marzymy. Jak je odzyskać? Nie ma domu, w którym mogłyby zamieszkać rzeczy. Odchodzą ludzie, zaciera się pamięć, znikają artefakty. Obijała progi u ministrów, żeby pomogli, jednak niczego nie osiągnęła. A tymczasem pod ukraińskimi adresami Paradżanowa można robić unikalne wycieczki – gdzie kręcono jego filmy, gdzie mieszkał i gdzie odbywał karę więzienia. 20 listopada 1988 roku Stanisław Czernilewski napisał wiersz poświęcony Serhijowi Paradżanowowi, w którym są bolesne słowa: “rano moja, Ukraino”, “biała gołąbko”, “ziemię zgubiona”. I – “wróciłem, miłości moja zemsto”. W innym wierszu, napisanym w 2014 roku, jest wers: “czarujący, ale nieznośny surrealistyczny Paradżanow”. Oba wiersze poeta odczytał podczas prezentacji i wplotły się one jaskrawo w niewyczerpany kolaż, któremu na imię Maestro Paradżanow. Przewodniczący Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy Serhij Bordenjuk pogratulował redaktor naczelnej czasopisma “Kino-Teatr” Łarysie Iwaniwnie Briuchoweckiej z okazji 75-lecia, nazywając ją unikalną postacią. Popieram całym sercem. Bo wspaniała filmoznawczyni Łarysa Briuchowecka przechowuje dzisiaj pamięć o historii ukraińskiej kinematografii, o wybitnych postaciach ukraińskiego kina, o represjonowanych filmowcach. A czasopismo poświęcone 100-leciu Serhija Paradżanowa to jej wspaniały pomysł, w pełni zrealizowany i zaprezentowany. W przyszłym roku “Kino-Teatr” kończy 30 lat! Wierzę, że czasopisma poświęcone własnemu jubileuszowi rozejdą się z nie mniejszą prędkością niż te “paradżanowskie”. I my z pewnością będziemy tego świadkami! Dziękuję, pani Łaryso, za zaproszenie na prezentację, które z radością przyjęłam i online pomachałam pani ręką. Dziękuję za przykład patriotyzmu, pracowitości, wierności sprawie, którą wykonuje pani z miłością i poświęceniem! Życzę nowych twórczych radości, prezentacji, odkryć i książek! 100-lecie od dnia urodzin Paradżanowa wybuchło zainteresowaniem jego osobą, twórczością, życiem. Jego talent rozwija się dzisiaj w wielu projekcjach. Można bez końca badać i zgłębiać ten unikalny fenomen. Serhij Trymbacz planuje stworzyć na przykład program “Paradżanow i cyrk” i jest pewien, że się uda. Znaczenie Paradżanowa jest wmontowane nie tylko w kinematografię. To postać sferyczna. “Zemszczę się na Ukrainie swoją miłością!” – powtarzał. Nam pozostaje po prostu należycie ocenić tę “mściwość”.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka
Stanęłam między dwoma Serhijami, którzy przed chwilą mówili o trzecim – Serhiju Paradżanowie. Fotografia ze wspaniałymi prelegentami Serhijem Trymbaczem i Serhijem Marczenką – to wzruszający wykrzyknik po pięknej prezentacji czasopisma „Kino-Teatr”, która odbyła się 12 stycznia w Niebieskim Salonie Domu Kina w ramach obchodów stulecia urodzin Reżysera. Wieczór okazał się tak przyjemny i treściwy, że nie zasmucił mnie nawet fakt, iż czasopismo do mnie nie dotarło. Nie rozeszło się, a rozbiegło w mgnieniu oka jeszcze przed rozpoczęciem wydarzenia! Nic dziwnego: któż odmówi sobie pierwszego numeru z 2024 roku, poświęconego 100-leciu urodzin genialnego Serhija Paradżanowa! Ktoś przyszedł na „Kino-Teatr”, ktoś na spotkanie z redaktor naczelną Łarysą Briuchowecką, ktoś posłuchać Serhija Trymbacza – prezentacja nie rozczarowała nikogo z osobna. Bo wszyscy przyszli dla Imienia, a wszystkich pod kopułą świątyni kina zebrał Serhij Paradżanow. Jego obecność była wyczuwalna w sali, wszystkie słowa były o nim, a podczas technicznych usterek czy niespodzianek rozbrzmiewała kwestia: „Paradżanow żartuje!”. Mimo to prezentacja była poważna. Autorzy krótko przedstawili swoje najnowsze badania, opublikowane w „paradżanowskim” numerze „Kino-Teatru”, odkrywając dotąd nieznane tematy z życia i twórczości Reżysera. W sali wystąpili Serhij Marczenko, Daria Dryhoła, Jurij Morozow. Wystąpienia online miały Łarysa Briuchowecka, Anastasija Kaniweć, Olha Briuchowecka, Julij Sweć. Prowadzący Serhij Trymbacz między wystąpieniami filigranowo wplatał historie z życia Paradżanowa – jedne podręcznikowe, niektóre zaskakujące. Reżyser kochał prowokacyjne rzeczy. Potrafił nie raz wprawić w osłupienie gości „Warenycznoji” obok cyrku głośnym ogłoszeniem: „Rozstąp się, narodzie, idzie ukraiński burżuazyjny nacjonalista Paradżanow!”. Wyobrażacie sobie, komu po takich słowach smakowałby pieróg z kapustą. Zresztą przy stolikach siedzieli nie tylko ci, którzy przyszli zjeść obiad. Paradżanow był człowiekiem, który niczego się nie bał, czyli był całkowicie pozbawiony wewnętrznej cenzury i asekuracji. Uważał, że reżyser powinien robić wszystko sam – być scenarzystą, kostiumologiem, operatorem, aktorem. Na kolaże, którymi się zachwycał i które genialnie tworzył, wyglądają jego scenariusze i kadry filmów. I taśma życia. Wrażenie, że Paradżanow przez cały czas grał własną, niepowtarzalną rolę. I przymierzał, jakby z boku, jak wygląda w kadrze filmowym. W wir niespokojności, eksperymentów, niepokoju, ekspresji mimowolnie wciągał otoczenie. Łączenie niepołączalnego – to cecha jego twórczości, w wyniku czego pojawiała się absolutnie nowa jakość kina. Bezgranicznie kochał Kijów, znał znaczną jego część, z radością pokazywał miasto przyjaciołom i podjął się napisania scenariusza o Kijowie. W 1965 roku nakręcono próby filmowe do filmu, rozpoczęły się zdjęcia. Uważał, że nakręci film nie gorzej niż Federico Fellini. Jednak „Kijowskie freski” zakazano. Kiedy twój twórczy zamysł spychają w niebyt, to tak, jakby wbijali drzazgę pod paznokieć. Jego nieoswojone życie było na celowniku służb specjalnych. Jedno z badań poświęcone jest odtajnieniu archiwów w sprawie Paradżanowa, otwartych jeszcze w 1991 roku, jednak wiele nowego badaczka Daria Dryhoła znalazła w 2015 roku. Uderza, z jaką skrupulatnością „klejono” w organach KGB sprawę reżysera. I chociaż aresztowano go później niż resztę szestdziesiatnykiw, to był już skazany – pozostawało tylko podrobić fakty. Takie „scenariusze” kagebiści opracowywali genialnie. I oto w istocie polityczne uwięzienie uzasadniono jako sprawę kryminalną z artykułów o sodomii, przemocy, pasożytnictwie, działalności spekulacyjnej. Wszystko dopasowane tak wirtuozersko, że dopiero teraz – w stulecie urodzin reżysera – udało się wreszcie rozwikłać te oskarżenia i zrehabilitować Paradżanowa. „To było moje marzenie” – wyznaje badaczka. „Kiedy planowałam ten numer „Kino-Teatru”, planowałam przede wszystkim publikacje mało opracowanych tematów i badań” – podkreśliła redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr” Łarysa Briuchowecka. Jej zdaniem nie można uważać, że Paradżanow jest należycie uhonorowany w Ukrainie. 21 lat jego życia związanych jest z wytwórnią filmową im. Dowżenki. Tutaj stworzył genialny film „Cienie zapomnianych przodków”. I tutaj odbył 4 lata więzienia. Ćwierć wieku związanych z Ukrainą! A my do tej pory nie mamy muzeum jego imienia. Serhij Paradżanow zasługuje na większą wdzięczność i bardziej gruntowne badania. Tymczasem Armenia i Gruzja z szacunkiem oddają hołd jednemu z najwybitniejszych artystów świata, który rozsławił Ukrainę. U nas powinno powstać „Muzeum Sztuk Ekranowych”, gdzie można by zaprezentować także twórcze dziedzictwo Reżysera. Serhij Trymbacz mówi, że Paradżanow nie odczuwał niebezpieczeństwa, dlatego nigdy nie powstrzymywał się ani w ocenach, ani w sądach. Na prezentacji kultowego filmu „Cienie zapomnianych przodków” to właśnie Paradżanow rozgrzał publiczność bezlitosną krytyką władzy. A wtedy na scenę wyszedł Iwan Dziuba. I przed wyjazdem na festiwal filmowy do Argentyny Paradżanow nie powstrzymał się, by nie zażartować: „Dla mnie, proszę, bilet w jedną stronę”. Po takim oświadczeniu jego wyjazd odwołano. „Napiszcie, że zmarłem w 1968 roku od ludobójstwa totalitarnego systemu…”. Nie chciał uwzględniać samowoli reżimu. Jego ojciec był znanym antykwariuszem w Tbilisi, rodzina żyła zamożnie. Jednak ojciec 5 razy siedział w więzieniu i musiał fikcyjnie się rozwieść, aby nie narażać rodziny na konfiskatę mienia. Więc dzieciństwo Paradżanowa nie wychowywało miłości do władzy radzieckiej. Nie zwracał uwagi na możliwe represje, bo chciał kręcić kino, a tymczasem przez 6 lat był bezrobotny. Wstawiał się za nim pierwszy sekretarz KC P. J. Szełest. I wydaje się, że była już umowa, iż Paradżanow najpierw nakręci film o wsi, „taki, jak trzeba”, a wtedy będzie można kręcić „Intermezzo” według Kociubynskiego, o którym marzył. Jednak w Mińsku, dokąd go zaproszono, Paradżanow zmieszał z błotem całą radziecką kinematografię. Uważał, że to normalne mówić to, co myślisz. Ale „sława” o jego wystąpieniu dotarła do Andropowa. Szełesta w tym czasie zdjęto, wstawić się nie miał już kto. Nie wyszło też z filmem o Andersenie, który miał kręcić Paradżanow. Dalej poszły ciągłe oskarżenia o to, że zamienił mieszkanie w melinę. Chociaż Paradżanow po prostu chciał, żeby przychodzili do niego ludzie. Mimo to systemu, który postanowił wtrącić niewygodnego reżysera, nie dało się zatrzymać. Skazano go na 5 lat. Lila Brik namówiła Louisa Aragona, by przyjechał do ZSRR, przyjął order od radzieckiego sekretarza generalnego i wstawił się za Paradżanowem. Tak też się stało. W rzeczywistości był to tylko jeden puzzel i nie wiemy dokładnie, co przyczyniło się do jego uwolnienia. O tym, jak postrzegają Paradżanowa na świecie, opowiedział Julij Sweć. Znawcy kina na świecie zauważają, że od „Cieni zapomnianych przodków” bije szczególna siła. Badacz uważa, że Paradżanow był Europejczykiem, demonstrował wewnętrzną emigrację. Zdaniem Serhija Trymbacza wszystko, co wiemy o Paradżanowie, wiemy od Paradżanowa. Tworzono pewne mity, jak choćby historia z Ołeksandrem Dowżenką. Paradżanow twierdził, że to Dowżenko skierował go, utalentowanego i unikalnego, do Ukrainy, mówiąc: „Jedźcie do Kijowa!”. W rzeczywistości Dowżenko wpadł w furię, kiedy zobaczył...
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła SŁAWYŃSKI
Czytam obszerną trylogię „Światotworzenie od Marii” (Kijów, „Jarosławiw Wał”, 2023), którą o genialnej artystce napisała moja koleżanka z roku Ludmyła Łysenko, i cieszę się, że się pomyliłem: wszystkie moje obawy i przypuszczenia się nie sprawdziły. Swego czasu studiowaliśmy na wydziale dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. H. Szewczenki (wtedy właśnie tak nazywała się ta sławna uczelnia), widywaliśmy się przed wykładami i po nich, być może nawet razem piliśmy kawę gdzieś na Chreszczatyku. Jednak los poprowadził nas nieco innymi ścieżkami: koleżanka z roku szybko stała się prawdziwą gwiazdą telewizji, a ja po drugim roku znalazłem się w stołecznej gazecie młodzieżowej, potem była „Literaturna Ukrajina”, czasopismo „Kyjiw”, wstąpienie do Związku Pisarzy Ukrainy jeszcze za tak zwanych czasów radzieckich, więc słowo mówione i słowo pisane już nie poznawały siebie nawzajem. Podziwiałem Ludmyłę Łysenko jako prezenterkę telewizyjną, wiedziałem, że napisała pracę doktorską o obrazach ludowych, opublikowała w czasopiśmie „Witchyzna” w 1985 roku powieść dokumentalną „Życie i czas Marii Prymaczenko”, zrealizowała kilkanaście programów telewizyjnych i filmów dokumentalnych o artystce, otrzymała nagrodę im. Łesi Ukrainki „Oderżymist”, ale nawet nie domyślałem się dawnego marzenia koleżanki: napisać opowieść fabularną o genialnej malarce. Dopiero po latach dowiedziałem się: Ludmyła Łysenko, odznaczona trzema orderami księżnej Olgi, przez długi czas doprawdy potajemnie pracowała nad wielkoskalowym dziełem o Prymaczenko, nie bez podstaw nazywała Marię Oksentiwną starszą siostrą i utrzymywała przyjacielskie kontakty ze sławną artystką do ostatnich jej dni. I oto niespodziewanie, jakby z niebios, – elektroniczny wariant tysięcy stron trylogii, która nie miała jeszcze ani tytułu, ani zakończenia, a jej części (księgi) były rozdzielone ledwo zauważalnym, niepewnym przerywnikiem. Z trwogą i niedowierzaniem przewracałem nieskończone pliki, raz po raz wracałem do pierwszego, wstępnego zdania. Przekonywałem się: było ono aż nadto publicystyczne i historycznie przybliżone. Drugie zdanie również kryło w sobie echo wieloletniej działalności dziennikarskiej autorki, chociaż miała ona za sobą szereg wymagających scenariuszy literackich. Czuło się, że Ludmyła Łysenko dopiero dobiera klucze do siedmiu zamków opowieści artystycznej. Czy jednak je znajdzie? Pomyślałem: „I co powiem koleżance?”. Jeszcze smutniejszym wzrokiem dotknąłem trzeciego zdania. I stał się cud! Słowa zaiskrzyły, słonecznie błysnęły w oczy, uśmiechnęły się do mnie, wyszeptały do nastawionej duszy: „My dopiero się narodziliśmy. Na kolejnych stronach dorośniemy – nie oderwiesz wzroku!”. I ja rzeczywiście już – dzień po dniu – nie odrywałem wzroku od prawdziwego cudu, który trwał i trwał – aż do końcowej strony, ściślej mówiąc, do zagadkowych trzech kropek… Finału nie było, zakończenie, najwyraźniej, przyczaiło się w „kałamarzu”. Wyjaśniło się, że autorka dopiero obmyśla je, bo już marzy o napisaniu czwartej i piątej księgi. Wierzy się, że one również będą cudowne, bo lot fantazji autorki jest tak samo niepowstrzymany, jak Marii Prymaczenko. I zarazem w ich dziełach nie ma nic przypadkowego, zbędnego, nieorganicznego. Wszystko – z ludowych „trudów i dni”, bytu przyrody, z podań, legend, własnych wizji, spowiedzi przed Bogiem i sobą, radości i płaczów, z wróżb, snów, z głębinowych sensów ukraińskiej historii, z czasu, w którym żyła i tworzyła artystka. Jak ona wierzyła i nie wierzyła w swój talent! A jak śpiewało jestestwo artystki, kiedy na papierze zaczynały trzepotać ptaki, biec w dal bajkowe zwierzęta! A jakie śmiałe zamysły pielęgnowała, a jak nie rok i nie dwa miała nadzieję, że spotka jedyną miłość! A ile marzeń przeminęło i ile snów się spełniło! A jak ona kochała gwieździste niebo, a ile czarownych ogrodów wyhodowała na Księżycu! Wychwytuje się, że autorka jest szczodra na domysły, wyobrażone liryczne i karnawałowe sceny z życia wiejskiego lat 1920–1930, jednak wierzysz: tak mogło być, tak właśnie było. Niepodważalne, rzeczywiste, autentyczne (kolektywizacja, Hołodomor) w utworze przeplata się z prawdopodobnym, pożądanym, realne postacie historyczne działają razem z wymyślonymi, obyczajowe przelewa się w mistyczne, fantastyczne postacie z obrazów Marii Prymaczenko współistnieją z jej rodzicami, bliskimi sąsiadami i dalekimi mieszkańcami rodzinnej wsi Bołotnia na Kijowszczyźnie, kolegami, z którymi uczyła się w stołecznej pracowni eksperymentalnej. I kiedy pędzelek tworzył dobrego lwa czy bajkowe kwiaty, daleko nie wszyscy postrzegali to, co wyfantazjowane, wyhodowane czy to przez niebiosa, czy to przez niewyczerpaną wyobraźnię artystki. Doprawdy sam Pan wręczył Marii Prymaczenko pędzle i poradził: „Maluj tak, jak każe dusza. Nie zważaj na osąd, pogardę, nieprzyjęcie. Niech ludzie podziwiają, nie rozumieją, drwią, a ty maluj. Maluj”. I artystka przez całe życie trzymała się tej duchowej wskazówki. Dlatego w centrum trylogii – głębokie życie wewnętrzne Marii Prymaczenko: życie jako twórczość, życie niemożliwe bez malowania, życie jako powołanie, przeznaczenie, misja absolutnie unikalnego talentu, oddania sztuce naiwnej... Autorce udało się przekonująco, jaskrawo odtworzyć oryginalność artystki, jej cudowne wyczucie formy i koloru. To wyczucie – i z Bożej łaski, i od matki Paraski Wasyliwny, która była mistrzynią-hafciarką. Nawiasem mówiąc, już u schyłku lat Maria Prymaczenko sama wyszywała sobie wszystkie koszule. Wtedy do niej, jak i w dzieciństwie, przychodziły w gości dziwaczne zwierzęta, ptaki i kwiaty. Z nimi żyła, rozmawiała, marzyła, przypominała, jak ojciec umiał i kochał robić wszelkie ogrodzenia niezwykłymi, niepowtarzalnymi. Przy nich nie raz i nie dwa nazywała siebie Prymajczenczychą. To nie tylko przypadkowe wspomnienia: bohaterką utworu jest właśnie Prymaczenko. Do takiego zapisu przyzwyczaiłem się dawno, chociaż zdrowy rozsądek podpowiadał, że nie tylko oficjalne dokumenty, ale i podpisy pod obrazami były inne: Prymaczenko. Z wielką radością przyjąłem Dekret Prezydenta Ukrainy o obchodach stulecia od dnia urodzin artystki, gdzie było zaznaczone: Pryjmaczenko. Taki zapis spowodował kłopoty prawne, które ostatecznie zakończyły się orzeczeniem sądu: Prymaczenko. Lecz oto w trylogii mamy poetyckie czy wręcz pieśniowe: Pryjmaczenko. Być może, z uwagi właśnie na to, a być może dlatego, że Ludmyła Łysenko pisała nie biograficzny, a jednak utwór fabularny, kreśliła uogólniony, symboliczny obraz ukraińskiej artystki ludowej, która, mimo wszystko, zdobyła światowe uznanie. Bałem się, że autorka zacznie przytaczać różnorodne dokumenty, będzie podawać doniesienia prasowe, operować liczbami i faktami… I niesamowicie się ucieszyłem, gdy nie znalazłem nawet śladu tego. A pokusy czaiły się na każdej stronie. Samego Picassa można było zacytować! Na szczęście autorka obeszła szerokim łukiem roczniki gazet, oficjalną kronikę, sądy autorytetów, stereotypowe wysokie słowa. Podstawą podstaw trylogii jest wykwintny język literacki, szczerość, obrazowość, słoneczność. Epicka opowieść po prostu oczarowuje bogatymi rozsypiskami ludowych, w szczególności poleskich, wyrażeń, przysłów i powiedzeń, a także świeżymi, lśniącymi porównaniami, czysto autorskimi epitetami i – to specjalne czarodziejskie ziele! – neologizmami. Wpatruję się w ich nieznane twarze – i napawam się pięknem naturalnego wy-przecież duchowa skrzynia naszej literatury nie powinna rzednąć, ona musi znajdować się w ciągłym uzupełnianiu. W 2024 roku Tarnopolska Organizacja Obwodowa Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy kończy 40 lat. W tym czasie wiele zdobyto i zachowano. W tym planie – publikacje materiałów w dziale „Jubileusze”, poświęcone datom przełomowym pisarzy-jubilatów, a mianowicie: Ołehowi Hermanowi i Ihorowi Farynie (nr 1), Jarosławowi Pawulakowi i Jewhenowi Zozulakowi (nr 2), Serhijowi Łazo, Ninie Fiłko, Stepanowi Budnemu (nr 3), Zenowijowi Kypibidi, Walentynie Semeniak, Łewkowi Krupie (nr 4). W postępie literackim nie istnieje współczesność bez przeszłości, dlatego tak ważne jest pamiętanie o tych, którzy tworzyli ją przed nami. Wspomnieniami o nich dzielą się na stronach czasopisma Hałyna Szułym – o Arsenie Wikaruku i Wasyl Soroka – o Zinowiju Kaziu (nr 1), Zinowij Kypibida – o Bohdanie Bastiuku, Marija Nazar – o Dmytro Pawłyczce, Iryna Tiutiunnyk – o Mychajle Cybułce (nr 2), Julija Hlemba – o Wasylu Hlembce, Marija Humeniuk – o Wołodymyrze Prysiażnym, Olha Ionowa-Tymoczko – o Petro Tymoczce (nr 3), Łesia Sawczuk – o Wasylu Sawczuku, Ołena Rutećka – o Stepanie Budnym, Ołeh Smolak – o Łewku Krupie (nr 4).
niańczenie neologizmów, srebrzystymi przelewami udanych znalezisk, złotem obrazowych połączeń wyrazowych, którymi chce się zachwycać, przyjmować komunię, dzielić się ze wszystkimi, którzy cenią pasjonujący charakter wybrednego pisarstwa. Proszę niebiosa o odczarowanie mnie i powrót na grzeszną ziemię, do biurka. A na nim – pierwsze zdania opowieści artystycznej, z dokumentalną kanwą, o słynnej malarce. Na szczęście autorka przysłała ich nową wersję: zmieniła, oszlifowała, wypolerowała. Przeczytajcie! To wzorce najwyższej próby. Nie mniej kłopotów było z tytułem zarówno utworu, jak i jego części, a dokładniej samodzielnych książek. Autorka wsłuchiwała się w rady, ale raz po raz w samotności szukała tego najtrafniejszego, najbardziej wyrazistego, najbardziej gwiezdnego. Krystalizowały się różne: „Stworzenie od Marii”, „Maria: stworzenie świata”, wreszcie „Światotworzenie od Marii”… Po długich przemyśleniach i wahaniach książki nazwała tak: „Przeddzień”, „Wprowadzenie” oraz „Objawienie”. One już żyją własnym życiem, poza wolą autorki komunikują się z czytelnikami, cieszą się, że rozpoczęło się tworzenie sióstr: wymarzonych czwartej i piątej książki o Marii Prymaczenko (Prymaczenko). Chce się życzyć autorce wysokiego, podniebnego natchnienia oraz udanej pracy nad zdumiewającym eposem o zdumiewającej, światowej sławy ukraińskiej malarce. Na stronach rubryki „Recenzje” mamy publikacje o charakterze literaturoznawczym. W nich krytykuje się, recenzuje i ocenia dorobek twórczy naszych autorów, a tym samym wyznacza granice procesu literackiego. Z tą misją w ciągu roku występowali Tetiana Dihaj oraz Anna-Witalija Palij, Wałentyna Semeniak oraz Łesia Waszkiw, Ihor Faryna oraz Jarosław Dzisiak, Iwan Prokofjew oraz Wałentyna Sudoma. Zamykającym akordem każdego wydania jest dział „Prezentacje”, który naświetla kwartalne wydarzenia z życia literackiego Ziemi Tarnopolskiej. Każde wydanie zdobią wstawki artystyczne, na przykład: ekslibrisy Wołodymyra Okrutnego (nr 1), portrety artystyczne Mychajła Cybulka (nr 2), przyjacielskie karykatury Mykoły Dmitrucha (nr 3), linoryty studentów wydziału sztuki TNPU imienia Wołodymyra Hnatiuka na motywach poezji Wasyla Stusa (nr 4). Czasopismo „LitTerA” powołane jest do naświetlania życia literacko-społecznego nie tylko na Ziemi Tarnopolskiej. Dlatego zapraszamy do twórczej współpracy wszystkich chętnych do podzielenia się swoim dorobkiem na stronach tego kwartalnika. Maria NAZAR, m. Tarnopol 12 stycznia światowa, w szczególności ukraińska, społeczność szeroko obchodziła 115. rocznicę urodzin Marii Prymaczenko.
Tłumaczenie maszynowe
O słowie, wypowiedzianym słowem. Taką sentencję można wygłosić, opowiadając o nowym czasopiśmie „LitTerA” – „Literackie Tarnopolszczyzna Zespołowa”. Rzeczywiście, w jednolitym zespole pisania literatury już od roku kroczymy, pomnażając duchowy dorobek naszego regionu. Przewodnikiem i inspiratorem tej bogatej podróży jest jego wysokość słowo, które zgromadziło wokół idei założenia czasopisma zespół twórczy w składzie: Ołeh Smolak (szef-redaktor), Wałentyna Semeniak (redaktorka naczelna), Marija Nazar, Anna-Witalija Palij, Tetiana Dihaj, Wołodymyr Krawczuk (członkowie kolegium redakcyjnego), Wałentyna Sudoma (korektorka). Kwartalnik „LitTerA” jest czasopismem literacko-artystycznym oraz społeczno-politycznym Tarnopolskiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Pierwsza i wiodąca rubryka czasopisma „Słowo o słowie” ma charakter przeglądowy, który akumuluje w ujęciu postaci twórcze brzmienie każdego numeru, jak na przykład: „Przerastam przez lata – przeze mnie słowo przerasta” (Ołeh Herman, nr 1), „Wielka siła nieprofanicznego słowa” (Marija Danyłewycz, nr 2), „Na tablicach głosu Franki” (Marija Nazar, nr 3), „Duchowe słowo poezji Tarnopolszczyzny” (Anna-Witalija Palij, nr 4). Tryska swoim słowobarwiem rubryka „Poezja”. W ciągu roku w czasopiśmie opublikowano wiersze Lubow Małeckiej i Wołodymyra Macykura, Ihora Faryny oraz Anastasiji Trysz, Ihora Bereżnego i Wałentyny Sudomy, Marii Nazar oraz Omeliana Maciopy. Nie pominięto także prozy, zarówno małej, jak i wielkiej, gdzie w szerokiej różnorodności gatunkowej publikowane są etiudy i opowiadania, nowele i obrazki, fragmenty powieści i romansów. Tak tylko w ciągu roku „przeżywały” tu swoje życie utwory Ołeha Smolaka, Neonili Kremianczanki, Marii Balickiej (nr 1), Hałyny Szułym, Zoriany Zamkowej, Bohdana Maniuka (nr 2), Wasyliny Wowczanskiej i Wałentyny Semeniak (nr 3), Żanny Juzwy, Ihora Faryny, Ołeksija Wołkowa (nr 4). Eleganckie czasopismo zaprasza również autorów z cechu humorystycznego. I oto bawi czytelników dział „Humor”, do którego zawitali ze swoją śmiechotwórczą torbą Wasylina Wowczanska i Jurij Zajac (nr 1), Taras Komarynski oraz Bohdan Wyłuszczak (nr 2), Orest Chołowiczok (nr 3), Wasyl Hłemba i Roman Rosicki (nr 4). A rubryki „Debiut” oraz „Nasz gość” zapraszają do słowa autorów początkujących oraz pisarzy z innych obwodów Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
poetyckiego wyrazu, wyrazistą zmysłowość w duchu romantyzmu, niemały kunszt wersyfikacyjny, wyrazistość obrazów i myśli. Całkowicie dopuszczamy, że takie cechy nie są właściwe wszystkim oryginalnym poezjom O. Nawrockiego. Zapewne w swoim czasie rację miał M. Pawluk, który pracował z archiwum poety, gdy w jednym z artykułów notował, że „Oderwany od ruchu literackiego na Ukrainie, przygnieciony oficjalnymi zakazami literatury i prasy ukraińskiej, O. Nawrocki nie spodziewał się opublikowania swoich licznych oryginalnych i przekładowych utworów. Jego poetyckie albumy z tamtego czasu, które częściowo do nas dotarły, to raczej swoisty dziennik, w którym w formie wierszowanej utrwalał swoje myśli i nastroje, wrażenia z tych czy innych wydarzeń społecznych, nie zawsze dbając o wykończenie formy artystycznej” [3, 65]. Jeszcze rozważania dotyczące oryginalnej twórczości wierszopisarskiej O. Nawrockiego w części jego naśladownictwa czy epigonizmu. Dopuszczając takie cechy, które zresztą jeszcze wymagają wyraźniejszych, uargumentowanych dowodów, musimy wziąć pod uwagę także inne kwestie. Wiedząc o obszernym dorobku translatorskim O. Nawrockiego, w szczególności o jego przekładach utworów nie tylko europejskich klasycystów i romantyków, ale i europejskich modernistów w poezji, prawodawców europejskich mód literackich, neoklasyków itp., trudno uwierzyć, że tak ogólnie wrażliwy na różne nurty stylistyczne artysta, jakim był O. Nawrocki, nie rezonował tymi nurtami i modami, choćby częściowo, w swoich oryginalnych poezjach. W każdym razie jest to również tylko wstępne rozważanie, które wymaga potwierdzenia lub obalenia. Zatem wielkie i wielostronne dziedzictwo twórcze O. Nawrockiego wymaga głębokiej i systemowej analizy, jego „zamknięty talent” musi wreszcie zostać otwarty. Literatura 1. Wybrane utwory, przekłady i parafrazy Ołeksandra Nawrockiego. Prace o nim z różnych lat. Oprac. I.L. Pryłypko. Kijów: Wydawnictwo Lira. — K., 2023. 292 s. 2. Pawluk M. O. O. Nawrocki — pierwszy ukraiński tłumacz poematu Rustawelego // Radianśke literaturoznaństwo. 1966. Nr 9. S. 73—78. 3. Pawluk M. M. Poetycki oddźwięk O. Nawrockiego na śmierć Turgieniewa // Radianśke literaturoznaństwo. 1968. Nr 9. S. 64—71. 4. [Red.]: Naumenko W. A. A. Nawrockij // Kijewskaja starina. 1902. T. 79. S. 351. 5. Franko I. Zbiór utworów: W 50 t. T. 26. Kijów, 1980. S. 384—390. 6. Franko I. Zbiór utworów: W 50 t. T. 41. Kijów, 1984. S. 101—162. 7. Franko I. Zbiór utworów: W 50 t. T. 41. Kijów, 1984. S. 162—193. 8. Franko I. Zbiór utworów: W 50 t. T. 41. Kijów, 1984. S. 194—470. 9. Szr[amczen]ko A. A. A. Nawrockij // Kijewskaja starina. 1902. T. 79. S. 351—381.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr POLISZCZUK. Jeśli chodzi o cechy osobiste, warto przynajmniej zauważyć, że spośród wszystkich uczestników znanego Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego najsurowsze kary od “carskiego majestatu” zostały wyznaczone złotoustym Mykole Hułakowi i Ołeksandrowi Nawrockiemu. I Tarasowi Szewczence, oczywiście. Przed carską ochranną nikogo nie obmówili i do niczego się nie przyznali, zaprzeczyli oskarżeniom. Wymowne jest też co innego: przeżywszy prawie całe życie po carskiej “łasce” poza Ukrainą, O. Nawrocki całe to życie, przede wszystkim w planie twórczym, poświęcił Ukrainie, zachowaniu i wzbogaceniu języka ukraińskiego oraz literatury. Jeszcze w 1902 roku jeden z biografów tego dostojnika pisał: “Do końca dni swoich Nawrocki płomiennie kochał Ukrainę, odnosił się z pełnym współczuciem do jej skrzywdzonego narodu, co też zostało odtworzone w jego licznych wierszach” [4, 351]. Tutaj podeszliśmy do bodaj najbardziej problematycznej kwestii, która rzuca światło także na przyczyny małej znaności O. Nawrockiego: jego bardzo obszerny i różnorodny gatunkowo dorobek twórczy do dziś pozostaje prawie nieznany nawet w kręgu uczonych literaturoznawców. Jego spuścizna w swojej absolutnej większości pozostaje w rękopisach, do których tylko od czasu do czasu, sytuacyjnie, dochodzą ręce i myśl badawcza. Taki stan, z prawie obowiązkowym dodatkiem “niestety”, odnotowany jest praktycznie we wszystkich studiach, gdzie mowa o Ołeksandrze Ołeksandrowiczu. Dla przykładu powołajmy się na jeden z największych autorytetów: pisząc na początku XX w. swój “Zarys historii literatury ukraińsko-ruskiej...” i określając różne postacie w niej, Iwan Franko, w szczególności, pisał: “Dalej nazwijmy Ołeksandra Nawrockiego, byłego członka Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, który zamieścił w “Osnowie” niektóre wiersze, a w galicyjskiej “Nywie” przekłady “Ody do młodości” i “Farisa” Mickiewicza, ale zostawił po sobie ogromną spuściznę rękopiśmienną, pisaną w języku ukraińskim, w której mieszczą się także przekłady “Iliady” i “Odysei” Homera oraz innych dzieł literatury światowej. Ta spuścizna, która dałaby nam dobre pojęcie o talencie i pracowitości Nawrockiego, do dziś, niestety, nie jest opublikowana” [8, 309]. Zauważmy, to zostało napisane ponad 100 lat temu. Przy okazji, co też ważne i znamienne, I. Franko w różnych swoich studiach niejednokrotnie apelował do słowa i postaci O. Nawrockiego. Powiedzmy, w rozprawie “Adam Mickiewicz w literaturze ukraińskiej” zaznaczył, że “Spośród wszystkich poetów, którzy podejmowali próbę tłumaczenia poezji Mickiewicza na język ukraiński, palmę pierwszeństwa, bezsprzecznie, należy oddać Nawrockiemu” [5, 387]. I dalej ciekawe, charakterystyczne sądzenie Franki: “Trzeba było mieć nie lada odwagę, żeby odważyć się na przekład takich dzieł, jak “Oda do młodości” lub “Faris”. Tym bardziej pochwały zasługuje samo wykonanie, które chociaż nie dorównuje oryginałowi śmiałością i lapidarnością stylu, to jednak prostymi słowami w melodyjnym i dźwięcznym wierszu wiernie oddaje myśli oryginału” [Tamże]. I z innych odwołań Franki do słowa O. Nawrockiego widać, że naprawdę przypadły mu do gustu wspomniane przekłady dzieł polskiego klasyka, a także to, że Iwan Jakowycz przez tę samą niedostępność spuścizny twórczej O. Nawrockiego dla szerszego ogółu zaliczał tego ostatniego do kręgu “zamkniętych talentów” (obok S. Rudanśkiego, W. Mowy i in.) [zob.: 6, 155] oraz miał nadzieję, że wszyscy oni “już pośmiertnie czekają na publikację swoich dzieł” [7, 189]. Dziś musimy stwierdzić, że sytuacja dotycząca spuścizny twórczej O. Nawrockiego prawie się nie zmieniła. Jedynie w poszczególnych studiach różnych czasów (M. Pawluka, N. Bondarenko, Mych. Hucia, Wiry Biłous [zob. 1]) nieco uważniej przemyślano poszczególne dzieła czy tematy przede wszystkim z dziedziny przekładu czy związków między literackich. Ale i autorzy tych artykułów nie uciekali się do szerszych uogólnień z tych samych powodów cząstkowości zbadanego materiału. Podkreślmy jeszcze raz: prawie wszystko cytowane dotyczy pracy przekładowej O. Nawrockiego, tylko poszczególnych dzieł z ogromnego i różnorodnego ogromu przetłumaczonego przez niego. W szczególności, nierzadko podkreślano też pierwszeństwo artysty w przekładach większości dzieł piśmiennictwa zagranicznego na ukraiński. Możemy wystarczająco umotywowani mówić o O. Nawrockim jako o jednym z pierwszych i najpłodniejszych fundatorów ukraińskiej szkoły przekładowej obok P. Hułaka-Artemowskiego i P. Kulisza, ważnego etapu jej, szkoły, stawania się. Według niektórych dostępnych źródeł dziś możemy mówić, że O. Nawrocki wystarczająco fachowo i poważnie odnosił się do sprawy przekładu artystycznego, dążył do eksperymentowania, wnoszenia czegoś swojego. Jeszcze w 1902 roku Ołeksandr Szramczenko zamieścił w obszernym zarysie o O. Nawrockim wspomnienie jednego ze współczesnych o pracy tego ostatniego nad przekładem “Odysei”, mówiąc o 1882 roku: “W tym czasie Ołeksandr Ołeksandrowicz zajmował się przekładem, jeśli się nie mylę, z francuskiego oryginału, “Odysei” Homera, próbując przełożyć ten poemat rozmiarem pieśni małoruskich. Sceptycznie patrząc na jego zamysł (grecki oryginał był niedostępny O[łeksandrowi] O[łeksandrowiczowi] z powodu nieznajomości języka), poprosiłem Nawrockiego o zeszyt z jego przekładem i zawiozłem go do Charkowa do nieżyjącego już swojego profesora O.O. Potebni. Ten ostatni zainteresował się pracą Nawrockiego i wypowiedział się o niej mniej więcej tak: “To nie drobnostki; autor włada językiem, dlatego może być pożytek z zastosowanego przez niego rozmiaru” [9, 364]. Takie resume wybitnego uczonego zainspirowało O. Nawrockiego do kontynuowania praktyki przekładowej. W drugiej połowie lat 60. młody wówczas badacz Mykoła Pawluk (później — znany szewczenkoznawca), zapewne zainteresowawszy się postacią O. Nawrockiego, opublikował szereg artykułów o jego poszczególnych dziełach, w jednym z których, mówiąc o przekładach i praktyce pracy nad nimi, zaznaczył, że “Nawrocki bardzo dużo tłumaczył (przeważnie klasyków antycznych, zachodnioeuropejskich, rosyjskich), interesował się literaturą i folklorem narodów Kaukazu. Według wspomnień współczesnych, Nawrocki zamawiał tłumaczenia dosłowne ormiańskich, kurdyjskich, azerskich pieśni ludowych, wymagając, aby zostały zrobione “jak najbardziej literacko, pozostawiając wszystkie osobliwości frazy i języka” [3, 73]. Prawdopodobnie takimi samymi były mechanizmy pracy twórczej O. Nawrockiego i nad innymi przekładami, przynajmniej z tych języków, którymi tłumacz nie władał doskonale lub wcale. Robimy tylko przypuszczenia, bo, znowuż, szerszej analityki brakuje przez “archiwalność” absolutnej większości przekładów. Właściwie, taka sama lub jeszcze bardziej “mglista” sytuacja jest z oryginalną twórczością wierszowaną O. Nawrockiego. Na podstawie dosłownie kilku opublikowanych w periodykach XIX wieku wierszy wywnioskowano, że ich autor w dużej mierze był jednym z naśladowców (czy epigonów?) poezji Tarasa Szewczenki. Całkiem możliwe, że tak też było w niemałym stopniu, bo przecież, jak wiemy, magia słowa Szewczenki swoją niepowtarzalną organicznością wielu ówczesnym poetom “zamgliła” głowę i wzięła w niewolę ich nie tak twórczo potężne głosy. Pamiętamy, że i
O. Nawrocki z wielkim pietyzmem odnosił się do T. Szewczenki i jego słowa. Ależ, po pierwsze, jak w przypadku O. Nawrockiego, różne charakterystyki oceniające (etykiety?), tym bardziej uogólniające, należy formułować na podstawie fachowej analizy całego lub przynajmniej przeważającej części dorobku twórczego, oryginalnego lub przekładowego. Po drugie zaś, niech nawet taka, pozornie obniżająca, uprzednio stronnicza była ocena oryginalnej poezji O. Nawrockiego, ona (ocena) nie powinna była być ostateczną zaporą dla obiektywnego zainteresowania badawczego. W praktyce oceniania pewnych osób czy zjawisk z historii ukraińskiego piśmiennictwa, zwłaszcza klasycznego, nierzadko wychodziło tak, że bez wystarczającej argumentacji rzucona przez jakiś autorytet definicja oceniająca (kotlarewszczyzna, epigoństwo i tym podobne) od razu stawała się swoistym piętnem wtórności czy trzeciorzędności. Choć, być może, przy uważniejszej i bardziej obiektywnej analizie w twórczości NN ujawniały się ciekawe, oryginalne cechy i odkrycia. Postać Stepana Rudanśkiego w tych sensach jest dość znamienna. I nie tylko jego. Całkiem pewne, że takiego samego uważniejszego analitycznego spojrzenia wymaga także twórczość O. Nawrockiego, zwłaszcza oryginalna. Spróbujmy wyznaczyć przynajmniej niektóre motywy skłaniające do tego. Wyżej już powiedziano o całkiem pozytywnych ocenach poszczególnych przekładów O. Nawrockiego, powiedzmy, to samo sądzenie Franki o przekładach z Mickiewicza. Tymczasem swego czasu Wołodymyr Naumenko w „wspomnieniu” o O. Nawrockim, mając przed sobą zeszyt z ponad setką jego oryginalnych poezji oraz niektóre przekłady, notował: „Przy rozpatrywaniu ukraińskich jego pieśni (tak nazwano tutaj poezje. — W. P.) doszliśmy do wniosku, że samodzielna twórczość przychodziła mu łatwiej niż przekłady: i wiersz bardziej gładki, i język bardziej naturalny” [4, 162]. Tymczasem O. Nawrocki, niech i według zasady „contra spem spero”, żywił nadzieje na to, że jego utwory, nazwane przez niego po szewczenkowsku — dziećmi, kiedyś trafią na Ukrainę i będą czytane przez młodych i starych, będą budzić wspomnienia i nowe myśli. W tym sensie całkiem „programowy” wydaje się wiersz „Do dzieci”. Powiedziawszy o ówczesnej nieodpowiedniości wysyłania wierszy-„dzieci” na Ukrainę („Posłałbym was na Ukrainę, Lecz i tam, jak widzę, Nie do myśli...”), poeta decyduje... ...Odpoczywajcież na papierze Do drugiego sądu... Może, może... jak niemało Wody w morze spłynie, Traficie ludziom w ręce, Czytać was zaczną... [9, 375]. Pewnie nie warto czekać na Sąd Ostateczny, a skorzystać przynajmniej z 200-letniego jubileuszu O. Nawrockiego i zwrócić większą uwagę na jego bogaty dorobek twórczy. O oryginalnej poezji tego autora w różnych źródłach powiedziano całkiem niewiele z tych samych powodów ogólnej nieuwagi wobec niej. Wspomnijmy cytowaną wyżej tezę W. Naumenki o tym, że „samodzielna twórczość przychodziła mu (O. Nawrockiemu) łatwiej niż przekłady”. Mamy na myśli, że autor cytowanej oceny miał przed sobą niemało oryginalnych wierszy Ołeksandra Ołeksandrowycza. My zaś, mając dostęp do znacznie mniejszej liczby opublikowanych wierszy O. Nawrockiego, ogólnie możemy przyjąć wskazaną ocenę, ponieważ obserwujemy w tych wierszach niemal całkowitą naturalność. O Ołeksandrze Nawrockim (1823—1892) napisano stosunkowo niewiele różnotematycznych studiów, dla wielu na Ukrainie pozostaje on nieznany lub prawie nieznany. I tutaj można dodać: niestety, niestety, niestety... Zważając i na jego istotę jako człowieka, osobowości, i jako artysty-literata.
Tłumaczenie maszynowe
Petro SZYMKIW, przewodniczący Tarnopolskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, uczestnik działań bojowych Sił Zbrojnych Ukrainy, wolontariusz Oleg GUSZTA, przewodniczący obwodowego oddziału Towarzystwa „Ukraina-Świat” Jarosława PAWLIW, działaczka Proświty, członkini Towarzystwa „Ukraina-Świat” Jarosław Babuniak urodził się w rodzinie pedagogów we wsi Werbiw (obecnie wieś w rejonie brzeżańskim obwodu tarnopolskiego) 2 stycznia 1924 r. W Brzeżanach ukończył gimnazjum, opanował grę na bandurze od bandurzysty z Kijowa Anatolija Biłockiego. Z chórem gimnazjalnym, którym kierował ojciec Ilarij Babuniak, zadebiutował jako dyrygent w świątyni Świętej Trójcy. Właśnie Brzeżany były startem do szczytów światowej sławy artystycznej. Ze swoim przyjacielem Wołodymyrem Jurkewyczem koncertował po Galicji, czasami występował z Zynowijem Sztokałkiem. Był najmłodszym uczestnikiem zjazdu bandurzystów we Lwowie. W 1942 roku we Lwowie został laureatem krajowego konkursu. Śpiewał w dwóch profesjonalnych chórach lwowskiego biura koncertowego przy Instytucie Twórczości Ludowej: Wasyla Ostaszewskiego (m. Lwów) i Tarasa Łozynskiego „Bandura” (chór miał siedzibę w Brzeżanach). Utalentowany młodzieniec występował w trzech postaciach: jako skrzypek w tańcach, w grze na bandurze i jako solista, o czym świadczy umowa z T. Łozynskim. Dokądkolwiek prowadziły ścieżki losu, Jarosław godnie prezentował ziemię brzeżańską. Wojenne drogi przeszedł z bandurą. Śpiewem i grą krzepił ducha żołnierzy oraz wolę walki o Ukrainę. W 1944 roku z dywizjonistów-gimnazjalistów odważył się naprędce sformować chór zbiorowy do udziału w operze w Monachium w koncercie narodów. Po udanym występie chóru i J. Babuniaka z bandurą wszyscy kolejni uczestnicy wycofali zgłoszenia do występów. Ten fakt świadczy o nieprzeciętnym talencie artystycznym młodzieńca z Brzeżańszczyzny. Znalazłszy się w m. Rimini (Włochy, 1945–1947) w obozie jenieckim, stał się jednym z organizatorów znanego męskiego chóru „Burłaka”, a także jego solistą, inicjatorem stworzenia przy chórze tria, kwartetu bandurzystów i oktetu z bandurami. Babuniak był organizatorem za drutami kolczastymi obozu wytwarzania bandur „z niczego” (z materiałów podręcznych), a także nauki bandurzystów. Za to zasłużył w obozie na wielkie uznanie jako Ojciec (z wielkiej litery) bandurzystów. (Bandury wytwarzano z beczek po śledziach i suchym mleku w proszku, z deseczek ze skrzynek spożywczych, które dostarczano do obozu; struny – z drutów telefonicznych, mocowania do bandur – z łusek armatnich). Jako pierwszy zaprezentował we Włoszech sztukę bandurową podczas tournée z zespołem „Burłaka”. Po zwolnieniu z niewoli (koniec 1948 r.) i do końca życia mieszkał w m. Manchester (Wielka Brytania). Przez pewien czas pracował w przemyśle tekstylnym, a później aż do emerytury – w przedsiębiorstwie sprzedaży sprzętu gazowego, czym zarabiał na chleb dla rodziny. Przez wszystkie lata życia poza ojczyzną w wolnym czasie, w weekendy i podczas urlopów ofiarnie służył sztuką Ukrainie, ukraińskiej społeczności. W 1949 roku stworzył w Manchesterze znany na świecie chór „Homin” – reprezentatywny chór Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii, który był uczestnikiem najważniejszych wydarzeń kulturalno-artystycznych i duchowych, laureatem wielu prestiżowych międzynarodowych festiwali. Na Ukrainie chór „Homin” został uhonorowany nagrodą imienia Braci Łepkych oraz dyplomem honorowym Gabinetu Ministrów za wysoką sztukę chóralną i godną prezentację Ukrainy na świecie. Jako do znawcy muzyki i sztuki chóralnej do Jarosława Babuniaka zawsze zwracano się w celu uświetnienia jubileuszowych dat, wiążąc z jego imieniem i talentem sukces wydarzenia. Maestro J. Babuniak był głównym dyrygentem Jubileuszowego Chóru Płastowego na 50-lecie Ukraińskiego Płastu i 25-lecie Płastu na terenie Wielkiej Brytanii. Szereg udanych koncertów pod batutą J. Babuniaka wywołał wielki szacunek do Płastu i zwiększenie jego szeregów. Przewodniczący rodziny płastowej J. Babuniak został uhonorowany tytułem „Dobrodzieja Ukraińskiego Płastu”. Wszak do przygotowania chóru podczas urlopu na własny koszt w ciągu dwóch tygodni w obozie nie tylko wyszkolił chór, ale i nauczył śpiewać dzieci, które jeszcze nie umiały mówić w języku ukraińskim, ale śpiewały pewnie, odważnie i śmiało. Dyrygentów na świecie jest wielu. Ale kiedy w Rzymie pojawiła się kwestia obchodów 1000-lecia Chrztu Rusi-Ukrainy, na barki maestro J. Babuniaka spadło i to wydarzenie. Na bazie chóru „Homin” stworzył „Chór Tysiąclecia” (230 osób), angażując poszczególne chóry i śpiewaków z całej Wielkiej Brytanii. Była to tytaniczna praca w ciągu półtora roku (1987–1988), gdyż chórzyści zjeżdżali na próby z wielu miejscowości. W dniu odsłonięcia pomnika Chrzciciela Rusi Wołodymyra Wielkiego w maju 1988 roku w Londynie to właśnie nasz rodak, syn ziemi brzeżańskiej, był głównym dyrygentem widowiska artystycznego – koncertu w Sali Królewskiej z udziałem „Chóru Tysiąclecia z Wielkiej Brytanii”, chóru „Dumka” z Nowego Jorku (USA), „Wesniwka” z Toronto (Kanada) oraz Chóru Bizantyjskiego z Utrechtu (Holandia) w obecności ponad sześciotysięcznej publiczności oraz głównych hierarchów ukraińskich kościołów. Oprócz tych europejskich obchodów 1000-lecia Chrztu Rusi-Ukrainy J. Babuniak był głównym dyrygentem chóru z ośmiu krajów podczas końcowych obchodów 1000-lecia w Rzymie w obecności Papieża Rzymskiego Pawła II. Było to święto ukraińskiego ducha całego świata. Wybitny działacz społeczny i kulturalny Wołodymyr Łuciw, który był koordynatorem wielu wydarzeń, w tym powrotu na Ukrainę metropolity M. Lubacziwskiego i prochów Patriarchy Josyfa Slipyja, oceniając obchody na terenie diaspory 1000-lecia Chrześcijaństwa Rusi-Ukrainy, wysoko ocenił talent J. Babuniaka: „Więc jaki talent, jaką siłę i wiarę w siebie trzeba było mieć, aby stworzyć chór-monolit!”. I choć maestro J. Babuniakowi nie udało się w ciągu półtora roku
(1987–1988) zrealizować zamysł dotyczący tysiącosobowego chóru zbiorowego, a jedynie 630-osobowego dla światowego uczczenia jubileuszu w Rzymie, i tak nasz rodak utrwalił swoje prawo do nazywania go dyrygentem-monumentalistą. Maestro J. Babuniak wraz ze swoim wyhodowanym dzieckiem – chórem „Homin” – odbył triumfalne podróże koncertowe do 12 krajów świata. Występował na najbardziej prestiżowych scenach USA, Kanady, Europy. Prasa nazywała „Homin” śpiewającym wojskiem, które trafiało do tysięcy serc i pozostawiało niezapomniane wrażenia, a J. Babuniaka – wybitnym, sławnym, unikalnym i fenomenalnym artystą. Latem 1995 roku nie tylko po raz pierwszy przybył na Ukrainę z chórem, ale był inicjatorem trasy koncertowej chórów-braci: manchesterskiego pod własną batutą i lwowskiego – pod kierownictwem zasłużonego działacza sztuki Ołeha Cyhyłyka, a także – połączenia w stolicy Ukrainy z kijowskim „Hominem” pod kierownictwem laureata Nagrody Szewczenkowskiej Leopolda Jaszczenki. Ukraińscy wybitni mistrzowie sztuki chóralnej nazwali to wydarzenie w Ukraińskim Domu „objęciami „Hominów” ze łzami radości w oczach. Właśnie zjednoczeniem chórów-braci nasz rodak otworzył nową stronę w historii ruchu chóralno-artystycznego, stając się jego innowatorem. Maestro J. Babuniak nie tylko wpisał złote strony w skarbiec ukraińskiej sztuki swoją działalnością chóralną, ale także jako śpiewak, bandurzysta – on również jest laureatem międzynarodowych festiwali. W 1955 roku w Llangollen (Walia) Jarosław był najbardziej utytułowanym zawodnikiem w różnych kategoriach. Zdobył wtedy aż cztery tytuły laureata: dwa pierwsze (w grze na bandurze i w śpiewie solowym basem) oraz dwa drugie (w śpiewie solowym barytonem oraz z chórem „Homin”, tracąc zaledwie dwa punkty do profesjonalnego chóru ze Sztokholmu). Cztery tytuły laureata na jednym festiwalu! Według oceny działacza kulturalnego J. Smolskiego, takiego wyczynu artystycznego, jakiego dokonał syn ziemi brzeżańskiej, dotąd nie powtórzył nikt. Dobrą pamięć J. Babuniak pozostawił po sobie jako pedagog. Wielu uczestników chórów („Homin”, Plastowy, Związku Ukraińskiej Młodzieży „Trembita”, chór „Tysiąclecie”), którymi kierował, zostało dyrygentami. Dla nich śpiew w tych chórach pod batutą naszego rodaka był swoistym laboratorium twórczym. Znany bandurzysta, badacz lirnictwa i kobzarstwa Myron Postołan z Walii śpiewał w trzech chórach pod batutą J. Babuniaka. Od niego przejął fascynację dźwiękami bandury i pierwsze lekcje gry, miłość do ukraińskiej pieśni. Rzymski bandurzysta W. Mota (Kanada), wyszkolony w „konserwatorium J. Babuniaka” w obozie jenieckim we Włoszech, przez niepodległą Ukrainę został uhonorowany, tak jak jego nauczyciel, tytułem „Zasłużony działacz sztuki Ukrainy”. Obecnie znany na świecie działacz muzyczny, śpiewak operowy (bas, baryton) Pawło Hunka swoją karierę również zawdzięcza J. Babuniakowi, który nalegał na zmianę zawodu prawnika i poświęcenie się wokalowi. To właśnie J. Babuniak dał utalentowanemu młodzieńcowi pierwsze dobre lekcje wokalu i właśnie to pierwsze szkolenie pomogło P. Hunce przejść konkurs na naukę profesjonalnego śpiewu. Urodzony w Werbowie, mieszkaniec i gimnazjalista Brzeżan w latach 1930–1940, znany na świecie dyrygent, którego ponad półwieczna działalność związana była z reprezentacyjnym chórem „Homin” Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii, wielokrotny laureat międzynarodowych festiwali zarówno z „Hominem”, jak i osobiście w śpiewach solowych oraz grze na bandurze, w 2001 roku został uhonorowany wysokim zaszczytnym odznaczeniem Prezydenta Ukrainy – „Zasłużony działacz sztuki Ukrainy”. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” jeszcze w 1999 roku z okazji 50-lecia „Hominu” przyjęło J. Babuniaka w poczet swoich honorowych członków za pielęgnowanie i szerzenie ojczystego słowa i pieśni na świecie. Pełna tytułów laureata i triumfów poza Ukrainą działalność artystyczna maestro J. Babuniaka przez całe życie nie była opłacana. Była to pełna miłości do ojczystego kraju ofiarna praca, która może służyć za przykład oddania Ukrainie dla obecnego i dla wielu przyszłych pokoleń.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna ORŁOWA, m. Dniepr Zdjęcie Bohdana Łanina
Ałupka. Kogo choć raz w życiu ścieżki losu przywiodły do tej perły Krymu, ten na zawsze zachował ciepłe wspomnienie o starodawnym pałacu Woroncowa, tarasie lwów, przepięknym parku, wypełnionym egzotycznymi drzewami z całego świata. A w dole pluszcze marzycielskie, wieczne Morze Czarne, nad miastem niczym korona góruje czarująca góra Aj-Petri, którą chmury każdego dnia czynią inną... Do Ałupki przeszłości, końca XIX – początku XX wieku, zamieszkanej przez ukraińskich pisarzy, artystów, naukowców, przenosi nas nowa książka znanego siczesławskiego literata-krajoznawcy i proświcianina z powołania Mykoły Czabana. Luksusowe wydanie „Pod słońcem Ałupki” ujrzało światło dzienne w wydawnictwie „Lira” i zostało zaprezentowane w obwodowej bibliotece naukowej. Ponieważ przyszło mi prowadzić tę prezentację, podzielę się wrażeniami i niektórymi spostrzeżeniami. Chciałoby się rozpocząć ją nietypowo. Wszak Ałupka to dawna krymskotatarska wieś, obecnie miasteczko. Dlatego całkiem logicznie było rozpocząć wydarzenie od przejmujących tatarskich melodii. Młodzi skrzypkowie z 2. szkoły muzycznej imienia Andrija Sztoharenki otworzyli występ kołysanką. W melodyjnej kołysance słyszałem głos matki Ukrainy do zaanektowanego Krymu. A potem była świąteczna tatarska melodia, którą zazwyczaj słyszy się na Święcie konia. Przygotowała te numery ze swoimi wychowankami znana w Dnieprze i Ukrainie pedagog i kompozytorka Lilija Bihejejewa. A ukraińską pieśń „Jechał kozak za Dunaj” wsparli wszyscy obecni. Kiedyś, jak wiadomo, ten utwór oczarował Beethovena i Webera, a teraz przypomniał nam o obecnej „wojence” i nadziei kozaka-wojownika, który żegna się z ukochaną, że wróci z wojny za trzy lata… Autor książki „Pod słońcem Ałupki” Mykoła Czaban opowiada: praca nad nią trwała długie dwie dekady. W rezultacie powstało gruntowne, cenne, bardzo osobiste studium o Ukraińcach na Krymie, o ich śladach – zatartych i niezatartych przez nieubłagany czas… Nowe wydanie trafnie uzupełnia setka reprodukcji ze starych pocztówek, przeważnie z kolekcji samego autora, który zebrał widoki starej Ałupki. Przez długi czas Ałupka, obok Jałty, pełniła rolę wiodącego kurortu Krymu. Lecznicze powietrze, hojne słońce, morze, zdumiewający park z jego Chaosem wabiły tu wielu ludzi. Dlatego w Ałupce wypoczywali, leczyli się (a niektórzy także pracowali), pozostawiając wspomnienia, znani przedstawiciele ukraińskiej kultury, literatury i nauki. Wśród nich Mychajło Maksymowycz, Mykoła Kostomarow, Stepan Rudanśkyj, Dmytro Jawornyćkyj, Serhij Wasylkiwśkyj, Mychajło Kociubynśkyj, Ołeksandr Konysćkyj, Ahatanheł Krymśkyj, Iwan Trusz, Wołodymyr Antonowycz, Tadej Rylśkyj, Łesia Ukrainka, Natalja Połonśka-Wasylenko, Ołeksandr Koszyć, Antin Rudnyćkyj i inni. Jewhen Czykałenko oraz Iwan Prysećkyj nabyli tu dacze. W swojej książce Mykoła Czaban ciekawie opowiada o mało znanych lub zupełnie nieznanych stronach historii ukraińskiej Ałupki. Z niej, strona po stronie, dowiadujesz się również o tym, jak perła południa inspirowała do twórczości pisarzy i artystów. Autor szeroko skorzystał z literatury pamiętnikarskiej, spuścizny epistolarnej klasyków, starej prasy. Czy w książce są odkrycia? Oczywiście, są! Autor przesiadywał w kijowskich archiwach, lwowskim muzeum pamięci piewcy Ałupki malarza Iwana Trusza, aby samemu znaleźć i nas wzbogacić absolutnie nowym odczytaniem ukraińskiego śladu na Krymie. Przy czym świadomie ograniczył się tylko do Ałupki. A można taką samą książkę napisać o Jałcie, Teodozji, Kerczu. Książka daje impuls do tego. Autor przypomina: ukraińscy pisarze, naukowcy, artyści z wielką życzliwością i zainteresowaniem odnosili się do miejscowej tatarskiej ludności. Tak, w napisanym w Ałupce opowiadaniu Ołeksandra Konysćkiego figuruje „przepiękny meczet ze swoim wysokim minaretem”. Dla dyrygenta chóralnego Ołeksandra Koszycia „piękne twarze Tatarów” – to jeden z symboli Krymu. Niezapomniany Mychajło Kociubynśkyj w jednym z prywatnych listów z 1895 roku pisał: „Interesuje mnie życie tutejszych Tatarów, które, może, kiedyś i opiszę”. I opisał. Właśnie Kociubynśkyj pierwszy w ukraińskiej literaturze z głęboką wiedzą i wielką sympatią pisał o krymskich Tatarach w utworach „Na kamieniu”, „W pętach szajtana”, „Pod minaretami”. Z czasem poetka Chrystia Ałczeńśka odpowie na te motywy w poezji „Kociubynśkiemu”. Znajdziemy ten wiersz w nowo wydanej książce. A córka Kociubynśkiego Iryna Mychajliwna będzie wspominać: „Album ze zdjęciami Tatarów w strojach narodowych, filiżanki do kawy z czarnej masy, ozdobione cienkim ornamentem; białe tache – czapeczki, czerwone z czarnymi chwostami fesy; czadry haftowane srebrem; wysokie plecione koszyki po krymskich winogronach; fajka z długim cybuchem, ozdobiona chwostami z czerwonego i zielonego safianu; okrągłe, obtoczone morską falą kamyki; zasuszone koniki morskie, gwiazdy; odłamki białych i różowych korali – wszystkie te suweniry Krymu, przywiezione przez rodziców z poprzednich podróży, w 1894 i 1904 roku, wprowadzały nas w ten bajkowy świat”. Dlatego wspomnienia Iryny Kociubynśkiej o tacie podsunęły autorowi ciekawą ideę: zwrócić się do muzeum pamięci pisarza w Czernihowie z prośbą o przesłanie elektronicznej kopii superrzadkiej fotografii. Tej samej, na której Mychajło Kociubynśkyj z żoną Wirą Ustymiwną uwiecznili się podczas zbiorowej wycieczki w 1904 r. na schodach pałacu Woroncowa na Krymie. Zobaczywszy unikalne zdjęcie, autor ucieszył się: „Oto co powinno być na okładce książki!” Poparło go wydawnictwo, projektantka Ołeksandra Neczaj, która przygotowywała już nie pierwszą książkę M. Czabana w wydawnictwie „Lira”. I oto rezultat – książka zagrała jasnymi barwami dzięki cudownej fotografii, która ozdobiła okładkę. Zespół wydawnictwa „Lira” na czele z wieloletnią dyrektor Oksaną Neczaj przyszedł pogratulować autorowi, wyrażając zachwyt zarówno współpracą z nim, jak i jego opowieściami o naszej starożytności, którymi towarzyszyły wizyty Mykoły Petrowycza w wydawnictwie. Szef obwodowej organizacji pisarskiej nie mógł ukryć wzruszenia, nazywając Mykołę Czabana najbardziej produktywnym autorem dzisiejszego oddziału regionalnego związku. Liczba jego własnych oraz opracowanych przez niego wydań zbliża się do czterdziestu. Szef obwodowej „Proświty” Serhij Tiutiunnyk powrócił do Dniepru z Kijowa, gdzie obchodzono 155-lecie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. W swoim szczerym, emocjonalnym wystąpieniu poinformował m.in., że opracowana w 2023 roku przez Mykołę Czabana książka wspomnień profesora Wasyla Bidnowa, wydana przy wsparciu „Proświty”, cieszy się wielkim sukcesem wśród prośwician Ukrainy. Dlatego „Proświta” zamówiła w wydawnictwie dodruk tego wydania. Autor przedmowy do książki o Ałupce, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Pawło Dineć, życzył autorowi nowych twórczych osiągnięć. A przesiedlenka z Donbasu Ołena Kukosz przeczytała przejmujące poezje o Ałupce mistrzów poetyckiego słowa Pawła Tyczyny, Lubomyra Dmytrenki oraz naszego ziomka Serhija Burłakowa. Docent Dniepropetrowskiego Uniwersytetu Narodowego, patriarcha literaturoznawstwa, 86-letni Kost Semenowycz Dub, były wykładowca M. Czabana, uważa, że dzięki autorowi bohaterowie opracowań powracają z niebytu. Fenomenalne osobowości niosą na sobie odblask tych historycznych procesów, które miały miejsce i w których brali bezpośredni udział, wywyższając się ponad czas dobroczynnością swoich działań. I w tym naukowiec upatruje ogromne znaczenie humanistyczne i wychowawcze. Misją Mykoły Petrowycza jest przedstawienie ich takimi, jakimi byli za życia, jednak przez pryzmat dzisiejszego postrzegania. Co więcej, autor nie tylko
Mykoła Czaban odtworzył ich pełnokrwiste wizerunki, a przy okazji także ich potomków, przekazując tym samym współczesnym i przyszłym pokoleniom wzorzec, jak należy żyć i pomnażać dobro, które jest ponadczasowe. Dziękuję Mykole Petrowyczowi za niepowtarzalną zdolność, talent w ukazywaniu ludzkich losów w ich jedynym syntezie. Jego książki oświetlają nas dobrem twórczych początków, które są w każdym człowieku. Dziekan wydziału psychologii i edukacji specjalnej DNU, wyróżniająca się w edukacji, docent Zoja Bondarenko ma chyba wszystkie książki swojego kolegi z roku Mykoły Czabana i szczyci się wieloletnią przyjaźnią z nim. Wrażeniami z książki „Pod słońcem Ałupki” podzieliła się również pedagog, badaczka krajoznawstwa i genealogii Maryna Tychomyrowa. Przybyła na prezentację razem z córką Marią i ojcem Jurijem Petrowyczem Miasojidem. Wszyscy oni są wielbicielami twórczości M. Czabana, nie przegapiali jego publikacji krajoznawczych jeszcze wtedy, gdy pracował jako korespondent gazety obwodowej „Zoria”. Zdaniem Maryny Tychomyrowej książka, która zawiera 24 rozdziały, wzbogaciła ją o nowe i cenne odkrycia na temat ukraińskiej Ałupki. Odkryła dla siebie jasne imiona zapomnianych ukraińskich mecenasów, utalentowanego mistrza pędzla Iwana Trusza. Czy przechowują się dzisiaj jego dzieła, przekazane kiedyś z Kijowa, w muzeum-rezerwacie Woroncowów w okupowanym przez Rosję Krymie, kto wie? Nie smuć się, Ukraino, nie tęsknij za nami. Wrócimy do ciebie bitymi drogami… Ihor Trusz, wiodący pracownik naukowy Dnieprzańskiego Muzeum Sztuki, uważa, że nowa książka o Krymie wzbogaca informacjami, czasem niedostępnymi z innych źródeł. Jako daleki krewny Iwana Trusza, Ihor Borysowycz ciekawie opowiedział o trzech obrazach-pejzażach Iwana Trusza i o tym, jak trafiły one do kolekcji Dnieprzańskiego Muzeum Sztuki. Nawiasem mówiąc, w podobny sposób dzieła Trusza pośmiertnie powędrowały także do Ałupki! Wykładowczyni Dniepropetrowskiej Akademii Muzyki Antonina Harkusza dobrze zna Mykołę Czabana z organizacji „Białorusini Naddnieprza”. Gratulując koledze wydania książki, Antonina Stepaniwna posłużyła się literackim językiem białoruskim, którym doskonale włada i przy każdej okazji demonstruje jego piękno ukraińskiej społeczności. Pani Antonina przeczytała po białorusku bajkę Kandrata Krapivy. Dyrektorka Dniepropetrowskiej Obwodowej Naukowej Biblioteki Uniwersalnej Nadija Mykołajiwna Titowa w podsumowaniu wyraziła pragnienie wielu – po powrocie Krymu spotkać się wszystkim pod słońcem błogosławionej Ałupki. Prezentacja odbyła się w formie wspólnoty muz, miała charakter poznawczego intelektualnego wydarzenia, po którym uczestnikom długo nie chciało się rozchodzić.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ika. Kwiaty, ludzie, spotkania, piękna architektura, dobry nastrój, światło. „W czasie, gdy rozlana plazma zła, w Oli wybucha elegijność”, powiedział o mojej wystawie „Srebrna pora” Mykhailo Słaboszpycki. Pragnę właśnie takiej elegijności na płótnach. Napisałam tysiące prac, wiele z nich zostało podarowanych. W ciągu roku maluję około czterdziestu pełnych prac. Mój mąż robi piękne ramy do moich prac i mówi: „Olu, tę pracę trzeba podarować”. I ja ją daruję. Nie potrafię teraz policzyć, u kogo są moje prace. Pewnego razu moja znajoma przyszła na operację serca, a lekarka pyta: „A kto pani polecił?” – „Olha Krawczenko, zna pani?” – „Jak mogłabym jej nie znać, skoro mam nad głową wiszący jej obraz”. Jest mi miło. Być może to natchnienie i radość, z jaką daruję swoje prace, wracają do mnie. Pracować lubię w pierwszej połowie dnia, zawsze pracuję z pasją. Kiedy maluję, zwłaszcza na zewnątrz, oddaję tyle energii, że po prostu padam bez sił. Obrazy jakby ładują się światłem, a ja odnawiam się przed następną pracą. Lubię malować Kijów. Podobają mi się uliczki, przytulne podwórka, widok z okna na jakąś starą kawiarnię, gdzie maluję nawet szyldy w najdrobniejszych szczegółach. To moje wyznanie miłości wzruszającym miejscom i domkom dawnego Kijowa. W życiu przeżyłam trudne doświadczenia, ale zawsze wspierali mnie przyjaciele, rodzina, mąż, dzieci, wnuki. Chcę poradzić ludziom: nie wolno się poddawać, trzeba iść naprzód, odnajdywać siły do radości i twórczości. Nawet w czasach Wielkiej wojny. Każdy mój poranek zaczyna się od filiżanki kawy i wiadomości. Nauczyłam się obsługiwać komputer, mam wielu znajomych na Facebooku. Trzeba żyć pełnią życia i zdążyć wszędzie. Aby wciąż na nowo tworzyć na płótnie nieudawaną miłość”.
Artystka Olha Krawczenko jest bardzo jasnym i szczerym człowiekiem, dlatego jej talent także ma przyciągającą moc światła. Na jej wystawy przychodzą setki miłośników, dla których od dawna stała się bliska. Olha otrzymuje podziękowania za twórczość, a ludzie opowiadają historie o tym, jak jej obrazy leczą duszę. Wdzięczne są jej małe uliczki, domy, drzewa, które uwieczniła. Dziękuje jej 400-letni Uhołnycki dąb, którego zobaczyła naprzeciwko bazaru i stworzyła arcydzieło. Mleczarki na jej obrazach pachną mlekiem, a okna świtami. Irysy na jej obrazach, które naprawdę żyją jeden dzień, są teraz nieśmiertelne. Czerwone jabłka i biały słoik z dzwoneczkami są dumne, że artystka dostrzegła ich niepozorne piękno. A my jesteśmy dumni, że żyjemy w jednym czasie z Olhą Krawczenko, która swoją zadziwiającą twórczością dowodzi, że życie to bezwarunkowa miłość.
Informacja. Artystka Olha Krawczenko tworzy w stylu impresjonizmu z elementami dekoracyjności i narodowej kolorystyki. Własne obrazy zawsze maluje z natury. Członkini Związku Artystów Plastyków Ukrainy (2005). Uczestniczka wielu miejskich, ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw artystycznych. Jej prace znajdują się w muzeach i kolekcjach prywatnych Wielkiej Brytanii, Włoch, Hiszpanii, Norwegii, USA, Rumunii i Ukrainy. W 2024 roku Biblioteka Uniwersytetu Princeton umieściła na swojej stronie internetowej wideo z pracami Olhy Krawczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka
„To była najlepsza wystawa w moim życiu!” – powiedziała malarka Olha Krawczenko. 10 stycznia obdarowywała szczęśliwym uśmiechem wielbicieli i wielbicielki jej talentu, którzy przyszli na spotkanie w dniu zamknięcia wystawy indywidualnej „Życie trwa. Toczy się wojna”. Te wersy pani Ola zaczerpnęła z wiersza poety, dysydenta Anatolija Łupynosa, który przewidywał zagrożenie wojną Rosji przeciwko Ukrainie. Na wystawie znajduje się wiele nowych prac, stworzonych w czasach Wielkiej Wojny. Jednak tylko kilka odzwierciedla jej grozę. Natomiast w obrazach Olhy Krawczenko bije potężne życie. Nie zdradza siebie, przepuszczając świat, który maluje, przez optykę własnej duszy. Te same nieoczekiwane ujęcia, których nikt poza nią nie dostrzeże.
Malarka Olha Krawczenko
Szczególne odczytanie każdego kwiatu, drzewa, domu, małej uliczki i – potężna medytacja z kolorem na płótnie. Wydaje się, że maluje lekkim tchnieniem. W rzeczywistości – serdecznym przeniknięciem w świat, który odtwarza w malarstwie. Tu jest jej niepowtarzalny styl, pismo, widzenie. Jej potężna siła miłości, która płynie z każdego obrazu. Jej muzyka, którą odbijają się odcienie barw i detale fabuł. Tak polifonicznie i jaskrawo może tworzyć tylko wielki talent, który zachował w sobie dziecięcość postrzegania piękna i czyste serce – talent od Boga Olha Krawczenko! Której obrazy uskrzydlają i dodają sił. Maluje kijowską zimę w cudowne kolory. Swoje obrazy tworzy głównie z natury, przy każdej pogodzie. Mistrzyni detalu, potrafi uchwycić wiatr. Jej obrazy można słuchać i opowiadać jak pasjonującą bajkę. Życie Olhy Krawczenko też przypomina bajkę. „Maluję z natury. W pracowni mogę tylko nieco poprawić. Przyglądam się każdemu drobiazgowi i każdy zauważam. Kiedy zaczynam malować pracę, patrzę na „akcent”, który najbardziej mnie zainteresował. Tak uczyli mnie artyści: zwracać uwagę na ten moment, który uderzył najbardziej w wybranej fabule. Kiedyś zabrałam z pracowni pracę „Dworzec w Wołowcu”, która przeleżała tam z pięć lat, i powiesiłam w domu. I spojrzałam na nią zupełnie obcymi oczami: dworzec, ulica, ludzie, świecą latarnie, ponura pogoda, na pierwszym planie – koparka. Wszystko, co widziałam i czułam – wszystko malowałam, i ten moment stworzył prześwietlony obraz czasu i miejsca. Na każdym obrazie jakby przekazuję swój nastrój. W architekturze nigdy nie maluję pięknych domów, przeważnie rysuję stare i te, które mogą zburzyć. Moja córka mieszka przy ulicy Honczara, w starym domu, a ja mam taką wróżbę – tylko namaluję, na przykład, drzewo – zaraz je zetną, namaluję ławeczkę – zburzyli ją, dlatego córka prosi żartobliwie: „Mamo, nie maluj naszego domu, bo jeszcze zburzą”. Myślę, że nie przepowiadam losu, a jedynie zdążam uchwycić życie budowli, drzew, aby uwiecznić ich obecność w moim mieście. Niestety, moje ukochane stare Miasto odchodzi. Znaczące miejsce dla mojej twórczości to Wołowiec. Tutaj kupiliśmy dom wiele lat temu. Wnuki były małe, przyjeżdżaliśmy 6-8 razy w roku i mieszkaliśmy tu po kilka tygodni. Karpaty oczarowały od razu, poczułam oddech gór i zrozumiałam, że to fantastycznie piękne. Dzieci zjeżdżały na sankach, błyszczał mrozik, nie można było oderwać oczu. Sam Wołowiec położony jest w nizinie, otoczonej górami, nasza wąska ulica jest w górach. I zaczęłam malować to piękno. Kocham te stogi siana, czeską szkołę, zamek Szönborna. Jeszcze nie wszystkie jego zamki namalowałam, marzę, by to zrobić. Wołowiec jest naprawdę piękny, jak cała okolica wokół. Obok wieś Pyłypeć z cerkwią z XVIII wieku, zbudowaną bez ani jednego gwoździa. Chodzę dookoła, przyglądam się, aha – to fabuła. Będąc młodszą, wstawałam wcześnie rano i szłam malować stogi, były w porannej rosie, we mgle, takie piękne. Przyjaciółka powiedziała, że mam przesyt stogami, na co odpowiedziałam jej, że nie ma racji, bo Claude Monet zrobił wystawę stogów, na której zaprezentowano 15 prac. I wszystkie te stogi wykupiono w jeden dzień! Nie pretenduję do sławy Moneta, ale wiem, że moje zakarpackie prace interesują ludzi bardziej niż kijowskie. Kiedyś przyszedł do mnie kupiec ze Lwowa, patrzy na stogi w śniegu pod błękitnym niebem, radzi się towarzysza i mówi: „Wiecie, może tutaj pod względem artystycznym coś jest nie tak, ale ja już nie mogę od nich oderwać oczu!”. Z wykształcenia jestem filologiem, długi czas pracowałam jako redaktorka w wydawnictwach. Malować obrazy zaczęłam po czterdziestym roku życia. Dla dygresji powiem, że mój ojciec, Andrij Sełych, też był artystą, amatorem. Kiedyś wysłano go z Krasyłowa, gdzie mieszkaliśmy, do Leningradu sprzedawać cielęta. Sprzedawszy, ojciec poszedł do Ermitażu. Kilka godzin zachwycony chodził po salach. Kiedy wyszedł z Ermitażu, to za zarobione pieniądze kupił płótno i farby, a przyjechawszy do domu, zaczął szaleńczo malować. Wtedy skończył czterdzieści lat, a osiem lat później go zabrakło. Ojciec namalował setki obrazów, taki kicz – łabędzie, syreny, zakochani w łodzi. Jeden z obrazów taty wisi u mnie w sypialni. Kiedyś Switłana Jowenko powiedziała, że to Bruegel: dzieci zjeżdżają na sankach, pod górą idą mężczyźni, na plecach worki z mąką. Taka to historia taty. Nie miałam możliwości wstąpienia do instytutu plastycznego, bo do tego trzeba było znaleźć nauczyciela, który przygotowałby mnie do egzaminów. Ale na szczęście spotkałam cudownego artystę Wiktora Zareckiego i to spotkanie stało się dla mnie brzemienne w skutki. Poznała nas przyjaciółka. Ja przy-
„Enej”, „Wybuch”. 2022 r.
jechała do niej do Konczy-Zaspy z Gagry po urlopie, opalona, wypoczęta, z długimi rozpuszczonymi włosami. Poznaliśmy się, porozmawialiśmy. Następnego dnia poszliśmy z mężem nad rzekę. Wychodzę z wody, a Zarecki już siedzi na brzegu, mówi: “Olu, chcę namalować twój portret. Zgadzasz się?”. “Zgadzam się!” – odpowiedziałam od razu, z nikim się nie naradzałam, bo po co tu się naradzać. Spędziłam niesamowity miesiąc, kiedy mnie malował. I zrobił nie jeden portret. Namalował duży obraz olejem, jeszcze jeden – w grafice. I oto już tyle lat minęło, odkąd odszedł z życia Wiktor Zarecki, a ja do tej pory znajduję nieznane mi moje portrety, których nigdy nie widziałam. Kiedyś w zbiorze jego syna – Ołeksija Zareckiego – widzę podpis obrazu: “Ola Krawczenko”. Za życia przychodziłam do Zareckiego bardzo często – i w trudnych czasach, i w dobrych. Patrzyłam, jak maluje. Wypytywałam, on mi doradzał, wyjaśniał. Zapytał: “Chcesz nauczyć się malować?”. Mówię: “Oczywiście”. “Namaluj to i to i pokażesz mi”. Namalowałam kilka prac, kopie Sierowa i nie odważyłam się początkowo pokazać. A potem pokazałam. Powiedział: “Olu, może być”. To była najwyższa pochwała, bo nie bardzo lubił emocjonalnie chwalić. Dla mnie “może być” było wysoką oceną. Po tym zaczęłam malować, dużo malować. Najpierwsza moja wystawa była w Związku Pisarzy, gdzie ukradziono mi dwie prace: “Maki” i “Chabry”. Dzień wcześniej przyśnił mi się sen, że ukradziono mi te dwa obrazy. Wstaję rano, wsiadam szybko do taksówki, jadę do Związku, patrzę – a moich obrazów rzeczywiście nie ma. Zasmuciłam się, opowiedziałam o tym żonie Zareckiego Mai, na co ona powiedziała: “Olu, ciesz się! Kiedyś Wici ukradziono pracę w Czechosłowacji, był bezgranicznie szczęśliwy, powiedział, to oznacza, że komuś się spodobała!”. Na mojej pierwszej wystawie były przedstawione kwiaty, ja od nich zaczynałam. Wszystkim bardzo się podobały i to mnie zainspirowało do pracy dalej. W 1993 roku zrobiłam pierwszą poważną wystawę – w Muzeum Historii Kijowa, które było wtedy na ulicy Pyłypa Orłyka, od tamtej pory minęło 30 lat. Zareckiego nazywają ukraińskim Klimtem. On naprawdę był zakochany w Klimcie, chociaż tworzył sztukę czysto swoją. Kiedyś powiedział mi: “Olu, jeśli będziesz miała możliwość pojechać do Wiednia, pojedź i kup Klimta”. Przyjechałam do Wiednia, a tam akurat wystawa Klimta. Wsiadam do auta i mówię tylko jedno słowo: “Klimt”. I kierowca przywozi mnie do Pałacu Belwederskiego, gdzie zobaczyłam potężną wystawę Klimta i kupiłam jego katalog. Znowu wsiadam do taksówki i mówię jedno słowo: “Sofitel”. I wiozą mnie do hotelu. W pokoju już się denerwują, bo języka nie znam. A ja z dwoma słowami “Klimt” i “Sofitel” byłam na zdumiewającej wystawie wielkiego artysty! Na “Srebrnej ziemi” w Muzeum Historii Kijowa (2018 r.) wystawiłam 73 obrazy. Teraz mam już gotowych kilka wystaw i ja je widzę. Gdziekolwiek bym nie jechała, wszędzie biorę ze sobą płótno, farby i tablet z trzema płótnami 50 na 60, i obowiązkowo wiozę do domu gotowe szkice. Życie – to główny temat-
Tłumaczenie maszynowe
58 dzieł współczesnej ceramiki autorstwa artystów z Ukrainy, a także Wielkiej Brytanii, Danii, Izraela, Litwy, Malezji, Turcji i Japonii otrzymało w darze Narodowe Muzeum Garncarstwa. Żanna NEWKRYTA, służba informacyjna Narodowego Muzeum Garncarstwa. Zdjęcia Tarasa Poszywajły. Miniony rok stał się dla Ukraińców kolejnym rokiem doświadczenia życia w warunkach wojny. Mimo wszystko każdy pragnął pomóc naszemu państwu tam, gdzie miał taką możliwość. Duch Ukraińców w znacznej mierze przetrwał również dzięki artystom, działaczom przestrzeni kulturalnej, którzy kontynuowali opowiadanie sztuką o walce Ukrainy, tym samym przyczyniając się do wsparcia świata. Wołodymyr Kornijenko (Kriukiwszczyna, obwód kijowski). Rzeźba „Mnich”. Kijów, 2021. Wśród wydarzeń kulturalno-artystycznych 2023 roku warto wspomnieć II Międzynarodowe Biennale Ceramiki Artystycznej imienia Wasyla Kryczewskiego, które odbyło się w miasteczku Opiszne na Połtawszczyźnie. W czterech salach Centrum Popularyzacji Dziedzictwa Garncarskiego Ukrainy Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa zaprezentowano 91 dzieł 55 utalentowanych artystów – potężny koncentrat prac młodych i uznanych ceramików z siedmiu krajów świata: Wielkiej Brytanii, Danii, Izraela, Litwy, Malezji, Turcji i Japonii, a także z trzynastu obwodów Ukrainy. Te dzieła pokazały tendencje rozwoju ceramiki w spokojnym, przedwojennym czasie, ponieważ zostały przekazane przez autorów na wystawę zaplanowaną jeszcze w 2021 roku. Ale wtedy Ukrainę ogarnął koronawirus, z powodu szeregu ograniczeń kwarantannowych i bezpieczeństwa organizatorzy musieli odroczyć wydarzenie do lepszych czasów. 4 lutego 2022 roku jury wybrało zwycięzców Biennale, ich nazwiska miały zostać ogłoszone w marcu. Jednak 20 dni później do naszego państwa wtargnęła wojna. Wszystkie prace uczestników zespół muzealny ratował w schronie. Ponad rok w przeprowadzeniu II Międzynarodowego Biennale Ceramiki Artystycznej trwała beznadziejna pauza. Ostatecznie konieczność zakończenia rozpoczętego projektu, a także liczne propozycje i życzenia uczestników skłoniły organizatorów do powrotu do przygotowania wernisażu wystawy i przeprowadzenia ceremonii nagrodzenia zwycięzców. Dzięki wsparciu Fundacji Charytatywnej „DAR”, a także Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy, nagrody Biennale zostały wręczone 18 sierpnia 2023 roku. Wśród licznych wyróżnień najważniejsze przypadły Ukraińcom: grand prix otrzymał Ihor Kowalewycz (Lwów) za kompozycję „Odbicie”. Złotą nagrodą została nagrodzona rzeźba Justaite Gecevičienė Rasa (Wilno, Litwa). Rzeźba „Jagoda”. 2021. „Lew 'Dostojny'” Ołeksandra Szkurpeli (Opiszne, Połtawszczyzna). Srebrną nagrodę zdobyła kompozycja „Adam i Ewa” Ihora Berezy (Lwów). Brązową nagrodę otrzymała Alina Litwinenko (Ołeksandrija, obwód kirowohradzki) za rzeźbę „Pożary”. Eksponowanie wystawy w Opisznem trwało od czerwca do grudnia 2023 roku. Jednak liczba perypetii, które musiało pokonać Biennale, pozostawiła odczuwalny ślad w ogólnym odbiorze wystawy. Czas napełnił ją szczególnym duchem, w którym czuć odporność na wyzwania współczesności, cierpliwość i twardą nadzieję na lepsze. Właśnie dlatego w Narodowym Muzeum Garncarstwa zrodził się pomysł zachowania dzieł II Międzynarodowego Biennale Ceramiki Artystycznej w stałej kolekcji funduszowej jako świadectwa naszych czasów. Pomysł ten uzyskał szczere poparcie wśród uczestników. Szczególnie ciepło zareagowali zagraniczni ceramicy, którzy od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji przesyłali listy wsparcia i kontynuują to do dziś. Współczują Ukrainie, dlatego zaproponowali pozostawienie swoich dzieł w darze jako darowiznę na rzecz przyszłego rozwoju kulturalnego. Jednym z pierwszych nadszedł list od duńskiego artysty-ceramika Tony'ego Briffa: „Bardzo chciałbym przekazać swoją rzeźbę do stałej kolekcji muzeum, jeśli to możliwe. Współczuję sytuacji, w której znajduje się wasz kraj, i życzę wam oraz muzeum świetlanej przyszłości”. Poruszyło wsparcie ceramiczki z Wielkiej Brytanii Shirley Sheppard: „Pomimo wszystkich waszych problemów i ciężkich czasów, proszę, zachowajcie moją pracę jako darowiznę na dowolny cel artystyczny”. Oto list od litewskiej artystki Rasy Justaite-Gecevičienė: „Dziękuję za wspaniały konkurs, wystawę i siłę, która inspiruje nas wszystkich. Pozwólcie, że zostawię pracę jako donację dla waszego muzeum?”. Prace podarowane przez ukraińskich artystów wywołują szczególne odczucia. Wojna dla nich stała się życiowym wyzwaniem i trudną próbą dla kontynuowania twórczości. Wielu było zmuszonych wyjechać z Ukrainy z powodu okupacji, ktoś kontynuował tworzenie, znajdując w tym własną równowagę i siłę pomocy Ukrainie, a niektórzy stanęli do zbrojnej obrony państwa. Dlatego ich prace, podarowane Opisznemu, mają szczególną wartość. Khooi Sani Kee (Setapak, Kuala Lumpur, Malezja). Kompozycja „Rześkość”. 2021. Alina Litwinenko (Ołeksandrija, obwód kirowohradzki). Rzeźba „Pożary”. 2021. Utrzymują silny związek z przeszłością i dają siłę, by się nie zatrzymywać, a odzyskiwać każdy dzień, wolny od najeźdźcy... „Pewnie przeczucie wojny już żyło w tych pracach jeszcze przed 24 lutego 2022 roku – zauważył dyrektor generalny Narodowego Muzeum Garncarstwa Ołeś Poszywajło podczas ceremonii nagradzania zwycięzców. – W szczegółowym ogniskowaniu niektóre z nich mają detale o tematyce wojennej – lornetki, maski, siatki... W przeciwieństwie do nich – część prac, które akcentują uwagę na wartościach rodzinnych, na konieczności dbania o siebie nawzajem i o siebie w tym Państwie”. Po zakończeniu wystawy w Opisznem uformowała się kolekcja II Międzynarodowego Biennale Ceramiki Artystycznej imienia Wasyla Kryczewskiego, którą obecnie tworzy 58 unikalnych dzieł, wypalonych wojną. Narodowe Muzeum Garncarstwa szczerze dziękuje uczestnikom za pojawienie się tak potężnego i znaczącego zbioru. Ta wspólna sprawa wzbogaci przyszłe ukraińskie dziedzictwo, utrwalając historię.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe