13 stycznia w Czerniowcach uczczono pamięć wybitnego ukraińskiego pisarza i działacza społecznego Jurija Fedkowycza, który odszedł w wieczność 11 stycznia 137 lat temu. Organizatorami wydarzenia były Czerniowieckie obwodowe zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki oraz Czerniowieckie literacko-pamiątkowe muzeum Jurija Fedkowycza.
Uroczystości rozpoczęły się minutą ciszy za poległymi żołnierzami Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy oddali życie za Ukrainę w rosyjsko-ukraińskiej wojnie. Ten moment przypomniał wszystkim obecnym o ogromnej ofierze, jaką nasi obrońcy codziennie ponoszą w imię pokoju i niepodległości naszego państwa. Część oficjalna przeniosła się następnie pod pomnik Jurija Fedʹkowycza, gdzie zebrali się przedstawiciele społeczeństwa, naukowcy, studenci i miłośnicy twórczości wybitnego pisarza. Uroczystość rozpoczęła się powszechnym śpiewem kolędy „Nowa radość stała”. Wydarzenie otworzyła i prowadziła dyrektor Czerniowieckiego Muzeum Literackiego i Pamiątkowego im. J. Fedʹkowycza Lesia Kołodij, która wyraziła wdzięczność obecnym za ich oddanie i szacunek dla postaci pisarza. W swoim wystąpieniu podkreśliła wagę zachowania dziedzictwa kulturowego i pamięci narodowej. Następnie głos zabrali: doradczyni ds. współpracy międzynarodowej szefa Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Wojskowej Julija Hryćku-Andrijesz, prorektor ds. pracy naukowo-pedagogicznej i działalności edukacyjnej Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedʹkowycza Tetiana Fedirczyk, doktor nauk filologicznych, profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedʹkowycza, prosvitianin, który tego dnia ukończył 70 lat, Wołodymyr Antofijczuk, p.o. przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, ludowy artysta Ukrainy, profesor CHNU im. J. Fedʹkowycza Iwan Derda. Opowiedzieli o życiowej drodze i twórczym wkładzie pisarza, zwracając szczególną uwagę na jego rolę w kształtowaniu świadomości narodowej i odrodzeniu kulturowym. Szczególną uwagę poświęcono jego poezji i prozie, które pozostają niezwykle aktualne w warunkach współczesnej Ukrainy. Podczas wydarzenia emocjonalnie odczytano również wiersze Jurija Fedʹkowycza.
Na zakończenie uczestnicy wydarzenia złożyli kwiaty pod pomnikiem wielkiego pisarza, który poświęcił swoje życie służbie ukraińskiemu narodowi na niwie piśmiennictwa, oświaty i prosvity. To wydarzenie zgromadziło przedstawicieli różnych pokoleń, którzy uczcili pamięć Jurija Fedkowycza i przypomnieli o znaczeniu ochrony dziedzictwa kulturowego i tożsamości narodowej, zwłaszcza w warunkach wojny. Pamięć o wielkim ukraińskim proroku nadal żyje w sercach Ukraińców.
Iwan DERDA, p.o. przewodniczącego Czerniowieckiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, artysta ludowy Ukrainy, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza, podstawą do odbudowy równowagi emocjonalnej i rozwoju duchowego. Projekt „Klucz” to przykład tego, jak literatura może stać się kluczem do odbudowy psychicznej i jedności społeczności. Jest to wspólna inicjatywa organizacji pozarządowej „Instytut Hromad” i „Proświty Bukowiny”. Głównymi prelegentami byli: laureatka literackich i artystycznych nagród im. Olgi Kobylańskiej i Jurija Fedkowycza, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy i Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Olena Riepina, deputowana rady obwodowej, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, przewodniczący organizacji pozarządowej „Instytut Hromad” Ołeksandr Szkuridin, artysta ludowy Ukrainy, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego Iwan Derda. Według informacji Czerniowieckiej Rady Obwodowej
Tłumaczenie maszynowe
Literacki ekspres zdrowia psychicznego „Klucz” zakończył się na Bukowinie. Ten wyjątkowy projekt połączył 10 gmin regionu wokół literatury, zdrowia psychicznego i wsparcia naszych obrońców. Poświęcono go wybitnym działaczom Bukowiny – Jurijowi Fedʹkowyczowi i Olʹdze Kobylanskiej. Przez rok organizatorzy prowadzili spotkania z żołnierzami-obrońcami i mieszkańcami gmin, na których opowiadali, jak pokonywać urazy wojenne za pomocą literatury. Łącznie w wydarzeniach wzięło udział ponad 1500 osób, wśród których było ponad 100 wojskowych i członków ich rodzin. Projekt miał także cel charytatywny. Wspólnym wysiłkiem udało się zebrać 335 tys. hrywien na wsparcie wojskowych w gminach. Kulminacją była prezentacja fotopłócien „Przyjdzie czas, i zdejmiesz mundur i włożysz sardak” w Centrum Kultury „Wernisaż” w Czerniowcach. Na zdjęciach są żołnierze Sił Zbrojnych Ukrainy w sardakach, które symbolizują ciągłość wojskowych tradycji Ukraińców oraz ich pokojową przyszłość. Bohaterami wydarzenia byli wojskowi, którzy zdołali się na nim pojawić, m.in.: Wiktor Lyczak i Ruslan Ionec (gmina Hlibocka), Wołodymyr Łahodin (gmina Mamajiwska), Eduard Prodan – żołnierz i ojciec poległego Bohatera (gmina Kliszkowecka). Sala powitała ich na stojąco. Podczas wydarzenia zaprezentowano także stylizowany sardak, stworzony przez projektantkę Switłanę Kraczyło. Uwspółcześnia on spuściznę Fedʹkowycza, czyniąc ją bliską młodzieży. W prezentacji uczestniczyli przedstawiciele 10 gmin Bukowiny, pracownicy wojskowych szpitali, wolontariusze, artyści, naukowcy, deputowani i działacze społeczni. Zastępca przewodniczącego obwodowej rady Myhajło Pawluk podziękował wojskowym i podkreślił, że tak jak niegdyś Jurij Fedʹkowycz i Olʹha Kobylanska bronili języka ukraińskiego, tak dziś nasi żołnierze bronią Ukrainy. Ten związek pokoleń jest
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mistyfikator-szpaner, bandyta, którego obietnice i groźby nierzadko nie mają żadnego wpływu na żelazny bieg historii, ponieważ rzeczywisty przebieg wydarzeń, zaplanowanych przez Najwyższą Siłę (lub Boga w przestarzałej terminologii), odbywa się wbrew woli nawet takich tyranów jak Stalin i Hitler, nie mówiąc już o tak drobnej miernocie jak Putin czy Kim Dzong Un. Nikt nie jest w stanie zatrzymać Prawa Zmian. Znacznie niebezpieczniejszym od Trumpa i jego pretoriańskiej gwardii MAGA jest inna supermegagwiazda najnowszej światowej opery rockowej: Elon Musk i jego ideologia podejścia do państwa jak do korporacji biznesowej. Genialny wynalazca, hazardzista na rynku innowacji, pewny niezłomnej siły pieniędzy, Musk – najbogatszy człowiek na świecie – w 2025 roku będzie próbował odegrać kluczową rolę w historii politycznej USA i Europy, wspierając prawokonserwatywne promoskiewskie siły, niszcząc tradycyjne państwowe instytucje liberalno-demokratyczne, zachęcając młode pokolenie „biznesowych wilków” do przejęcia władzy i ustanowienia autorytarnych porządków za pomocą SI. To prosta droga ludzkości do przepaści, do nowego zniewolenia – cyfrowego, elektronicznego, do utraty humanistyczno-artystycznego dorobku cywilizacji. Pojawienie się takich postaci jak Putin, Trump, Musk, Modi, Orbán, Fico, Łukaszenka i inni cyniczni aktorzy na awanscenie współczesności świadczy o początku nowego cyklu historii świata, o głębokim kryzysie demokracji liberalnej w jej lewackich, dawno skompromitowanych przejawach, w jej niezdolności do pociągnięcia za sobą młodzieży. *** Pierwsza ćwierć XXI wieku kończy się niszczeniem starych, ustalonych jeszcze od czasów II wojny światowej wyobrażeń, nawyków, instytucji, tradycji, organizacji międzynarodowych i reżimów. Świat gwałtownie dzieli się na dwie części – agresywnie autorytarną, która wchłonęła ponad połowę populacji ludzkości, oraz część demokratyczną, bogatą, technologicznie wyższą, ale starzejącą się i tracącą na zawsze swoją dawną siłę. Niezwykle ważnym wydarzeniem geopolitycznym współczesności jest powstanie Kontynentu Zła. Chociaż we współczesnej terminologii politologicznej utrwalił się termin z czasów II wojny światowej „oś zła” (do krajów „Osi” należały Niemcy, Włochy, Japonia oraz niektórzy satelici), zjawisko, które obserwujemy dzisiaj, jest o wiele bardziej groźne i na większą skalę. Chodzi o tworzenie na naszych oczach Kontynentu Zła – sojuszu krajów autorytarnych, połączonych wspólną ideologią nienawiści do liberalno-demokratycznego Zachodu oraz wspólnymi granicami: FR, Białorusi, Chin, Iranu, Korei Północnej. Niedaleko od nich znajduje się Turcja Erdoğana z jego próbą odnowienia Sułtanatu Osmańskiego. Wystarczy spojrzeć na mapę świata, aby zrozumieć, o ile niebezpieczniejszy od nazistowskiej Osi zła może być ten Kontynent. Łączna powierzchnia krajów uczestniczących wynosi 28 mln 527 tys. km kw. To ogromne terytoria Eurazji, Azji Wschodniej, Bliskiego Wschodu, które graniczą z dziesiątkami krajów – od Ukrainy, Polski, Litwy i innych w Europie, po Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan w Azji Środkowej, od Azerbejdżanu, Armenii, Turcji w Azji Zachodniej – po Afganistan, Pakistan, Indie w Azji Południowej. Jeszcze bardziej imponujące są wskaźniki zasobów ludzkich (łączna liczba ludności – 1 mld 668 mln osób) oraz naturalnych. Główny polityczno-ideologiczny i ekonomiczny tandem Kontynentu Zła – Chiny i FR, które mają wspólną granicę o długości 4200 km. Ponieważ reżim putinowski przekształcił FR w va-
Tłumaczenie maszynowe
...Jeśli wierzyć chińskiemu kalendarzowi, świat w 2025 roku trafia we władanie Zielonego Drewnianego Węża. Lata Węża – różnych jego odmian – Ognistego, Metalowego, Wodnego – przypadały na lata 1905, 1917, 1929, 1941, 1953 i tak dalej. Nietrudno zauważyć, że każde z nich zostawiło tragiczne nacięcie na drzewie Historii i znaczyło początek nowych czasów oraz zwrotów losu milionów ludzi. Jurij SZCZERBAK, pisarz i dyplomata, Przewodniczący Rady Niezależnego Forum Mediów. Prawdopodobnie jestem ostatnim kijowianinem – świadkiem powitania nowego 1941 roku w rodzinnym mieście. Miałem sześć lat i z jakiegoś powodu zapamiętałem tę noworoczną noc; zebraliśmy się niedaleko Dworca Centralnego w domu starszej siostry mojej mamy, Marii Dominikównej, i jej męża Dmytra Fedorowycza Wynohradowa, byłego oficera I wojny światowej, człowieka bezgranicznie zastraszonego przez bolszewików i nienawidzącego ich. Wszyscy byli weseli, wypili za Nowy Rok, za nowe szczęście... Ale Dmytro Fedorowycz, który lubił wypić, nagle posmutniał i powiedział, że nie wiadomo, co stanie się w nowym roku, dlatego trzeba pić nie za niego, a za rok miniony, który nie przyniósł, dzięki Bogu, ani aresztowań, ani chorób, ani innych nieszczęść. Mało kto zwrócił wtedy uwagę na te słowa, ale już po roku, w zawierusze ewakuacji, przypomniano sobie przepowiednię byłego oficera. Z początkiem wojny Dmytro Fedorowycz poszedł na ochotnika do pospolitego ruszenia; kolumnę nieumundurowanych, nieuzbrojonych, niemłodych ludzi pędzono pieszo na Charków, zostali ostrzelani przez Niemców, członkowie pospolitego ruszenia rozbiegli się. Sąsiad proponował Wynohradowowi powrót do domu, ten odmówił: honor oficera nie pozwalał mu porzucić wojny z Niemcem, którego nie dobił w 1916 roku. Funkcjonariusze NKWD polowali i bezlitośnie zabijali byłych oficerów; wujek Mytia ukrywał się przed łowcami ludzi, ale oficerski honor zachował. Pozostał z resztkami pospolitego ruszenia i zginął bez śladu w ogniu wojny; władza sowiecka w pełni odwdzięczyła się Marii Dominikównej, odmawiając jej jakiejkolwiek rekompensaty za śmierć męża. To wspomnienie o strasznym noworocznym święcie 1941 roku weszło w moją pamięć i zawsze wypływa w noc poprzedzającą Nowy Rok z niepokojącym pytaniem: co niesie w sobie bliska przyszłość? Czy warto bezkrytycznie witać Nieznane? Co przygotował Zielony Wąż Ukrainie, Europie, światu w 2025 roku?
*** Wychodząc z surowych informacji politycznych, ekonomicznych i militarnych, napływających z nielicznych ukraińskich i większej liczby zagranicznych źródeł, Ukraina zbliża się do krawędzi przepaści, za którą czai się katastrofa, porażka, kapitulacja – jeśli nie pełna, to częściowa. Terytorialne zdobycze rosyjskich okupantów w 2024 roku stanowiły około 3,3 tys. km kw. ukraińskich ziem na ważnych strategicznych kierunkach w Donbasie oraz ponad 40% terytorium zajętego przez ZSU w obwodzie kurskim od początku operacji. Analitycy podkreślają, że pomimo znacznych strat, najeźdźcy nieustannie posuwają się naprzód, wlewając w duszę krwawego dyktatora Putina i jego propagandystów euforyczne przekonanie o zwycięstwie i pozbawiając Ukrainę silnej pozycji negocjacyjnej. Ukraina, z której wyjechało około 7 mln osób (17% przedwojennej populacji), przeżywa katastrofę demograficzną, a zniszczenia infrastruktury energetycznej doprowadziły do utraty prawie połowy przedwojennego zużycia energii elektrycznej. Straty materialne szacuje się na 750 mld dolarów (Hławkom, 29.12.2024). Około 1 mln osób służy w ZSU, ale odczuwalny jest brak żołnierzy na froncie, nie mówiąc o wzroście liczby dezerterów (delikatnie nazwanych SZCz – „samowolne opuszczenie jednostki”) i narastającym nieładzie organizacyjnym w Siłach Zbrojnych, o czym świadczą pojedyncze głosy z frontu i bezstronnych analityków wojskowych. Według twierdzeń magazynu The Economist (26.11.2024), w niespełna trzy lata Ukraina straciła od 60 do 100 tysięcy żołnierzy zabitych i 400 tysięcy rannych. Te bolesne dane nie powinny, oczywiście, skłaniać nas do myśli o kapitulacji, wręcz przeciwnie – powinny wzmacniać wolę zwycięstwa, ale stawiają one przed społeczeństwem fundamentalne pytanie: czy obecna wierchuszka rządząca jest w stanie adekwatnie ocenić geostrategiczną i wojskową sytuację Ukrainy, dokonać jej właściwej oceny i zaproponować narodowi drogi wyjścia z kryzysu? Doświadczenie wojny niemiecko-sowieckiej lat 1941–1945 pokazało, że nawet tak narcystyczny i uparty tyran jak Stalin już w pierwszych miesiącach wojny zdołał przezwyciężyć swoje przedwojenne iluzje i powiedzieć narodowi surową prawdę o śmiertelnym niebezpieczeństwie hitlerowskiej agresji; on i jego kremlowscy poplecznicy zdołali przebudować gospodarkę i propagandę pod hasłem „Wszystko dla frontu, wszystko dla zwycięstwa!” i brutalnymi dyktatorskimi metodami przekształcili wojnę w prawdziwie narodową, ojczyźnianą, egzystencjalną, bo rzeczywiście – walka toczyła się nie na życie, a na śmierć. Nic podobnego we współczesnej Ukrainie, nad którą zawisło zagrożenie porażką i zniknięciem z politycznej mapy świata, nie obserwuje się – i o tym ze zdziwieniem piszą zagraniczni dziennikarze oraz opowiadają Ukraińcy odwiedzający Ojczyznę. Władza ogranicza się do krótkich, często beztreściowych filmików i optymistycznych relacji o uderzeniach ukraińskich dronów (i my, oczywiście, cieszymy się z tych sukcesów), ale unika poważnej rozmowy z własnym społeczeństwem o tym, co najważniejsze: o śmiertelnym niebezpieczeństwie dla samego istnienia Państwa Ukraińskiego oraz o drogach mobilizacji narodu do walki z odwiecznym wrogiem – Rosją, wojna z którą może przeciągnąć się na długie lata, a nienawiść – na stulecia. Nawet przełamanie ZSU w obwodzie kurskim, które stało się w zeszłym roku bodaj jedynym strategicznym sukcesem Ukrainy, oraz nowa ofensywa w styczniu 2025 roku nie mogą rozwiać niepokojących pytań o granice naszej zdolności obronnej na maratońskim dystansie wojny. Troska władzy o rankingi prezydenta Zełenskiego, a nie o zjednoczenie społeczeństwa w obliczu śmiertelnych zagrożeń, jest zbrodnią wobec Ukrainy, ponieważ interesy Ukrainy są niezmiernie wyższe niż ambitne interesy jednej osoby, choćby takiej, która wyobraża sobie, że jest „nowoczesnym Churchillem”. Zełenscy przychodzą i odchodzą, a Ukraina musi pozostać. Jedną z niewybaczalnych zbrodni władzy jest – zamiast polityki jedności narodowej – wprowadzenie sztucznego podziału Ukraińców na zwolenników grupy Zełenskiego–Jermaka i ich oponentów; stworzenie prorządowego telemaratonu i pozbawienie opozycji oraz szeregu kanałów telewizyjnych możliwości wpływu na kształtowanie polityki wewnętrznej i zagranicznej Ukrainy tylko pogłębiło rozłam w społeczeństwie. Chcę przypomnieć „Churchillowi nr 2”, że podczas II wojny światowej lider opozycji laburzystowskiej Clement Attlee zajmował od 1942 roku w rządzie Churchilla nr 1 stanowisko wicepremiera. To znaczy – liderowi opozycji Petrowi Poroszence należałoby się według tej zasady przynajmniej miejsce wicepremiera! W 2025 roku jedną z głównych kwestii wewnętrznej reformacji Państwa Ukraińskiego, jego przejścia od państwa nr 1 (lat 1991–2022) do odnowionego państwa nr 2, jest stworzenie Rządu Ocalenia Narodowego i podjęcie żywotnie ważnych decyzji dotyczących wojny z FR, zapewnienie jedności narodu ukraińskiego oraz rozwoju gospodarczego państwa w warunkach jego demokratyzacji, a nie małpowanie rosyjskich praktyk dyktatorskich i schematów korupcyjnych. Trzeba pamiętać o wyczerpaniu, wypaleniu narodu w wyniku wojny i ruiny, jak to stało się z Austro-Węgrami, Niemcami i Rosją w latach 1917–1918 – i w porę zapobiec nieodwracalnym zmianom organizmu narodowego, które prowadzą do jego zguby.
*** Nowa supergwiazda zabłyśnie w 2025 roku na światowym firmamencie: Donald Trump, co do wpływu którego na globalną politykę jeszcze przed wejściem do Białego Domu stworzono miliony prognoz – od pokojowo-gloryfikujących wychwalań przyszłego Zbawcy ludzkości – po rolę światowego podpalacza wojny termojądrowej. Postać Trumpa już dziś przypomina gumową zabawkę – słonia, nadmuchanego do gigantycznych bajkowych rozmiarów światowego „załatwiacza”, hollywoodzkiego superbohatera, który w mgnieniu oka rozwiąże wszystkie globalne problemy. Nie rozwiąże. Nie tej skali jest ten człowiek. Wielu ukraińskich blogerów-bajkopisarzy i baśniopisarzy wysysa z doniesień z Florydy mikrokrople informacji, aby zapewnić współobywateli o wyjątkowo dobroczynnej roli Trumpa, ignorując background i oświadczenia tej odrażającej, niemoralnej osobistości z piętnem przestępcy kryminalnego. Trump jest gotów doprowadzić USA do wojny domowej, wykorzystać władzę do zniszczenia „głębokiego państwa”, na którym trzymała się potęga Ameryki, i jest niezwykle niebezpiecznym osobnikiem z podwyższonym ryzykiem bycia zlikwidowanym w trakcie zamachu czy przewrotu. Jednocześnie jest on wielkim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...sali KRL-D, co oznacza, że Chinom otwarty został dostęp do bogactw azjatyckiej części Rosji. Istnienie wspólnych granic między państwami zjednoczonymi w Kontynencie daje możliwość ukrytego przerzucania kontyngentów wojskowych (co wydarzyło się w zeszłym roku z oddziałami KRLD na linii frontu w obwodzie kurskim), wysokotechnologicznych wyrobów wojskowego przeznaczenia oraz surowców, które trudno poddać nawet obserwacji satelitarnej. Potencjał nuklearny Rosji, Chin, KRLD i Iranu, który jest gotowy do produkcji broni jądrowej, zagraża globalnemu porządkowi świata. Szczególnie niebezpieczni pod tym względem są Putin oraz „grubas nuklearny” Kim, którzy nawiązali wymianę technologii jądrowo-rakietowych i są zdolni zadać pierwszy cios bronią jądrową. Niestety, Kontynent ma zdolność do rozszerzania się, o czym świadczy szczyt BRICS w Kazaniu 22–24.10.2024, który przekształcił się w spotkanie 36 liderów Globalnego Południa. Przywódcy państw uczestniczących nie wstydzili się uścisków krwawego zabójcy Putina, od którego cuchnie zapachem śmierci. BRICS, na którego barki przypada 45% ludności planety i 35% światowej gospodarki, nie jest oczywiście organizacją monolityczną i nie utożsamia się z Kontynentem Zła. Lecz w większości swojej podziela antyzachodnią, antyamerykańską retorykę. Nie bez powodu chiński przywódca Xi oświadczył, że BRICS jest formatem „globalnej strategicznej współpracy”. Nie wykluczone, że ktoś z członków BRICS przyłączy się do Kontynentu Zła, ale jeszcze bardziej prawdopodobne, że w przyszłości wybuchnie wojna nuklearna między Chinami a Indiami. Kontynent Zła nie będzie istniał wiecznie. Przed wielkim kryzysem wewnątrzpolitycznym stoi Iran, któremu Izrael zadał bolesne ciosy. Upadek reżimu Asada zmienia geopolityczny krajobraz Bliskiego Wschodu. Ale tendencja do podziału świata na dwa obozy się nasila, a prawdopodobieństwo globalnego konfliktu rośnie. Zbrojne starcie tych części jest nieuniknione.
Nowy 2025 rok niesie ze sobą nowe próby i tragedie dla ludzkości, nowe zbrojne starcia i przewroty. Ten rok, jak ciemna chmura niewiadomego nadciąga nad Ziemię, zwiastując nadejście mroku i zmianę osiowego czasu ludzkości. Skończył się na zawsze czarujący serial „Opactwo Downton”, weszliśmy w czasy serialu „Gra o tron”. Badanie przeprowadzone w 31 krajach OECD wykazało znaczny spadek znajomości matematyki i literatury wśród dorosłych, szczególnie w Chile, Portugalii, USA, Wielkiej Brytanii (The Economist, December 14, 2024). Te tłumy półpiśmiennych ludzi – przyszli wyborcy Trumpa, niewolnicy sztucznej inteligencji, wyznawcy nowego kościoła smertochrystów Putina-Gundiajewa, zbędny, niepotrzebny materiał w „wspaniałym nowym świecie” Elona Muska. Ale i w tym ponurym świecie, w miarę zbliżania się ludzkości do globalnego zderzenia i nuklearnej zimy, przez chmury przebija się promień nadziei: przypomniałem sobie, jak w starej puszczy na wzgórzu nad Wisłą zobaczyłem małą jasnowłosą dziewczynkę, która samotnie i z natchnieniem nuciła ukraińsko-polską pieśń o wolności, miłości i smutku „Hej sokoły”: tańczyła wśród wiekowych buków i wyśpiewywała cienkim głosikiem: „Hej, hej, hej, sokoły, omijajcie góry, lasy i doliny...”. Ta dziewczynka, mająca lat 11–12, przyjechała na spotkanie młodych poetów do Kazimierza Dolnego, gdzie wtedy przebywałem. Nie widziała mnie, nigdy nie słyszałem i nie usłyszę jej wierszy i nie dowiem się – czy jest Ukrainką, czy Polką – ale od jej śpiewu i tańca zrobiło się jasno na duszy i pomyślałem, że ciemna chmura niewiadomej przyszłości rozpłynie się na słońcu i życie nigdy się nie skończy. Rozumiem, że to kolejna moja iluzja, ale nie mogę się jej wyrzec, myśląc o roku 2025. 5 stycznia 2025 r. Z serwisu uacenter.media (ze skrótami)
Ilustracje z otwartych źródeł: Lija Kochana. Artbook jest logicznym uzupełnieniem projektu Charkowskiego Muzeum Literackiego, Serhija Żadana i Jurija Hurżija, czyli albumu muzycznego Skovorodance, na który składa się 12 utworów do słów Hryhorija Skoworody oraz wiersz Serhija Żadana. W nagraniu albumu wzięło udział 35 muzyków, a można go odsłuchać na platformach streamingowych. Wiersze z „Ogrodu boskich pieśni” po raz pierwszy publikowane są w adaptacji Serhija Żadana.
„Złydni obsiadajut”, pod takim tytułem gazeta „Wieści Wiejskie” (nr 51, 19.12.2024) cytuje pracownicę Instytutu Demografii i Badań Socjalnych Ludmyłę Czerenko, która oświadczyła, że w ciągu dwóch lat pełnoskalowej wojny ubóstwo wzrosło średnio niemal dwukrotnie. „Wyraźnie wzrosło ubóstwo w obwodach północnych – czernihowskim, sumskim. W takich regionach jak Kijów, Charków, Dniepr poziom zmienił się nie tak znacząco” – zauważyła badaczka.
„Wieści Wiejskie” (nr 1, 9.01.2025) publikują średnie wynagrodzenia pracowników organów państwowych Ukrainy (tys. hrn). Na czele rankingu znajduje się Komitet Antymonopolowy – 118,7 tys. hrn, Ministerstwo Sprawiedliwości – 100,5, Centralna Komisja Wyborcza – 97,2. Pracownicy Państwowej Agencji ds. Kinematografii otrzymują średnio miesięcznie 68,8 tys. hrn, Komitetu Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki – 65,2, Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii – 57,6 tys. hrn.
Transmisja rosyjskiej propagandowej telewizji i radia w obwodzie odeskim trwa do dziś. Sygnał napływa z terytorium Naddniestrza. Chociaż szef Odeskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Oleh Kiper oświadczył niedawno, że w obwodzie wprowadzono system blokowania propagandy agresora. O tym, że mieszkańcy przygranicznych ukraińskich miejscowości mogą swobodnie odbierać sygnał eteru rosyjskiej telewizji i radia, informują własni korespondenci „Życia Odeskiego” oraz Centrum Dochodzeń Publicznych.
Religijna wspólnota świątyni Świętej Trójcy we wsi Dubowe jednogłośnie zagłosowała za wystąpieniem z patriarchatu moskiewskiego. O tym na swojej stronie w mediach społecznościowych poinformował kapłan Roman Hryszczuk. „Kolejna wieś na Bukowinie wyszła z okupacji! Witamy ich i cieszymy się razem z nimi” – piszą w mediach społecznościowych. „Za” przejściem do Cerkwi Prawosławnej Ukrainy zagłosowało 122 przedstawicieli wspólnoty, którzy byli na zebraniu. „Właśnie dzięki przedstawicielom patriarchatu moskiewskiego ludzie głosowali za prorosyjskimi narracjami i prorosyjskimi partiami, rozpowszechniali rosyjską propagandę i zaćmiewali umysły Ukraińcom. Ludzie nie wiedzieli, czy mogą uważać za bohatera Ukraińca, który broni swojej ziemi ojczystej, czy też jest to dla nich bratobójstwo” – zaznaczył w kazaniu Hryszczuk. Według informacji kanału telewizyjnego „Espreso” na Bukowinie podlega PCU 166 wspólnot religijnych. Jednocześnie w obwodzie czerniowieckim istnieje 379 wspólnot religijnych należących do UPC MP. Najwięcej ich w rejonie czerniowieckim – 214 wspólnot religijnych, w wyżnickim – 49, w dniestrzańskim – 95.
Kijowskie Miejskie Centrum Ludowej Twórczości rozpoczęło kampanię informacyjną oraz przygotowanie pakietu dokumentów w celu nadania kijowskiemu perepiczce statusu niematerialnego dziedzictwa kulturowego Ukrainy. O tym informuje wydawnictwo „Kommersant Ukrainskyj” powołując się na Kijowskie Miejskie Centrum Ludowej Twórczości. Jak zaznaczają w centrum, niematerialne dziedzictwo kulturowe Kijowa jest szczególną dziedziną dla Ukrainy. Jednym z kultowych brendów stolicy jest „Kijowska perepiczka”. „Bohaterka” niezliczonej liczby memów, cytatów, prób kopiowania, skalowania, ciepła kijowska pamiątka i punkt „must go” dla kijowian i gości miasta.
Poeta i żołnierz Gwardii Narodowej Ukrainy Stanisław Nowycki opublikował na swojej stronie na Facebooku nazwiska laureatów Nagrody im. Leonida Narodowego za 2025 rok. Są to: Larysa Tkacz – za zbiór poetycki „Żurawie wołanie” (m. Czernihów); Anatolij Sarżewski – za cykl artykułów publicystycznych w prasie obwodowej w latach 2022–2024 (m. Kropywnycki); Walentyna Sajenko – za zbiór poetycki „Po bezdrożu lat” (m. Kropywnycki). „Stowarzyszenie pisarzy i dziennikarzy im. Iwana Franki oraz redakcja almanachu „Siewca” serdecznie gratulują tegorocznym laureatom nagrody. Ogólnoukraińska nagroda literacka i artystyczna im. Leonida Narodowego jest twórczym wyróżnieniem, którym nagradza się poetów i publicystów za wydanie wysokoartystycznych utworów w gatunkach liryki filozoficznej i intymnej, a także głębokich artykułów publicystycznych, służących utwierdzaniu ukraińskiego słowa. Wręczenie nagrody tradycyjnie odbędzie się w Literacko-Memorialnym Muzeum Iwana Karpenki-Karego”, – napisał Stanisław Nowycki.
Przegląd przygotował Ihor ZOC. Ilustracje z otwartych źródeł
Tłumaczenie maszynowe
Bohater Ukrainy, generał porucznik, poseł do Rady Narodowej Ukrainy II–VI kadencji Hryhorij Omelczenko w artykule „Walcz – a zwyciężysz!” w gazecie „Młoda Ukraina” (25.12.2024) rozważa, „dlaczego ponosimy duże straty w ludziach i jakie powinny być Zbrojne Siły Ukrainy (ZSU)”. Autor pisze między innymi, że „Ukraina została zamieniona w ruinę i najbardziej skorumpowany kraj w Europie. Stosunki międzynarodowe i dyplomatyczne z sojusznikami i partnerami, którzy udzielają nam pomocy wojskowej i finansowej, nie przynoszą potrzebnego rezultatu z powodu nieprofesjonalizmu Zełenskiego”. „W sytuacji, która ukształtowała się dziś, dla ratowania Ukrainy „przeterminowany prezydent” Zełenski powinien zostać natychmiast odsunięty od władzy w sposób przewidziany przez Konstytucję. Na czas wojny cała pełnia władzy powinna przejść do wojskowych, którzy wraz z parlamentem powinni utworzyć rząd ocalenia narodowego”, – pisze pan Omelczenko w „Młodej Ukrainie”.
Walerij Prozapas na swojej stronie na Facebooku napisał: „Znów pod uderzeniem Zaporoża – zgodnie z oczekiwaniami i prognozą; a w dzielnicy Szewczenkowskiej to już chyba 15. celowany przylot i znów dziesiątki zabitych i rannych. (W wyniku ostrzału rosyjskich faszystów 8 stycznia zginęło 13 mieszkańców Zaporoża, 127 zostało rannych. – Red.). Ale nawet schronów na przystankach dotąd nie przewidziano, w przeciwieństwie do „odnawiania” sygnalizacji świetlnej i innych pompatycznych „budów”. Na tym tle jawne zamiary władz co do jakichś „wyborów” wyglądają jak prawdziwe bydlęctwo. Najpierw chrońcie ludzi, skierujcie cały zasób na obronę, zamknijcie niebo przed wrogim rozpoznaniem lotniczym, wreszcie uznajcie wojnę na wyniszczenie za rzeczywistość i działajcie odpowiednio, a dopiero potem opowiadajcie, jakimi to jesteście seksownymi i potężnymi menedżerami”.
Około 30 tysięcy Ukraińców otrzymało status zaginionych bez wieści od początku 2024 roku. Są to zarówno wojskowi, jak i cywile. Jak informuje „Ukraina Młoda” na swojej stronie internetowej 8 stycznia, poinformował o tym pełnomocnik ds. osób zaginionych bez wieści w szczególnych okolicznościach Artur Dobrosierdow. Obecnie w rejestrze zaginionych bez wieści w szczególnych okolicznościach znajduje się ponad 71 tysięcy wpisów. Dotyczą one zarówno wojskowych, jak i cywilów. Tylko od początku 2024 roku prawie 30 tysięcy osób otrzymało taki status. Dobrosierdow odmówił wyodrębnienia danych dotyczących wojskowych, ponieważ jest to informacja tajna.
„Raz w miesiącu zestawiamy statystyki zaginionych bez wieści według regionów – według miejsca rejestracji osoby, która zaginęła bez wieści. Według danych na koniec grudnia 2024 roku na pierwszym miejscu jest obwód doniecki, dalej dniepropetrowski i charkowski”, – zaznaczył pełnomocnik.
Nadal poszukiwanych jest 59 tysięcy Ukraińców. Łącznie 7,5 tysiąca z nich zostało oficjalnie potwierdzonych przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (MKCK) jako jeńcy wojenni, podaje wydanie.
Charkowskie wydawnictwo „Vivat” planuje w marcu wydać zbiór wierszy Hryhorija Skoworody. Jak podaje „Dumka”, informację tę zamieszczono na stronie wydawnictwa. Zaznaczono tam, że artbook „Koło szczęśliwych ludzi” to teksty Hryhorija Skoworody oraz komentarze literaturoznawcy Nazara Fedoraka, filozofów Tarasa Lutoho i Ołeksandra Filonenki, historyka Wadyma Nazarenki, a także ilustracje Wita-
Tłumaczenie maszynowe
Wałerij ROMANKO, przewodniczący Donieckiej Obwodowej Organizacji Krajoznawczej, członek zarządu Słowiańskiej Miejskiej Organizacji Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Kwestia osobistych i twórczych związków z obwodem donieckim znanych ludzi z innych regionów Ukrainy, a także z zagranicy, jest od dawna aktualna, interesowała i nadal interesuje wielu, zwłaszcza społeczność oświatową i krajoznawczą, dziennikarzy, pisarzy, naukowców. Jako pedagog, który przeszedł wieloletnią drogę praktyki filologicznej w szkole i na uczelni wyższej, autor artykułu może z pewnością powiedzieć, z jakim niekłamanym zainteresowaniem uczniowie i studenci, a także nauczyciele i wykładowcy szkół wyższych przyjmowali materiały o biograficznych związkach z obwodem donieckim, utwory czy fragmenty listów o donieckim kraju ukraińskich mistrzów pióra Pawła Tyczyny i Ostapa Wyszni, Wołodymyra Sosiury i Mykoły Chwylowego, Olesia Honczara i Dmytra Pawłyczki, a także pisarzy zagranicznych, na przykład Theodore’a Dreisera. W historii literatury ukraińskiej, w ruchu społeczno-politycznym dobrze znane jest imię Romana Iwanowycza Iwaniczuka (1929–2016), członka Lwowskiej Obwodowej Organizacji Związku Pisarzy Ukrainy. W dorobku twórczym pisarza znajduje się dwadzieścia powieści historycznych, którymi wypełnił niemało białych plam w naszej historii. Autora tych słów jako krajoznawcę, pisarza i naukowca zainteresował temat osobistych i twórczych związków Romana Iwaniczuka z obwodem donieckim. Niestety, los nie podarował mi możliwości spotkania i rozmowy z tym znanym człowiekiem. A jednak przypominam sobie, że kilkakrotnie mijaliśmy się na zjazdach pisarzy. Wtedy byłem w składzie delegacji pisarzy z obwodu donieckiego, Roman Iwaniczuk – z Lwowskiej Obwodowej Organizacji Pisarzy. Nie pamiętam, żeby Roman Iwanowycz wtedy przemawiał, ale nie można go było nie zauważyć: siwowłosy, z białą bródką i wąsami, spokojny i zrównoważony, od czasu do czasu rozmawiał z kolegami, szanowano go, przysłuchiwano się mu. Wtedy nawet nie pomyślałem, że ten pisarz-galicjanin miał jakikolwiek związek z Donbasem – takich danych nie posiadałem. Dlatego nie widziałem powodu, by podejść i nawiązać rozmowę, jak to robiłem z takimi znanymi postaciami jak Anatolij Dimarow, Dmytro Pawłyczko, Łeonid Tałałaj, Roland Franko, Petro Tronko i niektórymi innymi, których los w swoim czasie przywiódł na doniecką ziemię, a mnie w różnym czasie ciekawiło dowiedzieć się od nich szczegółów ich związków z moim rodzinnym krajem. A okazało się, że związki z obwodem donieckim Roman Iwaniczuk miał i to całkiem poważne, o czym wspominają nasi współcześni, którym poszczęściło się rozmawiać z pisarzem. A i on sam, na szczęście, pozostawił swoje wspomnienia o pobycie na Doniecczyźnie w takich książkach jak “Drogi wolne i niewolne. Dzienniki. 1991–1994” oraz “Głosy znad wód Genezaret. Jeszcze nie pisałem o Donbasie…”. Oprócz tego R. Iwaniczuk udzielił wywiadu korespondentowi czasopisma “Donbas” “Bez pracy i nadziei nic nie bywa” (Donbas, 1993, nr 4). Celem niniejszego artykułu jest zbadanie biograficznych i twórczych związków pisarza i działacza społecznego Romana Iwaniczuka z obwodem donieckim; na podstawie rozważań przedstawiciela Galicji o donieckim kraju powiedzieć, że jednak istnieje “znaczący ukraiński potencjał w zrusyfikowanym regionie naszego państwa” [4, s. 480], że “ta ziemia od wieków jest ukraińska” [4, s. 475] i że “nie trzeba dzielić Ukraińców na zachodniaków i wschodniaków” [1, s. 130], a razem budować soborną, wolną i niepodległą państwowość. Impulsem do poszukiwań materiałów o osobistych i twórczych związkach pisarza i działacza społecznego Romana Iwaniczuka z obwodem donieckim stał się dla mnie artykuł Ihora Zoca “Nasz wspólny los: o ruchu proświtańskim na Doniecczyźnie początku lat 90.” [1]. Autor, powołując się na gazetę “Nasze słowo” (nr 3, grudzień 1992), poinformował, że “12-14 listopada na Doniecczyźnie przebywał znany ukraiński pisarz, deputowany Rady Najwyższej, zastępca przewodniczącego WUT “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Roman Iwaniczuk. Oprócz Doniecka, gdzie miał spotkania w zarządzie obwodowym “Proświty” ze studentami uniwersytetu państwowego i liceum, w jedynej ukraińskiej szkole, pisarz odwiedził Bachmut i wsie. Głębokie wrażenie na Romanie Iwaniczuku wywarł pobyt we wsi Zwaniwka w rejonie artemowskim, gdzie usłyszał opowieści o przymusowej deportacji tutaj chłopów w 1950 roku z byłego obwodu drohobyckiego. Jako przewodniczący Lwowskiej “Proświty” zaproponował donieckim proświtańcom nawiązanie ściślejszej współpracy, w ramach której realizować wymianę kulturalną i informacyjną. “Nie trzeba dzielić Ukraińców na zachodniaków i wschodniaków”, – oświadczył deputowany” [1, s. 130]. Czego udało się autorowi tych słów dowiedzieć o osobistych i twórczych związkach z obwodem donieckim znanego pisarza i działacza społecznego Romana Iwaniczuka? O tym będzie mowa poniżej. Najpierw przytoczę odpowiedzi tych, którzy zdołali podzielić się ze mną wspomnieniami o tamtych wydarzeniach początku lat 90. Iwan Birczak z Bachmutu (proświtaniec, działacz społeczny, redaktor gazety “Nasze słowo”): “Roman Iwaniczuk był na otwarciu gimnazjum ukraińskiego w Kramatorsku. Razem z profesorem W. Sujarkiem miałem zaszczyt towarzyszyć pisarzowi i deputowanemu RN Ukrainy R. Iwaniczukowi w tej podróży. Odwiedziliśmy Ławrę Świętogórską, wtedy jeszcze nie należała ona do cerkwi moskiewskiej, a także Zwaniwkę i Bachmut. To były niezapomniane czasy, ciekawe spotkania i wrażenia z tego, co widzieliśmy i słyszeliśmy. Niestety, zdjęcia się nie zachowały, straciłem całe archiwum w Bachmucie, być może coś jest u W. Sujarka. Wspomnieniami mogę się podzielić”. Wołodymyr Berezin z Konstantynówki (dziennikarz, krajoznawca, działacz ochrony przyrody): “Byłem na spotkaniu z Romanem Iwanowyczem w bibliotece centralnej w Bachmucie. Trzeba Birczaka i Sujarka zapytać. Książka z autografem została w Bachmucie...”. Olha Kancir ze wsi Zwaniwka (nauczycielka w Szkole Ogólnokształcącej nr 13 w Soledarze): “Przypominam sobie to spotkanie. I autograf autora miałam – powieść “Orda”. Biblioteka została utracona, niestety. Notatkę udostępniłam, może ktoś z mieszkańców wsi sobie przypomni. Ale nie przypominam sobie, żeby fotograf był na spotkaniu. Dobrze pamiętam, że kolędowaliśmy jako uczestniczki kółka krajoznawczego”. Katria Fiłonowa z Kramatorska (pracownica muzeum): “We wrześniu 1993 r. R. I. Iwaniczuk był na otwarciu Gimnazjum w Kramatorsku. Spotykał się z nauczycielami. Mam od niego z tego dnia książkę z autografem, ale została w Kramatorsku. Mogę poprosić, żeby pani wysłać”. Później rodaczka przesłała fotokopię autografu w
Książka Romana Iwaniczuka „Błogosław, duszo moja, Pana…”: podpis autora i data: 1.IX.1993. Wałerij Syrotenko z Kramatorska (swego czasu wykładowca Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego, obecnie pracownik Donieckiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego): „Pamiętam, że Roman Iwaniczuk występował przed studentami wydziału nauczania początkowego w wydziałowej auli. Aktywnie kontaktował się z nim profesor Wasyl Tychonowycz Horbaczuk, być może coś zostało u jego syna Dmytra. Z wystąpienia Iwaniczuka przed studentami wydziału nauczania początkowego zapamiętałem taki moment: pisarz opowiadał, że długo nie mógł znaleźć odpowiedniego tytułu dla nowej powieści historycznej. Tytuł przyszedł niespodziewanie. Wypoczywał z żoną na Krymie. Podczas spaceru po górach zobaczył niepozorny, słabowity kwiat. Kochając kwiaty i znając nazwy wielu z nich, Iwaniczuk zwrócił się do żony z pytaniem, co to za kwiat. Ta odpowiedziała, że to przecież malwa, ale w nieodpowiedniej glebie nie może w pełni się rozwinąć. I pisarz poczuł, że to jest właśnie ten symboliczny obraz – człowiek bez ojczyzny nie może normalnie istnieć, dlatego pojawił się taki ostateczny tytuł powieści „Malwy”. Próby dowiedzenia się od poszczególnych osób o szczegółach pobytu Romana Iwaniczuka na Donbasie, jego przemyśleniach o losie tego regionu, niewiele dały: u wielu zatarły się szczegóły tamtych spotkań, wielu moich ziomków stało się przesiedleńcami, stracili zdjęcia i książki… Jak wspomniano wyżej, na szczęście mamy wspomnienia samego pisarza, które weszły do dwóch jego książek. Do nich, jako źródeł pierwotnych, warto się odwołać. Przez długi czas Romana Iwaniczuka nie opuszczała myśl: przez 60 przeżytych lat odwiedził wiele krajów, „pragnął poznać Ukrainę i wydawało się, że to zrobił, bo przecież bywał niemal w każdym regionie. Jednak „niemal” – to jeszcze nie wszystko, z jakiegoś powodu ani razu nie dotarłem do wschodniej granicy mojej ojczyzny, czyż więc miałem prawo, nie zmierzywszy jej od krańca do krańca własnymi nogami, mówić, że ją znam? I czy nie powinno przenikać mnie uczucie wstydu za to, że pół świata objeździłem wzdłuż i wszerz, a Ukrainy – nie?” [4, s. 474]. Wtedy przypomniały się pisarzowi słowa jego pobratymca-współczesnego Dmytra Pawłyczki o tym, że, rzekomo, „na Ukrainę pora już patrzeć nie z wysokości Howerli, a – hałdy. Paradnością trącą te słowa, jednak ukryta jest w nich i szczera prawda; zrekonstruowałbym to wyrażenie tak: patrzeć na Ukrainę trzeba jednocześnie z Howerli i donbaskiej hałdy, oparłszy się, niczym olbrzym, nogami o obie wysokości – i wtedy na dole zobaczysz majestatyczny Dniepr, który nie dzieli, a łączy oba brzegi naszego państwa…” [4, s. 474–475]. W rozmyślaniach Romana Iwaniczuka o przyczynach, które przez długi czas nie sprowadzały go na stepowe przestrzenie Donbasu, mimochodem znajdujemy też krótką charakterystykę tego regionu, jego osobliwości, w szczególności językowych i mentalnych. Roman Iwanowycz wspominał: „Docierałem do zachodniej granicy Donbasu jeszcze w młodości, kiedy pisałem „Żurawinowy krzyk”, lecz przekroczyć jej nie było dane. Cóż to była za przyczyna: brak czasu, zmęczenie, czy może strach przed najbardziej zranionym regionem Ukrainy, gdzie autochton wstydzi się swojego ojczystego języka, a przybysz nienawidzi tego kraju, który – według wyrażenia jednej kijowskiej rosyjskojęzycznej pisarki – nie jest jego ojczyzną, a miejscem zamieszkania? Możliwe… Był kiedyś strach i we mnie: z mojego języka naśmieją się i banderowcem nazwą, jeszcze i przeinaczą – „proszę pana do kobiety”… A co z tego, gdyby i tak? Kiedy nie poczujesz, gdzie cię najbardziej boli, wtedy diagnozy nie postawisz i, oczywiście, nie wyleczysz choroby. Lecz to ja dzisiaj jestem taki odważny…” [4, s. 475]. W swoich wspomnieniach Roman Iwaniczuk wspomina, kiedy to „ten impuls wreszcie nastąpił”, czyli kiedy ostatecznie podjął decyzję o wyjeździe na Donbas. Po pierwsze, to rozmowy poszczególnej części mieszkańców Donbasu oraz niektórych działaczy partyjnych i deputowanych, którzy „nienawidzili wszystkiego, co ukraińskie, jak tylko może nienawidzić swojej ojczyzny janczar” i którym „nie potrzeba ani niebiesko-żółtej flagi, ani tryzuba, ani jakiejkolwiek niepodległości, oni chcą przyłączyć się do Rosji” [4, s. 478]. Właśnie dwaj z takich ługańsko-donieckich deputowanych, niejacy Kozarenko i Steszenko, spotkali Romana Iwaniczuka w stołówce deputackiej i oświadczyli mu, deputowanemu z Galicji, „żeby galiczanie nie przeszkadzali wschodniakom żyć tak, jak im się tego chce… wy sobie budujcie samodzielną Ukrainę na zachodzie, a nas nie dotykajcie” [tamże]. Tamtym razem Roman Iwaniczuk ostro odpowiedział tym janczarom-rozłamowcom: „Wy we dwóch albo większą grupą chętnych ruszajcie sobie do Rosji, a Ukraina bez was jakoś się obejdzie!” [4, s. 479]. „I wtedy zrozumiałem jedną z najważniejszych prawd: Ukrainiec staje się świadomy dopiero wtedy, kiedy swoim myśleniem potrafi objąć i uznać za rodzinny cały swój kraj – od horyzontu do horyzontu” [tamże]. I podjął ostateczną decyzję – jechać w doniecki, uśmierzony region i osobiście spotkać się z miejscową ludnością oraz, w miarę możliwości, przeprowadzić tę pracę oświatową z pozycji narodowo-państwowych i postanowień konstytucyjnych. Przypomniało się, że on, deputowany, pisarz i członek Proświty, miał też osobne zaproszenia z Donbasu: „Pani Marija Olijnyk, znana działaczka Proświty na Donbasie, dawno zapraszała mnie do odwiedzenia donieckiej „Proświty” – i pojechałem” [tamże]. Gdzież bywał Roman Iwaniczuk, z kim rozmawiał na Donbasie? Spotykał się z członkami Proświty i wojskowymi, ze studentami i licealistami, był w takich dużych miastach jak Donieck, Bachmut, Słowiańsk, a także odwiedził wieś Zwaniwkę, nocował w kilku donieckich rodzinach… Czyli gość miał możliwość dość pełnego poznania tego uśmierzonego regionu. Ale wszystko po kolei. „Pierwsze moje spotkanie z donieczanami odbyło się w Donieckiej średniej szkole specjalnej nr 65, którą kieruje pan Hromowyj. Placówka oświatowa we wszystkich przejawach swojego codziennego życia jest wskroś ukraińska, nauczyciele wykwalifikowani, uczniowie intelektualnie rozwinięci i dobrze przygotowani z języka, literatury, historii, ukrainoznawstwa; pobywszy w tej szkole kilka godzin, zapomniałem, że ona i jeszcze ukraińskie liceum przy Donieckim Uniwersytecie – to jedyne póki co ukraińskie wyspy edukacyjne w wielkim morzu zrusyfikowanego miasta. Jedyne!” [4, s. 480]. „Drugi mój przyjazd do Doniecka zbiegł się ze znanym strajkiem górników, który doprowadził do rozwiązania parlamentu i do przedterminowych wyborów Prezydenta Ukrainy. Górnicy bębniili w sz...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
łomami, skandowali antypaństwowe hasła; na centralnym placu przy pomniku Lenina wrzeszczał sepleniący deputowany ludowy, podżegając naród do aktywnego nieposłuszeństwa… Lecz oto poznał mnie z twarzy pewien górnik, ten z brzegu, podszedł i powiedział: „Deputowany, ty tylko nie pomyśl, że to naród – naród pracuje i będzie pracować, ty tam zarządź, żeby tym dali na pół litra i niech się wynoszą do diabła… I powiedz Prezydentowi, niech przyjedzie sam do Doniecka, ale niech nie łamie na nas języka po moskiewsku, nam się to nie podoba, tutaj wszyscy to Ukraińcy!”. Słuchając go, pomyślałem: a czy on zdaje sobie sprawę, że sam rozmawia ze mną po rosyjsku?.. Oto wam jeszcze jedna sprzeczność między pozytywem a negatywem w donieckim kraju” [4, s. 481]. „Na zaproszenie dyrektora ukraińskiego gimnazjum w Kramatorsku, pana Mykoły Konobryckiego, przyjechałem na otwarcie tej placówki oświatowej. Niebiesko-żółte flagi, wykwintny język ukraiński uczniów i nauczycieli, wykonanie przez uczniowski chór Hymnu Ukrainy, obecność władz obwodowych na święcie – wszystko odbywało się tak, jak powinno być w niepodległym państwie, ale i tutaj dręczyła mnie bolesna świadomość: to jedyna ukraińska szkoła w mieście…” [4, s. 483–484]. „W Bachmucie odwiedziłem ukrainizowaną jednostkę wojskową, gdzie komendy, pomoce wizualne i język służbowy są wyłącznie ukraińskie; dowodził wtedy nią generał Paływoda. Otóż pokazał mi na mapie niezabezpieczoną linię wschodniej granicy – czyż więc mogę być pewny o naszą niepodległość, kiedy nie jest zabezpieczona wschodnia granica?” [4, s. 484]. „W Słowiańsku spotkał nas na ulicy mój dawny kolega z roku z Uniwersytetu Lwowskiego, profesor Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego Wasyl Horbaczuk i zaprosił do siebie na nocleg” [4, s. 485]. 3 września 1993 roku gość z Galicji spotkał się ze studentami oraz wykładowcami wydziału nauczania początkowego Słowiańskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Spotkanie odbyło się w budynku dydaktycznym przy ulicy Uniwersyteckiej 10 (w tamtym czasie ulica imienia Lenina 10) – drugie piętro, aula, gdzie swego czasu, w październiku 1952 roku, z czytaniem swoich wierszy występował poeta Wołodymyr Sosiura. Roman Iwaniczuk o tamtym spotkaniu wspomina tak: „Aula była przepełniona, jednak nastawiona do gościa nieufnie. Przeważał język rosyjski, studenci spoglądali na mnie wyraźnie sceptycznie, mówiąc: zaraz zacznie agitować za językiem, państwem, niepodległością. A może i rzeczywiście dla młodzieży te tematy już się przejadły?.. Czułem opór audytorium i, nie szukając dróg na skróty, postawiłem przed studentami dylemat: niewolnictwo i wolność. Co to jest niewolnictwo, a co to jest wolność, od czego wolność i po co? Co to jest syte i głodne niewolnictwo: różnica między tymi kategoriami? Dlaczego Mojżesz przebywał z wyzwolonym narodem czterdzieści lat na pustyni? Co to jest upaństwowiona utopia? Co to jest dzika demokracja?.. Dyskusja trwała dwie godziny. Po zakończeniu podeszła do mnie studentka i powiedziała: „Pan dzisiaj zmienił mój światopogląd”. Czyż więc nie warto było dla niej jednej jechać na Donbas? Ale – śpiącego trzeba ostrożnie budzić, żeby się nie przestraszył, bielma z oczu nie zdzierać, a zmywać trzeba, żeby nie bolało, światłem ducha nie można oślepiać; bądźmy nauczycielami, a nie poganiaczami…” [4, s. 485]. Podróż po Doniecczyźnie zakończyła się wizytą w „Donieckiej Szwajcarii”, jak nazywają to miejsce dziennikarze i dokąd zazwyczaj (wiem z osobistego doświadczenia) wożono honorowych gości – do Swiatohirska, nad rzekę Doniec, do klasztoru. „Wasyl Sujarko i Iwan Birczak zabrali mnie do Sławianogorska i wspięliśmy się stromymi górami do klasztoru Swiatohirskiego. To wysoko, to już pod niebem, przy Bogu. Zatrzymaliśmy się na szczycie na równi ze złotym krzyżem, którym zwieńczona była kopuła cerkwi wyrastającej ze skały, spojrzałem w przyprawiającą o zawrót głowy głębię i zobaczyłem na jej dnie czarujący kraj w zagajnikach, lasach, jarach, łanach, przecięty błękitną wstęgą Dońca. I w tej chwili uwierzyłem, że Pan nie odwróci więcej swojego wzroku od Ukrainy, która rozpostarła się na dole, i zmęczonemu Dawidowi, który właśnie przełamał kręgosłup olbrzymowi, doda siły, by ustać na uwolnionej od Filistynów ziemi. I jeszcze wydało mi się, że z sąsiedniej góry zwaliło się podobieństwo współczesnego Goliata, który zresztą cały czas stał na glinianych nogach” [4, s. 486]. Ciekawymi i pożytecznymi dla nas są rozważania Romana Iwaniczuka o kraju donieckim. Człowiek bezstronny, który już w podeszłym wieku trafia w nasz kraj, moim zdaniem, daje mu dość gruntowną i obiektywną ocenę. „A tych wyraźnie rozgraniczonych warstw społecznych na Doniecczyźnie jest aż trzy. Górna – to przybysze, bezczelne, ukrainożercze szumowiny, które pozostały nadal przy władzy i których społeczeństwo do dziś się boi; ci wczorajsi okupanci, a obecnie dywersanci i prowokatorzy, dławią się pogardą do języka ukraińskiego, idei narodowej, symboliki i niepodległości; oni też rządzą w regionie politycznym balem… Średnia – to uformowany przez historię, tradycje, edukację, wychowanie narodowe potencjał intelektualny, który w perspektywie dojdzie do władzy jako nosiciel idei państwa narodowego… I wreszcie – dolna, obecnie jeszcze niema, oślepiona i odurzona niewolą warstwa żywicieli kraju, którzy dają społeczeństwu wszystko, co jest mu do życia potrzebne, jednak, pozbawiona świadomości narodowej i inicjatywy, uważa, że wszystko stworzone przez nią w sferze kultury materialnej i duchowej ktoś daje jej z góry albo powinien dać; jest ona zawsze gotowa iść za tymi, którzy więcej obiecują, a obiecują, oczywiście, komuniści, i żywiciel na własną głowę wybiera ich do parlamentu. I będzie tak trwało dopóty, dopóki intelektualiści ze średniej warstwy nie wyjdą z zamkniętego koła politycznej samowystarczalności i nie zagrodzą drogi obiecankom z górnej warstwy, którzy, nabywszy nie lada doświadczenia w praktyce oszustwa i kłamstwa, mają obecnie otwarty dostęp do narodu” [4, s. 482–483]. Jak dla mnie, mieszkańca Wschodu z dziada-pradziada, którego przodkowie osiedlili się w donieckiej słobodzie Hrodiwka, obecnie w rejonie pokrowskim, ocena galicjanina jest obiektywna i prawdziwa. Całe swoje świadome życie przeżyłem w kręgu tych ludzi i dobrze znam ich stosunek do problemów społeczno-politycznych, materialno-bytowych, wiem, jak wielu z nich czekało i dzisiaj czeka na „ruski mir”, wzywało Putina, by przyszedł ich „wyzwolić”. Jednocześnie na donieckiej ziemi mieszka niemało świadomych Ukraińców, którzy wbrew niewiarygodnemu naciskowi ze strony Rosji, prorosyjskich partii i lokalnych separatystów, prowadzili i kontynuują pracę na rzecz utwierdzenia państwowości i jedności na tej od dawna ukraińskiej ziemi. Swoje wspomnienia z pobytu na Doniecczyźnie Roman Iwaniczuk zakończył następująco: Przedstawiciele Ziomkostwa Donieckiego Wałerij Romańko i Mychajło Milian przy grobie Romana Iwaniczuka. Lwów, Cmentarz Łyczakowski. 20.09.2024 r.
podsumowującym zdaniem: „Podzieliłem się z czytelnikiem swoimi sprzecznymi i, ostatecznie, optymistycznymi wrażeniami o Donbasie…” [4, s. 485]. O problemach na donieckiej ziemi wiemy niemało, zwłaszcza z dzisiejszych wiadomości. Ale wieje nadzieją i oczekiwaniem na lepsze z takich wniosków pisarza, które pozostawił w swoich zapisach dziennikowych z lat 1991–1994: „…po powrocie do Galicji mogłem bez taryfy ulgowej mówić o znaczącym ukraińskim potencjale w zrusyfikowanym regionie naszego państwa” [4, s. 475-476]. Romanowi Iwanyczukowi dane było zastać wydarzenia 2014 roku, kiedy Rosja zagarnęła Krym i część Donbasu. Ale i wtedy pisarz nie tracił optymizmu i, w istocie, dawał wskazówki dzisiejszemu i przyszłym pokoleniom Ukraińców. Te rady, zwłaszcza dzisiaj, pozostają niezwykle aktualne: „…nie dalecy Amerykanie i nie syci Europejczycy, a jedynie Ukraińcy mogą zatrzymać wroga, bo wiedzą nieomylnie: obecnego agresora czeka taki sam los, jak tyranów – Husajna, Kaddafiego, Ceaușescu” [3, s. 168]. A na pytanie, czy długo potrwa walka, Roman Iwanyczuk tak odpowiedział rozmówcy: „Ty nie pytaj, ile ona potrwa, a pomyśl, ile już potrwała – i wytrzymał nasz naród to szkolenie. I jeszcze o jednym chcę ci przypomnieć: kto nie chroni oddanej mu w spadku ziemi, kto ją trwoni, przepija, ten zasługuje na najcięższą wzgardę. Takich nawet żebraki do swojego grona nie przyjmują…” [tamże]. Sam fakt pobytu Romana Iwanyczuka w donieckim kraju, a tym bardziej jego wspomnienia, są tą nicią, która ściśle łączy Donbas i Galicję, świadczy o soborności Ukrainy… Mój artykuł o osobistych i twórczych związkach Romana Iwanyczuka z Donbasem, według jego słów, „najbardziej zranionym regionem Ukrainy”, mam nadzieję, stanie się niewielkim skromnym wkładem w wieniec pamięci utalentowanego pisarza i działacza społecznego. Pobyt na Lwowszczyźnie mój, urodzonego na Donbasie, również, ze swojej strony, niech będzie mocną nicią, która łączy nasze regiony, potwierdzeniem tej jedności i niepodzielności Ukrainy, jej soborności i państwowości, o czym mówił Roman Iwanyczuk. Jednocześnie uważamy, że temat, który wzięliśmy do naświetlenia, wymaga dalszych badań. W przyszłości warto zwrócić uwagę na takie kwestie: odnaleźć i dokonać analizy wywiadu Romana Iwanyczuka, którego udzielił korespondentowi czasopisma „Donbas” Anatolijowi Łazorence w 1993 roku; uściślić chronologię pobytu pisarza na Donbasie, wszak on sam podkreślił, że odbył „w ciągu dwóch lat cztery podróże w region…”; zebrać bardziej szczegółowe wspomnienia tych świadków-ziomków, którzy rozmawiali z Romanem Iwanyczukiem w okresie jego wyjazdu na Donbas i, być może, mają jego autografy lub fotografie z tamtego czasu. Postać Romana Iwanyczuka jest znacząca dla Ukrainy. Dla dzisiejszych i przyszłych czytelników zawsze będą ważne informacje o jego związkach z Donbasem, rozważania o losie donieckiego regionu, o tym, że „…ta ziemia od wieków jest ukraińska i nie mamy prawa wyobcowywać się i chować przed nią, a musimy poznawać, oswajać się na niej i bronić w razie potrzeby” [4, s. 475–476]. Literatura 1. Zoc I. Nasza wspólna dola: o ruchu proświatowskim na Donbasie początku lat 1990. // Donbas: przeszłość i teraźniejszość: almanach historyczno-krajoznawczy. 2024. nr 2. – s. 126–131. 2. Iwanyczuk Roman. Bez pracy i nadziei niczego nie bywa: Wywiad z korespondentem „Donbasu” Anatolijem Łazorenką. // Donbas. 1993. nr 4. 3. Iwanyczuk R. I. Głosy znad wód Genezaret. Jeszcze nie pisałem o Donbasie… Lwów: Sribne słowo, 2016. – s. 135–169. 4. Iwanyczuk R. I. Drogi wolne i niewolne. Dzienniki. 1991–1994. Charków: Folio, 2016. 555 s. 5. Roman Iwanyczuk w Donbasie // Nasze słowo. 1992. nr 3. – s. 4.
Tłumaczenie maszynowe
„Ukrposzta” wydała i w ciągu pierwszej doby sprzedała znaczek „Memorandum budapesztańskie – to gówno” na kwotę 2 mln hrywien. Poinformował o tym dyrektor generalny spółki Ihor Smilanski. Określił jako „kreatywność” zdolność firmy do zarobienia w ten sposób pieniędzy, z których zostaną opłacone podatki. Smilanski dodał, że nowość wydano w ramach projektu „Własna marka” – podaje portal ZN.UA. Wszystkim tym komentatorom, którzy nie docenili „kreatywności” „Ukrposzty”, Smilanski poradził po prostu jej nie kupować. „Kto chce, ten kupuje. Komu ten pomysł nie odpowiada, ten omija. Demokracja i wolność słowa w działaniu”, – dodał Smilanski. Opowiedział, że do wydania tego znaczka zainspirował go wywiad Zełenskiego z amerykańskim dziennikarzem Lexem Friedmanem. Arkusz pocztowy z 9 znaczkami z napisem „Memorandum budapesztańskie – to „gówno” (w wersji angielskiej „bull**it”) jest sprzedawany online i kosztuje 600 hrywien. Na wpis Smilańskiego zareagowała posłanka ludowa Iryna Heraszczenko. Nazwała wydany znaczek „głupim smakiem” w stylu humoru 95. Kwartału, który wywołuje obrzydzenie. „A propos, panie Smilański, może pan wydać jeszcze 27 podobnych znaczków ze zdjęciem Zełenskiego i mini-memorandami budapesztańskimi, tak zwanymi „umowami bezpieczeństwa”, podpisanymi już osobiście przez niego, które nie dały Ukrainie żadnych gwarancji bezpieczeństwa. Czy to za słabe?” – napisała Heraszczenko. Jak zauważyła redaktorka działu polityki międzynarodowej ZN.UA Tetiana Sylina, na znaczku widoczna jest postać Ołeksandra Czałego, który w składzie ukraińskiej delegacji uczestniczył w rozmowach z Rosją w Stambule w 2022 roku. „Ba, znajome wszystkie twarze… A kto to tam majaczy za plecami Leonida Kuczmy podczas podpisywania tego gówna? Czyżby ten sam Ołeksandr Czalyj, który w składzie ukraińskiej delegacji uczestniczył w rozmowach z Rosją w Stambule w 2022 roku, otrzymawszy, jak twierdzi, dyrektywy od prezydenta Zełenskiego?”. Pod wpisem Smilańskiego o nowym znaczku komentujący zupełnie nie kryją emocji: „Opuściliście się do poziomu dzisiejszych sterników. Show i rżniecie. Teraz jest smutno. Długo się trzymaliście, Ihorze. Nie wytrzymaliście. Zasymilowaliście się. Rozpłynęliście się”, – komentuje użytkowniczka Inna Selezniowa. „Wulgaryzmy to reklama rosyjskiego przekleństwa. Dzieci czytają, widzą, że „to fajne”, i naśladują. Czyli dorośli przyzwyczajają dzieci do rosyjskiej wulgarności jako niezbędnej części mentalności rf. A ideolodzy rf widzą to i rozumieją, że „oni od nas mentalnie niczym się nie różnią””, – kontynuuje Serhij Szewczenko. „Cyrk na czele z 95. Kwartałem. Głupi i jeszcze głupszy. Przykro od ogłupiania ludności....”, – mówi pod postem Smilańskiego Iryna Romanenko. „Ignorancja, brak smaku, brak poczucia umiaru, bezczelność i pełna nieszacunek wobec Ukraińców, z których zdecydowana większość już w komentarzach napisała, że tego nie wolno publikować. Wreszcie lekceważenie państwa, które krwawi, i deprecjonowanie tych, którzy tę krew przelewają”, – jest przekonana Oksana Bajło. „Co za hańba, do tego za państwowe pieniądze, czyli za pieniądze narodu, tę hańbę demonstrują na cały świat. To właśnie jest ta potężna wiktoria, czy jeszcze nie, czy jeszcze można dno przebijać?” – mówi Natalia Petlik. Zaznaczmy, że najlepszym znaczkiem pocztowym Ukrainy 2024 roku wybrano „Pod osłoną Bogurodzicy”, który wydano przed Dniem Obrońców i Obrończyń Ukrainy. Ze sprzedaży zebrano prawie 1 mln hrywien na potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy. Przypomnijmy: w 2024 roku minęło 30 lat od podpisania Memorandum budapesztańskiego. W 2022 roku pierwsi, drudzy i trzeci prezydenci Ukrainy – Leonid Krawczuk, Leonid Kuczma, Wiktor Juszczenko – zwrócili się do sygnatariuszy Memorandum budapesztańskiego z żądaniem wykazania, że dokument „nie był zwykłym oszustwem”.
Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przesada, bo inaczej nie wyobrażał sobie swojego życia. Często rozmawialiśmy, głównie przez telefon. Cieszył się, opowiadając o odkrytych przez siebie nowych sławnych nazwiskach, nowych wyrazistych osobowościach, które rodzinnie lub pochodzeniem były związane z Ukrainą. Nie zapominał przypomnieć o tej wielkiej pomocy w tłumaczeniu zagranicznych źródeł z języka angielskiego, której udziela mu żona Hałyna Hawryliwna, a także córka, doktor nauk filologicznych Sniżana Żyhun. W każdej naszej rozmowie obowiązkowo wspominał i opowiadał o rodzinie, o synu Ołehu, a zwłaszcza o wnuczce Ninie. Skarżył się ostatnio na dolegliwości – przeszkadzał w pracy ból głowy, męczyły częste wizyty u lekarzy. Planów miał wiele, nie raz przez telefon dzielił się swoimi niepokojami, wątpliwościami, mówił, że tak mało pojawia się prac na tematy historii narodowej, autorskich książek popularyzatorskich – słowników, informatorów, encyklopedii. Uważał, że potrzebne są historie regionalne – Galicji, Bukowiny, Podola, Słobożanszczyzny, Naddnieprza, Donbasu, Taurydy, Polesia, Nadczarnomorza... Myślał, pisał, nalegał na podniesienie poziomu kultury narodowej i kultury politycznej, a także na potrzebę samoidentyfikacji jednostki w celu formowania politycznie świadomego Ukraińca. Do tego, uważał, niezbędne jest rozszerzanie przestrzeni wolności poprzez prowadzenie narodowej polityki informacyjnej. Szczególnie konsekwentnie Witalij Ablicow bronił konieczności demitologizacji poprzez media sowieckiego dziedzictwa, dekomunizacji, desowietyzacji społeczeństwa i osobiście starał się to robić. Wielkie nadzieje pokładał w patriotycznie nastawionej elicie, która powinna określić, sformułować priorytety dla Ukrainy, wśród których samoidentyfikacja, solidarność narodowa, formowanie ogólnonarodowego środowiska kulturowego, przestrzeni kulturowej byłyby wśród czołowych. Jednym słowem, podporządkować wszystko głównemu celowi: naród ukraiński musi stać się narodem państwowotwórczym i w sposób skonsolidowany budować państwo narodowe. Wierzył w nasze zwycięstwo nad totalitarno-raszystowską Rosją i jeszcze na długo przed pełnoskalową inwazją północnego agresora mówił: „Bez Ukrainy Rosja powróci do Azji, bo traci to, co grabieżczo przywłaszczyła: nazwę, historię...”. Dlatego optymistycznie patrzył w przyszłość, bo dogłębnie poznał tysiącletnie próby, które przeżyła Ukraina. Był przekonany, że za nami i prawda, i siła: „Ukraina, jako bezpośrednia spadkobierczyni Rusi Kijowskiej, – państwo, nad którym świeci szczęśliwa gwiazda”. Aby ta szczęśliwa gwiazda jeszcze jaśniej świeciła nad Ukrainą, promieniując życiodajną energią odrodzenia narodowego i państwowego samostanowienia narodu ukraińskiego, tak śmiało patrzył prawdzie w oczy niezapomniany Witalij Ablicow.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ŻULYNSKYJ
Minął już czterdziesty dzień, odkąd ten niestrudzony pisarz, literaturoznawca, publicysta, historyk i redaktor z woli Pana odszedł 26 listopada 2024 r. poza granicę ziemskiego życia. Mimowolnie w pełnym smutku przygnębieniu rozmyślasz: „Czyżby wszystko to, co przez niego wycierpiane, wywalczone i stworzone, nad czym zmagał się w wątpliwościach i przeżyciach jego niespokojny umysł, należy tylko do przeszłości? A zatem znika w mroku bezlitosnego czasu?”. William Faulkner twierdził: „Przeszłość nigdy nie znika. Ona nawet nie jest przeszłością”. Nie, dorobek twórczy Witalija Ablicowa, jego spuścizna dziennikarska, literaturoznawcza, publicystyczna, a zwłaszcza encyklopedyczna, należą do teraźniejszości i przyszłości. Marzył, rwał się, by zostać pisarzem – tworzyć teksty artystyczne, ale burzliwe wydarzenia społeczno-polityczne zmuszały go niemal codziennie do chwytania za dziennikarskie pióro. Większość jego artykułów, opublikowanych w gazetach „Słowo Proświty”, „Hołos Ukrajiny”, „Deń”, „Ukrajina mołoda”, „Ukrajinśka literaturna hazeta” oraz w redagowanych przez niego czasopismach „Dierżawna sprawa”, „Perspektywa” i w gazecie „Ukrajinśkyj forum”, przeczytałem i ostatecznie utwierdziłem się w przekonaniu, że wiele tematów poruszonych przez tego wrażliwie reagującego na napięcia problemowe współczesnej Ukrainy dziennikarza jest aktualnych do dziś. Witalij Ablicow, analizując palące tematy krajowego życia społecznego i często inicjując dyskusję publiczną dotyczącą złożonych problemów sytuacji wewnątrzpolitycznej młodego państwa, z reguły starał się wskazać wyjście ze ślepej uliczki zgodnie z wezwaniem wybitnego językoznawcy i literaturoznawcy Jurija Szewelowa: „Kartagina naszej prowincjonalności musi zostać zburzona”. Wspomnę choćby zainicjowaną przez Witalija Ablicowa w przededniu wyborów prezydenckich w 2019 roku dyskusję publiczną na temat: „Na ile wybitni przywódcy polityczni Ukrainy, zarówno niedawnej przeszłości, jak i teraźniejszości, odpowiadają swojemu wysokiemu uznaniu?”. Nie o odbrązawianie znanych postaci historycznych, jak próbowali to zarzucać Ablicowowi jego oponenci, podkreślając jego krytyczny stosunek do działań Symona Petlury, Wołodymyra Wynnyczenki i Mychajła Hruszewskiego oraz pierwszych działaczy niepodległej Ukrainy, nie o radykalną rewizję ich działalności proponował prowadzić rozmowę publicysta z ponad czterdziestoletnim stażem twórczym. Przypomnijmy, że dyskusję rozpoczynał w przededniu wyborów prezydenckich i przyszłych parlamentarnych, a jego, podobnie jak pewną część wyborców, niepokoiło, czy w fotelu prezydenckim nie zasiądzie nieznany dotąd społeczeństwu działacz bez cech lidera, a zatem czy aktywna część wyborców jest zdolna obiektywnie oceniać działalność przywódców państwowych niedawnej przeszłości i teraźniejszości. Dlatego Ablicow proponował krytycznie przejrzeć szereg ówczesnych liderów państwowych pod kątem ich zdolności do bycia przywódcami na wysokim szczeblu państwowym. Niepokoiło go i oburzało to, że ukraińska władza w tym najtrudniejszym okresie historii narodowej, w czasie agresji Rosji na wschodzie Ukrainy, aneksji Krymu, komplikacji stosunków międzynarodowych, myśli i działa po zaściankowemu, że „historia uczy tego, że niczego nie uczy”. Tak jak z komunistyczno-bolszewicką Rosją na początku XX wieku Ukraińska Republika Ludowa nie znalazła wspólnego języka, tak i z putinowską Rosją niepodległa Ukraina języka nie znajdzie – przekonywał Witalij Ablicow w 2014 roku, proponując wyciągnąć wnioski z lat 1917–1919 oraz początku lat 90. W tamtych tragicznych czasach, kiedy rozpoczęła się krymska wyczerpująca konfrontacja z reżimem Putina i odzyskiwanie wschodnich terytoriów, publicysta Ablicow wzywał do całkowitego zerwania wszelkich stosunków z Federacją Rosyjską i proponował skupić się na tworzeniu europejskiej niepodległej przyszłości Ukrainy. Przede wszystkim Witalij Ablicow swoimi wystąpieniami w prasie, radiu i telewizji, a także na stanowisku zastępcy przewodniczącego Państwowego Komitetu Polityki Informacyjnej, Telewizji i Radiofonii Ukrainy, dążył do zerwania informacyjnego z północnym agresorem, który prowadził systemową wojnę informacyjną z Ukrainą. Przewodniczący komitetu Iwan Dracz i jego zastępca Witalij Ablicow znaleźli się w niezwykle trudnej sytuacji na początku XXI wieku w krajowej przestrzeni informacyjnej. Na Ukrainie w rzeczywistości brakowało celowej polityki państwowej w sferze informacyjnej. Rosyjskie gazety centralne tak jak rozpowszechniały się w USRR, tak rozpowszechniały się na początku 2000 roku w niepodległej Ukrainie. Krajowe media faktycznie, poza pojedynczymi przypadkami, nie przeciwstawiają się agresywnej, moskiewskiej kontrpropagandzie. Co więcej, pospieszne, nieprzemyślane rozpaństwowienie mediów drukowanych doprowadziło do zniszczenia większości ukraińskich gazet i czasopism na Ukrainie. Dyletanckie reformy krajowej przestrzeni informacyjnej wywołały nową falę rusyfikacji nie tylko mediów, ale objęły także inne sfery życia na Ukrainie. Prawie wszystkie główne kanały telewizyjne i radiowe oraz zdecydowana większość gazet znalazły się w rękach oligarchów, na dodatek wykorzystują one państwową bazę techniczną i poligraficzną, w szczególności koncern RRT, ale z jakiegoś powodu państwo tego nie opodatkowuje. Moskwa nadal zabiera z Ukrainy lwią część zysków z reklam, a my nie mamy środków, aby stworzyć choć jedną masową ogólnoukraińską gazetę, która byłaby rozpowszechniana we wszystkich regionach Ukrainy. A w tym czasie rynek reklamowy operuje miliardami hrywien. Witalij Ablicow przypomina: „1 minuta reklamy podczas agitacji prezydenckiej na »Interze« kosztuje 139 tysięcy hrywien, a kamizelka kuloodporna dla żołnierza ATO – 5 tysięcy hrywien, całe wyposażenie – 130 tysięcy hrywien”. A jakie problemy stwarzają kablowe sieci telewizyjne, w szczególności z transmisją ukrainofobicznych rosyjskich filmów. Jednym słowem, Ukraina jak była, tak pozostała na 2000 rok częścią rosyjskiej przestrzeni informacyjnej. Rosyjska filia moskiewskiego ORT (Publiczna Telewizja Rosyjska), która bezceremonialnie wdarła się jeszcze w 1996 roku w ukraińską przestrzeń informacyjną, nadal „rozkwita” niemal na całej Ukrainie. I dzieje się to w czasach, gdy Ukraina zmuszona jest prowadzić na wschodzie wojnę z krajem-agresorem, a konfrontacji militarnej towarzyszy nieustająca wojna hybrydowa agresywnego północnego sąsiada z Ukrainą. Witalij Ablicow występuje w prasie z propozycjami przerejestrowania mediów, zarówno drukowanych, jak i elektronicznych, wprowadzenia opodatkowania zagranicznych wydawnictw, stacji radiowych i telewizyjnych, rozpoczęcia systemowej i konsekwentnej polityki kontrpropagandowej oraz określenia priorytetem polityki państwowej w sferze informacyjnej kształtowania tożsamości narodowej na wschodzie Ukrainy i na Krymie, tworzenia i promowania jakościowego produktu informacyjnego, podnoszenia prestiżu języka ukraińskiego, kultury, odrodzenia, przebudzenia pamięci historycznej, świadomości historycznej. Sam rozpoczyna pracę nad trzytomowym wydaniem popularnonaukowym „Ukraina” (tom 1 „Ruś Kijowska”, tom 2 „Hetmanat”, tom 3 „Ukraina”). Rozpoczął od badania procesu państwowotwórczego, który zakończył się utworzeniem państwa hetmańskiego „Wojsko Zaporoskie” (1648–1782), ponieważ uważał, że państwo hetmańskie to decydująca epoka naszej historii, która sprzyjała kształtowaniu ideologii, kultury, kompleksu gospodarczego. Poprosił mnie o napisanie przedmowy do swojego trzytomnika, ale wstrzymał się od jego publikacji. Dopracowywał go, chociaż część tej pracy opublikował w t. 42 „Donieckiego biuletynu Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki” (2016 r.) pod tytułem „Historia Ukrainy: rzeczywistość i jej interpretacje”. Równolegle pracował nad informatorami encyklopedycznymi, a dokładniej autorskimi encyklopediami. Opracował encyklopedię „Galaktyka »Ukraina«” (2007), „Ukraiński Kosmos. Encyklopedia kosmiczna” (2009, współautor), „Mecenasi” (2011, 2016), „Uczeni Ukrainy – laureaci międzynarodowych nagród i wyróżnień” (NANU, „Nauka Ukrainy w światowej przestrzeni informacyjnej”, wyd. 4, 2011), „Ukraiński WSZECH-ŚWIAT” (2 t. 2011), „Ukraiński ruch noblowski” (czasopismo „Nasza perspektywa”, 2015–16), „Kijów: Encyklopedia” (2016). Kończył długotrwałą pracę poszukiwawczą nad encyklopedią „Ukraina: osobowości”, do której, jak opowiadał, wejdą artykuły o znanych i zapomnianych, zagubionych w świecie Ukraińcach, którzy utwierdzali ukraińskie idee państwowotwórcze, walczyli o ich wcielenie w życie. W swojej bazie Witalij Ablicow przechowywał tysiące nazwisk, wśród których są setki tych, którzy w swojej biografii lub w wywiadzie wspominają, że ich przodkowie pochodzą z Ukrainy. Przypominał: ośmiu laureatów Nagrody Nobla urodziło się na ukraińskich ziemiach etnicznych, jeszcze około 30 uhonorowanych nagrodą Nobla w autobiografiach wskazuje, że ich przodkowie to przybysze z Ukrainy. Czy więc „będziemy odmawiać im pokrewieństwa?” – pytał badacz i przestrzegał przed zapomnieniem wielu, wielu sławnych ludzi, urodzonych na Ukrainie lub których przodkowie pochodzą z naszych stron. Wierzył, że kiedyś zostanie w pełni zrealizowany zainicjowany przez niego projekt: tworzenie filmów dokumentalnych i fabularnych, poświęconych tym, którzy zmuszeni byli opuścić rodzimą ziemię, którzy stali się ofiarami reżimu totalitarnego, przywódcom narodu, liderom duchowym, wybitnym intelektualistom... Sam Witalij Ablicow, pracując przez czternaście lat w Państwowym Komitecie Telewizji i Radia, zwłaszcza na stanowisku dyrektora zjednoczenia telewizyjnego „Kultura”, brał udział w tworzeniu serii filmów telewizyjnych „W poszukiwaniu prawdy”, był autorem i prowadzącym audycji „Podstawa” i „Odrodzenie”, telewizyjnego talk-show „Myśli pod prąd”, poświęconych pisarzom, poetom, działaczom politycznym i społecznym epoki „Rozstrzelanego odrodzenia”, a także przybyszom z Ukrainy – uczonym, pisarzom, artystom, wynalazcom... W gazecie „Hołos Ukrajiny” Ablicow publikuje cykle „Pożegnanie z Azją”, „Hetmanat”, „Ukraina XX”, „Oblicza tysiącleci”, występuje jako autor, redaktor i współautor książek „Nostalgia” (2001; 2003), „Ukraińska przestrzeń informacyjna” (2002), „Ołeś Honczar: pragnijcie zamierzeń głębokich” (2007), „Dialog przez ocean: J. Szewelow – O. Honczar” (2009), „Świat Iwana Dracza w komentarzach Witalija Ablicowa” (2016), „Ołeś Honczar. Iluzja i rzeczywistość” (2018, 2019). Nawiasem mówiąc, twórcza przyjaźń z Iwanem Draczem stymulowała Witalija Ablicowa do stworzenia przez niego serii „Portret ukraiński”, w której opublikował książki „Ołeś Honczar. Katharsis” oraz „Dmytro Hnatiuk. Głos i władza” (obie 2000), „Iwan Dziuba. Pragnienie” (2003), „Jewhen Stachiw. Ostatni młodo-gwardzista” (2004), „Petro Seweryn. Z sobą wzięli Ukrainę” (2007), „Mychajło Derehus. Talent”. We współpracy z Instytutem Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy drukuje aktualne badanie „Donbas: europejska Ukraina czy azjatyckie dzikie pole” (2014). Pracował katorżniczo – bez prze-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
lekt. W niektórych dialektach języka ukraińskiego, twierdzi on, słowo mys' rzeczywiście było używane i miejscami nadal jest używane w znaczeniu wiewiórka. Słowo to ma głębokie korzenie i jest związane z leksyką prasłowiańską. W dialektach karpackich, w szczególności na Huculszczyźnie oraz w niektórych częściach Łemkowszczyzny, mys' figuruje właśnie w znaczeniu wiewiórka i często było używane w folklorze oraz nazwach ludowych. Wniosek: słowo mys' w znaczeniu wiewiórka jest archaiczne i dialektalne, a we współczesnym języku ukraińskim nie jest używane. Mimo to można je spotkać w materiałach etnograficznych oraz niektórych współczesnych gwarach. Rzeczywiście, od pisarza Mykoły Wasylczuka dowiedziałem się o występowaniu mysi-wiewiórki w jego rodzinnej wsi Wełykyj Klucziw na Kołomyjszczyźnie, nie jest wykluczone, że także w innych miejscowościach Huculszczyzny. We wsi Połonna w powiecie sanockim na Zakerzoniu znana jest wieś Myscowa, gdzie odnotowano nazwisko Myćo, które prawdopodobnie pochodzi od nazwy wiewiórki-mysi-myci przez analogię do innych nazwisk „zwierzęcych” w rodzaju Wowk (Wilk), Medwid' (Niedźwiedź), Łew (Lew), Łys (Lis), Zajac' (Zając), Borsuk, Łos', Chomjak (Chomik) itp. Na Przedkarpaciu spotyka się również nazwisko Mysiw. Analogiczne przykłady nie są wyjątkiem od reguły. Można ufać w pełni, można częściowo, można w ogóle nie ufać sztucznej inteligencji. Mimo to operuje ona całą gigantyczną bazą informacji w Internecie i w danym przypadku jej wyjaśnienia pokrywają się z przedstawionymi wnioskami. Traci sens także dalsze używanie skrzydlatego zwrotu „Roztykatysia mysliju po drewu” (Rozpływać się myślą po drzewie), którego używali pisarze Jurij SzoWKopłas (powieść „Ludyna żywe dwiczi” – „Człowiek żyje dwa razy”), Roman Fedoriw (powieść „Otczyj swityłnyk” – „Ojcowski kaganek”) i inni. Więc co, czy w przyszłości badacze będą interpretować słowo mys' jako prawdopodobnie błędnie przepisane przez kogoś w poemacie na mysł o znaczeniu rozum, myśl, ponieważ oryginał się nie zachował, czy dadzą pierwszeństwo wiewiórce? Jak to mówią, pożyjemy – zobaczymy. Bo przecież ile razy prasa pisała (na przykład swego czasu Mychajło Szałata w gazecie „Literaturna Ukrajina”), że pierwszy wers wspaniałej pieśni brzmi „Nicz jaka, Hospody, misiaczna, zoriana” (Noc jaka, Panie, księżycowa, gwiaździsta) do słów Mychajła Staryckiego, jednak nasi wykonawcy wciąż uparcie śpiewają ją na sowiecką modłę bez wzmianki o Bogu: „Nicz jaka misiaczna, zoriana, jasnaja” – i choćbyś im kołki na głowie ciosał! radości: „Myszo, jestem na Ukrainie! Jestem w domu!” – tak napisała Inna Rusnak w adnotacji w swoim dzienniku wojny. Jakże potrzebna jest ona, ta spowiedź Inny, wszystkim, których los i rodziny nieznośnie oplata aż do zatrzymania oddechu uświadomienie słowa niewola! Czytajcie, zrozumcie, powiedzcie światu o małej i tak niezłomnej Myszy, która w każdym swoim słowie zdołała na nowo przeżyć wszystko, co gwałtownie wtargnęło w ich małą rodzinę pełnoskalową inwazją nienawistnej szumowiny na rodzimą ukraińską ziemię! P. S. Kto pragnie nabyć książkę, proszę zwracać się w mediach społecznościowych do autorki, członkini NSŻU, laureatki Literacko-Artystycznej Nagrody imienia Iwana Nahirniaka Inny Rusnak. Inna HONCZAR, członkini NSPU, NSŻU, m. Nowodniestrowsk
Tłumaczenie maszynowe
Roman PASTUCH, dziennikarz, pisarz, krajoznawca
„Czyż nie godzi się nam, bracia, // Rozpocząć dawnymi słowami // Skrobną opowieść o wyprawie Igora, // Igora Światosławowicza? // A zacząć nam ową pieśń // Według dzisiejszych wydarzeń, // Nie według zamysłu Bojana, // Bojan bowiem nasz wieszcz, // Jeśli chciał komu pieśń tworzyć, // Rozpływał się myslą po drzewie, // Szarym wilkiem po ziemi, // Siwym orłem pod chmurami...”. Mam nadzieję, że czytelnicy pamiętają ze szkolnej ławy te początkowe wersy wybitnego dzieła literackiego naszego narodu z XII wieku „Słowo o wyprawie Igora”, inaczej – „Słowo o wyprawie Igora”, które nawet zadawano uczniom do nauczenia się na pamięć. Prawda, nauczenia się w staroruskim oryginale, a nie w przekładzie na współczesny język ukraiński. Przypomniałem je sobie ponownie podczas poszukiwania odpowiedzi na temat pochodzenia rzadkich frazeologizmów: „Mokry (zmokł), jak lopka” (do nitki, cały) i „Do panahtu” (całkowicie, w pień), które funkcjonują na mojej Stryjszczyźnie i, być może, gdzie indziej. Ostatecznie porzuciłem bezowocne zajęcie i powróciłem do zacytowanego początku „Słowa...”. Od razu powiem, że nie widzę potrzeby dodawania swoich „pięciu groszy” do dwustuletniej dyskusji bez kropki nad „i” o jego możliwym autorze-galicjaninie, a także do kohorty tłumaczy poematu na różne języki. Wystarczy przypomnieć, że liczy się ich wiele dziesiątek. W szczególności wśród ukraińskich tłumaczy i „prześpiewywaczy” całego dzieła lub jego poszczególnych części byli tacy pisarze i uczeni, jak Mychajło Maksymowycz, Iwan Wahyłewycz, Markijan Szaszkewycz, Taras Szewczenko, Iwan Franko, Stepan Rudanśkyj, Jurij Fedkowycz, Omelan Ohonowśkyj, Mykoła Arkas, Panas Myrnyj, Wasyl Szczurat, Mychajło Hruszewśkyj, Bohdan Łepkyj, Iwan Ohijenko, Wołodymyr Swidzinśkyj, Jurij Łysenko, Łeonid Machnoweć, Dmytro Biłous, Natalja Zabiła, Lina Kostenko i inni. Dalej zawężę ponowne cytowanie fragmentu ze „Słowa...” do czterech słów, a mianowicie do: „Rozpływał się myslą po drzewie”. Wyjaśnienie znajduje się w wydanym w dwóch książeczkach „Słowie o wyprawie Igora” (Kijów, „Dnipro”, 1982): „Większość badaczy i tłumaczy pozostawia ten tekst bez interpretacji. Ponieważ taki obraz jest wyraźnie książkowy, niektórzy uczeni przypuszczają
Inna Rusnak
Słowa gubią się niczym płatki śniegu, które wiatr zdmuchuje z dłoni mojej duszy… Niczym gwiazdy, które gasną o świcie, zabierając ze sobą cały przeżyty i nieprzeżyty ból, który bezsilnie zstępował z każdą stroną w realia ukraińskiego losu i tysięcy losów, zniszczonych przez tę straszną wojnę… Doczytałam, a tymczasem mimo woli wyobraziłam sobie tysiące par oczu jeńców. Myślimy, że w pierwotnym rękopisie „Słowa” w miejscu „mysliju” mogło być „mezhoju” (staroruskie mezga – sok z drzewa). Wtedy obraz nabiera naturalności: „rozlewał się (wiosennym) sokiem po drzewie”. Na pierwszy rzut oka wygląda to niby wiarygodnie i umotywowane, gdyby nie jedno „ale”. Co, jeśli nieznany autor „Słowa...” miał na myśli nie, darujcie ironię, wyssany z palca hipotetyczny sok z drzewa, a coś innego? Dlaczego wyssany z palca? Bo ten sok nie wpisuje się w logiczny „zwierzęcy” szereg z siwym sokołem i szarym wilkiem. Nie wpisuje się – i tyle. Przed kontynuacją opowieści o poszukiwaniu bardziej wiarygodnej interpretacji wspomnę, jak w różnym czasie tłumaczyli to „ciemne miejsce” w poemacie różni badacze. Dzięki mądremu Internetowi brzmi to tak: Markijan Szaszkewycz: „Rozlewał się myślą po drzewie”; Iwan Franko: „Rozpływał się rozumem po drzewie”; Maksym Rylski: „Rozlewał się myślą po drzewie”; Dmytro Biłous: „Rozpływał się myślą po drzewie”; Jurij Łysenko: „Rozlewał się myślą po drzewie”; Wasyl Szewczuk: „Rozlewał się myślą po drzewie”; Lina Kostenko (z Wiktorem Szewczukiem): „Rozpływał się myślą po drzewie”... Listę nazwisk tłumaczy można kontynuować, jednak w rezultacie otrzymamy powtórzenie tych samych wariantów interpretacji. Nie wykluczam istnienia jeszcze jakichś wariantów, jednak z powodu braku źródeł pisanych są mi one nieznane. Swego czasu ciekawą próbę zbliżenia się do rozwiązania tej zagadki „ciemnego miejsca” ze „Słowa...” podjął pisarz Stepan Puszyk w badaniu „Daraby płyną w legendę” (Kijów, „Radianśkyj pysmennyk”, 1990). Po słusznych rozważaniach w logicznym kierunku, on jednak niespodziewanie wywnioskował: „Sądzę, że i tego wystarczy, aby słowa „mysliju” nie zmieniać na „mys” – wiewiórkę, chociaż w rejonie opoczeckim obwodu pskowskiego tak nazywają wiewiórkę”. I to wtedy, gdy na podstawie dowodowego, niech i oddalonego od Galicji potwierdzenia tożsamości nazw „mys” i wiewiórka, miał w ręku karty, by rozwinąć myśl. Możliwe, że z obawy przed skompromitowaniem się po jej wypowiedzeniu badacz odwrócił się w stronę autorytatywnych poprzedników, ale chciał być oryginalniejszy. W nurcie powiedzianego przypuścił, że kiedy Bojan zaczynał tworzyć pieśń, to najpierw śpiewał o kosmicznym drzewie życia, którego wierzchołek wieńczył król ptaków – orzeł (symbol boga nieba), dalej owijał myślą całe drzewo, biegł wilkiem po ziemi. Niby Bojan mógł „rozpływać się myślami po drzewie” światowym, a nowożytny poeta zaczyna od 1 maja 1185 roku. Wygląda na to, że mamy tu do czynienia z wydumanym filozofowaniem na temat jakiegoś abstrakcyjnego kosmicznego światowego drzewa życia, podczas gdy w poemacie mowa o realnym, ziemskim, żywym, oczywistym. Do głowy przyszła znana anegdota z życia dwóch wybitnych uczonych. Jeden zastał drugiego w domu, jak ten coś mieszał w garnku, i przypuścił, że pewnie kolega zlał razem jakieś substancje chemiczne i przeprowadza z nimi eksperyment. Na co drugi uśmiechnął się i odpowiedział: „Daj spokój, smażę sobie jajecznicę”. Jak widać, z autorytetem wymienionych osób Stepanowi Puszykowi mimo wszystko trudno było dyskutować na korzyść odmiennej, własnej odpowiedzi. W przeciwieństwie do niego wziął na siebie taką odpowiedzialność autor tej publikacji. Zgodźmy się: no nie pasuje to rozpływanie i rozlewanie myślą po drzewie do tego samego siwego orła i szarego wilka! Nie pasuje – i koniec! To tak nielogiczne, że widać to, jak mówią, nawet gołym okiem. Bo co ma do tego abstrakcyjna myśl w jednym logicznym szeregu z dwoma konkretnymi dzikimi zwierzętami, które żyją u nas od niepamiętnych czasów? Po tym wszystkim przypomniała się aforystyczna strofa znanego poety: „Pocił się, pocił; zmęczony przystanął, // Od szkatułki odstąpił, // I jak ją otworzyć, wciąż nie zgadł: // A szkatułka po prostu się otwierała”. Oto i tutaj. Nie inaczej, jak w zacytowanym fragmencie ze „Słowa...” mowa nie o, darujcie, już kilka razy wspomnianej myśli czy rozumie, a o zwykłej leśnej puszystej piękności – wiewiórce, która żyje na drzewach! Teraz „ciemne miejsce” z utworu brzmi dziwnie prosto i zrozumiale: „Rozpływał się wiewiórką po drzewie, szarym wilkiem po ziemi, siwym orłem pod chmurami”! Przy okazji, oprócz wiewiórki, mistrzynią wspinania się po drzewach jest także nasza puszysta kotka, którą na Podkarpaciu nazywają „myćka”, „mycia”, tak też wołają: „Myć, myć!”. Co więcej, lokalnym synonimem słowa kot jest słowo „maćko”, „maćo”. Czujecie dźwiękowe, literowe i pojęciowe podobieństwo „myci”, „mysi” i „maća”? Ponieważ kotka od dawna jest udomowiona i żyje w ludzkim domu, a wiewiórka pozostaje dzikim zwierzątkiem i żyje w lesie, to i z tego punktu widzenia naturalnie łączy się ona z przedstawicielami dzikiej fauny – orłem i wilkiem. Jednocześnie dawno zaobserwowano związek małego futerkowego zwierzątka – wiewiórki – z polskim „mysz” i czeskim „myš” o znaczeniu mysz jako również małego futerkowego zwierzątka. Wszystkie je łączy prasłowiańskie słowo „mysь” – wiewiórka, czyli małe futerkowe zwierzątko. Przez długie wieki w wyniku praktyki językowej nastąpiło rozróżnienie: w języku ukraińskim zachowało ono pierwotne znaczenie, a w innych językach słowiańskich i poszczególnych dialektach utrwaliło się przy myszy. Mimo powiedzianego, i tu, i tam wiewiórka i mysz oznaczają małe futerkowe zwierzątka-gryzonie, tylko wiewiórki na drzewie, a myszy na ziemi lub pod ziemią. Zakończywszy opracowanie dostępnych źródeł do tematu tego artykułu, doszedłem właśnie do tego bardzo wiarygodnego wniosku, ale powstrzymałem się od przedwczesnego okrzyku: „Eureka!” – „Znalazłem!”. Jeszcze czego, u czytelników mogłoby powstać wrażenie, jakoby wszyscy wybitni i znani tłumacze oraz badacze „Słowa...” tyle dziesięcioleci, a nawet stuleci błądzili między trzema sosnami, a wasz pokorny sługa sparafrazował znane przysłowie w rodzaju: „Jednym zamachem wszystkich pokonałem” i schował ich do kieszeni. Dlatego chciałem znaleźć potwierdzenie uczonego autorytetu, który niezależnie ode mnie doszedł do takiego samego wniosku. I znalazł się w osobie ukraińskiego językoznawcy, docenta, zasłużonego pracownika oświaty Ukrainy Ołeksandra Awramenki. W programie kanału telewizyjnego 1+1 „Lekcja języka ukraińskiego” na YouTube 2 lutego 2022 r. wypowiedział się jasno i jednoznacznie. Mówił, że jeśli wiedzieć, iż w dawnych czasach „mysią” nazywano wiewiórkę, to wszystko staje na swoim miejscu. Wreszcie do powiedzianego „w tej sprawie” dołączyła się i sztuczna inteligencja. Nie chcę przerywać naszej historii. Ja wierzę w twój powrót. Wierzę, że żyjesz! Wierzę, że pewnego pięknego dnia (a właśnie takim on będzie!), zadzwoni telefon, ja podniosę słuchawkę i usłyszę do bólu bliski głos, pełen łez.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nich, ich krewnych, którzy gubią się w chłodzie wewnątrz własnego jestestwa od niewiedzy i niemal tracą grunt pod nogami z bezradności, a zwłaszcza – kolejnej repatriacji, ponad wszystko przerażeni tym, co najstraszniejsze… Dlatego nowa książka Inny Rusnak „Postaram się wrócić do domu…” (Sp. z o.o. „Diskursus”, obwód iwanofrankiwski) – to jej przepełniony bólem, trwający już niemal dwa lata czekania i wyczekiwania choćby najmniejszych wieści dziennik wojny, to spowiedź młodej kobiety, kochającej żony, niezłomnej patriotki, która ratując się przed realiami, samotnością, fizycznymi i moralnymi ranami, otworzyła przed ludźmi i światem swoje przeżycia, powierzając je początkowo tylko swojemu laptopowi, siostrze, matce, a z czasem jednak wypuściła wszystko na strony nowo narodzonej książki, aby bożonarodzeniowy cud jednak wkroczył w jej i ukochanego los, aby uratował, aby zwrócił jej Paszę z wrogich katowni żywym i nieuszkodzonym. Dlatego w dedykacji autorka zaznaczyła: „Mojemu mężowi Pawłowi. A także wszystkim jeńcom, zaginionym bez wieści i tym, którzy na ołtarzu wolności, pokoju i spokoju złożyli swoje życie. Historia naszej miłości zaczęła się na długo przed nami i pozostanie żyć po nas. Jest ona nieogarniona, niczym Wszechświat”. „Długo nie odważałam się podzielić z kimś opowieścią o tobie, o sobie, o nas. Ale w końcu część moich dziennikowych zapisów przeczytała nasza Alina, a potem już cały tekst – mama. Lecz ja dalej kontynuowałam coś dopisywać: szczęśliwe chwile, w których pozostałeś ty, wyrywałam ze skarbnicy pamięci twój głos, banalne frazy, które teraz są dla mnie na wagę złota. Bo tylko wracając do tekstu, czułam twoją obecność, rozmawiałam z tobą przez strony, żyłam dziennikiem. Boję się stawiać krop-
Tłumaczenie maszynowe
Halyna HNATIUK, przewodnicząca Dubieńskiego rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy
Ważnym czynnikiem, który pomoże czytelnikowi zrozumieć zamysł twórczy książki, jest jej przedmowa. Zazwyczaj Bohdan Tomenczuk nie datuje swoich wierszy, jednak właśnie w tej książce data ich powstania znajduje się na każdej stronie. Przecież sam autor zaznacza, że „…czas napisania jest istotą być może ważniejszą niż wszystkie jamby, trocheje, porównania i metafory razem wzięte…”. W tej książce spragniony wysokiej poezji czytelnik w wierszach Tomenczuka będzie mógł odnaleźć motywy zapalczywego Szewczenki, pełnego woli Małaniuka, niepokornego Stusa. I nie jest to dziwne, gdyż indywidualny styl poezji naszego przykarpackiego współczesnika jest mocno zakorzeniony w najlepszych tradycjach ukraińskiej liryki o brzmieniu obywatelskim i historiozoficznym. Tak, Bohdan Tomenczuk nie jest filologiem, ale jakże mistrzowsko tworzy on językową kanwę wierszy, jakże filigranowo wypisuje środki artystyczne!... Daleko nie każdemu filologowi starczy sił, by powiedzieć: „Świat naprawdę na prawdę ciasny”, „Życie – jak wieczna strata najdroższych, / Dopóki nas nie stracili oni” czy stworzyć aforyzm: „Byłaby bajka – znajdzie się morał”, albo jeszcze: „I znów rymuje się krew i miłość, / I sedno nie w banalności rymu…”. Co więcej, B. Tomenczuk to człowiek z głębokim zrozumieniem wartości chrześcijańskich i postulatów biblijnych, które jednak w kontekście ukraińskiej teraźniejszości wyraża inaczej. Tak, znane prawdy Nowego Testamentu: „Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich” (Ewangelia wg św. Jana 15:13, przekład Iwana Ohijenki), poeta parafrazuje już w pierwszym wierszu tej książki: „Wydaje mi się, tylko miłość jedna / Podniesie każdego naprzeciw kuli”. Ostre przeczucie obecnej wojny zostało utrwalone przez autora w wierszu z 19 sierpnia 1991 roku, oto zakończenie jego utworu: „Pijmy, chłopcy, do dna. Zagryźmy spasiwkami. / Tego lata urodziły się takie spasiwki. / Czy nasieje śniegów matka-rosja nad nami, / Czy pościele do nóg Ukraina święte ręczniki?..”. Wtedy, w 91-ym, modnie było mówić, że niepodległość kosztowała nas bez krwi. Czas pokazał, że nie kosztowała… Podobne proroctwa widzimy także w innych wierszach, jak choćby: „To rok grzybów... To znów rok grzybów... / To znów nastaną wszechświatowe łowy...”. Jeszcze jedno proroctwo od Bohdana Tomenczuka dotyczy czasów już przyszłych, powojennych: „Na paradach nosić będzie sztandary, / Kto wysokości wrogich nie zdobywał…”. Misja zaś poety w wojnie autorowi jawi się taką: „Znieś do schronów, zachowaj w Słowie / Wszystko, co kochałeś, wszystko, co tak kochałeś…”, przecież „w tym czasie nie milczą tylko ci, którzy – są…”. Mówiąc o książce Bohdana Tomenczuka, zwróćmy uwagę na wiersz, który dał jej tytuł. Jest to monolog żołnierza, który zginął w boju: „Białym na białym, mamo, śniegi / Pod zakrwawionym słońcem, / Gdzie spotkali nas wrogowie / z aniołem-stróżem. / Nas było dwoje... Niezliczenie ich, / A w ładownicy – ani grama. / Anioła ja ochronić zdążyłem, / Anioł nie zdążył mnie, mamo...”. Biały, czerwony i czarny – odwiecznie sakralne kolory ukraińskiego haftu, przy czym haft białym na białym – to ślubny, a czarnym na czarnym – żałobny… I żołnierz, który zdążył wypełnić misję anioła, chroniąc dobro kosztem własnego życia – to obraz-symbol całego naszego narodu w jego odwiecznej walce o własną tożsamość. Wojna – to całkowite zło dla poety, który zaznacza: „Nie bywa nieprzegranych wojen... / W końcu, wygranych też nie było…”. Nie mniej aforystycznie brzmi zakończenie innego wiersza, w którym liryczny bohater pyta sam siebie: „To jeszcze wojna czy już czystka / Narodu z takich, jak ty?”. Zwracając się do swojego wielce cierpiącego narodu, poeta pisze: „Umierać umiał, żeby zwyciężyć. / Kiedy już zwyciężysz, żeby żyć?”. Nieznośnie boli go rozdzielenie Ojczyzny na zachód i wschód, które ostro odczuwa się w wersach: „Był Dniepr, a teraz – męty, / I Dniestr, jak odcięta prawica...”. Czasami czytelnikowi może się wydawać, że autor waha się, pytając czy samego siebie, czy nas: „Ten świat jeszcze sobór czy już szapito?”. Taka sama wątpliwość odczuwa się w słowach: „Bóle – losami, kule – cierniami, / Flaga ściele się na trumnę. / Srebro – beczkami, krew – cysternami. / Kto za kogo tu – nie pojmę”. Wersy: „Ukraino, bólem zmęczona. / I nałożnico handlarzy. / Między piersiami ci pal wbity. / To nie z gardła krzyk, to z duszy”, – brzmią jak kontynuacja tradycji Małaniuka. Taka sama wyraźna intertekstualność odczuwa się w każdej strofie wiersza „W Bożych planach, druhu mój Horacjo, / My wszyscy – sami sobie reinkarnacja... / W nieprzetartych lustrach odbić / Nie od razu widać, gdzie król, gdzie błazen... / Kto naprawdę był, kto był tylko faworytem, / Kto z arki tworzył koryto, / A kto w czasy potopów i zamętu / Jak umiał, tak majstrował arkę, / Czyj cichy głos zagrzmiał żelaznie – / Nie spieszcie się, twory... Przepuśćcie Ojczyznę…”. Takie same aluzje do wiecznej klasyki budzi powiedziane przez niego o ludowym buntownictwie i oporze: „Dawno nie w pełnych żłobach sprawa, / My przecież nie Panasowe woły…”. Zauważmy, że nawet w wierszach napisanych przed pełnoskalową inwazją, autorowi całkowicie nie do przyjęcia są niesprawiedliwość, podłość, obłuda, i on absolutnie nie kłamie, stawiając pytanie na ostrzu noża: „Kraino amputowanej prawdy, / Ty czujesz, jak zeszłaś na psy?”. Taka sama intonacja, wraz z niepokojem o przyszłość Ukrainy, słyszy się i w innym wierszu, kiedy poeta zwraca się do rodzinnego kraju: „Ojczyzno zdrajców i wdów, / Iwanem wycierpiana Motro, / Na pośmiewisku światów / Stoisz, sprzedawana po raz kolejny…”. Czy nie w każdym wierszu poeta apeluje do narodowej i wszechświatowej obojętności: „Kiedy „jeszcze nie umarła” umierała przy was, /”
„Dlaczegoście milczeli?”, w jego wersach znów daje się słyszeć ostre słowa Małaniuka: „tarcze ogłuchłej Europy”. Naród-mankurt, który wyparł się korzeni, ale powstanie, gdy pojawi się dla niego zagrożenie – dla Bohdana Tomenczuka to: „My ci, co skurili „Kobziarza”, / Bo w wiejskim sklepie nie było co palić…”. Tak, jak niegdyś Wasyl Symonenko, Bohdan Tomenczuk z żalem wzdycha w wierszach: „Zmęczyłaś się byciem Ukrainą, / Moja poszarpana Ojczyzno?”. Na tydzień przed wielką inwazją jego liryczny bohater zwraca się w pozaczasowość i pozaprzestrzeń: „Ukraino… Słyszysz, Ukraino, / Potrzeba jeszcze rozstrzelanych imion?”. Na trzy godziny przed wojną przestrzeń Facebooka wybuchła wierszem Bohdana Tomenczuka: „My wiemy, co dzisiaj stoi na szali. / O co nasza przysięga i modlitwa… / Nie my zaczynaliśmy tę waszą wojnę, / Lecz musimy stawać do bitwy… / My wiemy: kogoś przyniosą na tarczach, / Zgaśnie los za losem. / Lecz wiemy także: Ojczyzna święta / Nikomu nie będzie niewolnicą… // Upadniemy w namodlony szept trawy, / I niebo zajęczy czajczo… / Lecz na świecie, wreszcie, nie stanie moskwy… / Trzymaj się, moja Ukraino…”. Szczerze wierząc w Chrystusa w Nowym Testamencie, liryczny bohater Bohdana Tomenczuka w chwili najwyższego zagrożenia i niebezpieczeństwa przemawia do nas jednak słowami starotestamentowymi: „Na wieki bądź błogosławiona, / Modlitwo… Ta, co krew za krew…”, a następnie niemal w każdym wierszu szczerze spowiada się, że nigdy nie będzie w stanie wybaczyć wrogom: „Te oczy konającego dzieciątka… / Tę zwierzęcą siłę wrogą – / Nawet, jak powiesz, by jej wybaczyć – / Nie posłucham, Boże, nie zdołam…”. Nigdy nie pogodzi się z tym, że: „Sam siebie nazywał pierworodnym moskal / i wymachiwał trzecim testamentem…”. Poeta odsłania przed nami realia czasu, w którym każdy musi dokonać swojego świadomego wyboru, wszak: „Po prostu żyć już nie wyjdzie. / Czas odmierzą Bóg i strzał”. Jakim poeta widzi naszą przyszłość? „Jeszcze będzie krwi, bólu i przekleństw, / Modlić się będziemy do Boga i Tarasa. / Zrodzeni w piekle wolności nie prześpią… / Nigdzie… Nigdy… I nie tym razem…”. A czy świat będzie z nami w tej walce, pyta wersami: „Jesteśmy my, a przed nami – wróg… / Na co czekasz, świecie, ty?”. O wojnie i zmęczeniu wojną Bohdan Tomenczuk mówi tak: „Wam chce się koca i ognia w kominku… / …A gdzieś cały świat wyleciał na minie, / Jemu by także na książkach wróżyć… / O tym, jak chciał tylko tyle, by żyć…”. Nawet modlitwa do Boga w wierszach Bohdana Tomenczuka bardziej przypomina nie zwracanie się do Najwyższego, a dialog wojowników-braci: „Nie wzywaj ich, Panie, na swój ostateczny sąd… / Pozwól go dokonać Ukrainie…”. Ten dialog kontynuowany jest w innym wierszu: „Panie, Ty także masz Syna. / A po co jedne krzyże i krzyże? / Ty przecież nie masz innych Ukrain – / Nas obroń i zabezpiecz…”. Widzimy, że liryczny bohater poezji Bohdana Tomenczuka dobrze zna wszystkie przykazania, ale nie jest niewolnikiem Bożym, a żołnierzem Pańskim, dlatego mówi: „Wybacz, że będziemy z mieczem / Przy drugim Syna przyjściu”. Boli go historia narodu, który nigdy nie napadał pierwszy, a tylko się bronił: „My zabijaliśmy, lecz podło nie czyniliśmy, / Bo planeta szła na opak… / My byliśmy i zostaliśmy – wojownicy… / Krew za krew… Ból za ból… / Śmierć za śmierć…”. Liryczny bohater bezpośrednio zwraca się do Pana, mówiąc o najtrudniejszych kartach naszej historii: „A gdzieżeś Ty był, przedmądry Chryste, / Między którymi bujałeś ideami, / Kiedy im nie było co jeść, / Oprócz żywych swoich dzieci?”. I dalej sam podsumowuje: „Taka wszechświatowa katastrofa. / Na wszystkich za mało zmartwychwstań? / Wydaje się, że Twoja Golgota / Wszystkiemu temu – tylko wątły cień…”. Ale on nie boi się tej walki, bo jest przekonany, że „Miniecie się wy, niczym esesery, / Z jego takim szalonym nieszczęściem. / Im więcej wrogów zabijemy teraz, / Tym mniej będzie zabijać dzieciom…”. Książka Bohdana Tomenczuka wyszła z druku i trafiła do rąk czytelnika w niezwykle trudnym okresie naszej historycznej drogi. Jest ona krwawym skrzepem twórczej energii jednego człowieka, który przepuszcza przez siebie ból całego narodu: „Dokąd tobą idzie twoja wiosna / Po tych przez ciebie wyrytych okopach?”, człowieka, który jest zdolny wyrazić to, co przeżywa całe pokolenie: „Tylko nie mówcie, że wszystko leczy czas, / Bo on jest tylko patomorfologiem”. Wojna trwa i ile jeszcze nieznośnego bólu przeleje się w wiersze – wie tylko Bóg. O autorze zaś chce się powiedzieć jego wersami: „I jak ten ból z siebie nie otrzepuj, / Nie odsuwaj gdzieś na margines, / Ty po prostu, człowieku, masz duszę, / Podobną czymś bardzo do niebios”. On jest nadwrażliwy i przeczulony na cierpienia najmniejszego dziecka, cierpliwość całego narodu i los całej planety. Autor książki „Wyszyjcie, mamo, kamizelkę kuloodporną”, nasz współczesny, poeta Bohdan Tomenczuk – bez wątpienia zasługuje na najwyższe wyróżnienie literackie w naszym państwie. Uznajmy to i usłyszmy jego duszę. Społeczność Rówieńszczyzny nie była wyjątkiem. „Kamizelkowe” tournée od zachodu kraju aż po książęcy Kijów przebiegało przez Równe. Niesamowite spotkanie z poetą Bohdanem Tomenczukiem. Jego patriotyczne słowo zaprezentowanej książki „Wyszyjcie, mamo, kamizelkę kuloodporną” głęboko poruszyło obecnych na spotkaniu. A pieśni do słów Bohdana Tomenczuka w wykonaniu Bohdany Trofimiuk nikogo nie pozostawiły obojętnym. Było patriotycznie, emocjonalnie, podniośle. Dlatego Rówieńskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, proświcianie w imieniu społeczności regionu mają wielkie nadzieje, że twórczość genialnego poety Bohdana Tomenczuka zostanie uhonorowana Narodową Nagrodą Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. To, że Bohdan Tomenczuk jest poetą głębokim i niepowtarzalnym, rozumie każdy, kto choć raz czytał jego wiersze. Jest on edukatorem, błyskotliwym matematykiem, dalekowzrocznym zarządcą, jednym z tych, których nazywa się budowniczymi ukraińskiej niepodległości. Człowiek encyklopedycznej wiedzy, zadziwiająco spójna osobowość i autorytet moralny, których, niestety, tak niewielu w naszych czasach. Ma fenomenalną pamięć do wszystkiego, co napisał w wierszach i publicystyce, a napisał doprawdy niemało. Laureat Narodowej Nagrody Szewczenkowskiej, w tym roku całkowicie zasadnie nominowany jest także do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej Narodowej, z tomem poezji „Wyszyjcie, mamo, kamizelkę kuloodporną”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dyrektorkę Narodowego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokuttia im. Josafata Kobryńskiego, wolontariuszkę, członkinię zarządu towarzystwa Jarosławę Tkaczuk, poetę, laureata Ludowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Wasyla Riabyj, a dyplomy honorowe ZOT „Proświta” wręczono docent katedry filologii Kołomyjskiego Instytutu, dyrektorce Centrum Zawodowej Kariery i Edukacji Prykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka, naukowej pracownicy Muzeum Huculszczyzny i Pokuttia, zastępczyni przewodniczącego KMRT „Proświta” Halinie Wołoszczuk, odpowiedzialnej sekretarce KMRT „Proświta” Olhie Rudanec, członkowi towarzystwa „Proświta”, krajoznawcy Bohdanowi Wołoszynskiemu, przewodniczącemu oddziału „Proświta” IUPR Jewhenijowi Lepjochinowi, przewodniczącemu oddziału „Proświta” w P’jadyczach Romanowi Sikorskiemu. Nagrody prosvitianom wręczył przewodniczący kołomyjskiego oddziału „Proświta” Wasyl Hołachuk. Podczas wręczania nagród do obecnych zwrócili się Jarosława Tkaczuk, Halina Wołoszczuk, a także student Kołomyjskiego Instytutu Prykarpackiego Uniwersytetu, żołnierz Sił Zbrojnych Ołeh Byrbyczuk, który podkreślił znaczenie działalności „Proświty” właśnie teraz, w czasie pełnowymiarowej inwazji Rosji na Ukrainę. W uroczystościach wzięły udział zespoły choreograficzne Miejskiego Pałacu Kultury „Narodnyj Dim”, kołomyjski chór „Proświta” pod kierunkiem Swiłany Hargat, chór „Jaworyna” (wieś Rakiwczyk). Prowadzącą imprezę była Olha Rudanec. Współczesna „Proświta” w Kołomyi kontynuuje działalność jako centrum oświaty i duchowości. Jej główne zadania polegają na popularyzacji języka i kultury ukraińskiej; wspieraniu inicjatyw młodzieżowych; sprzyjaniu rozwojowi literatury i sztuki ukraińskiej; organizowaniu wydarzeń mających na celu umacnianie świadomości narodowej. Dzięki aktywnej pracy organizacji Kołomyja pozostaje jednym z kulturalnych centrów Ukrainy, który pokazuje przykład zachowywania tradycji w połączeniu ze współczesnymi wyzwaniami. 35-lecie odrodzenia „Proświty” stało się ważną kamieniem milowym dla Kołomyi i całej Ukrainy. Ta data przypomina, że zachowanie narodowych tradycji i języka jest gwarancją jedności i siły naszego narodu zarówno w XIX i XX wieku, jak i teraz, w okresie wojny przeciwko Ukrainie. Odrodzona „Proświta” wpływa na życie duchowe i kulturalne naszego kraju dziś.
kształtowaniu pomyślnej przyszłości ukraińskiej nauki. W czasie wojny wielu uczniów wraz z rodzicami oraz pedagodzy zmuszeni byli opuścić przyfrontową Donieckczyznę i przebywają w różnych obwodach Ukrainy oraz za granicą. Utrzymywanie kontaktu z nimi jest niezbędnym warunkiem zachowania i dalszego rozwoju systemu edukacji Donieckczyzny. W tym kontekście telemost stał się jednym z ważnych czynników podtrzymywania zainteresowania młodzieży uczniowskiej aktualnymi zagadnieniami współczesnej ukraińskiej nauki, w tym także w dziedzinie fizyki wysokich energii. Szczerze życzymy uczniom i pedagogom zachowania więzi z rodzinną Donieckczyzną, odporności i męstwa, zdrowia oraz wytrwałości w przyswajaniu nowej wiedzy, pomyślnego kontynuowania nauki na odległość w naszych placówkach oświatowych, nowych postępowych odkryć i wdrażania ich w życie dla dobra pomyślności Ukrainy. Telemost zademonstrował nierozerwalny związek systemu szkolnej i pozaszkolnej edukacji Donieckczyzny z Narodowym Centrum „Mała Akademia Nauk Ukrainy”, dzięki któremu pedagodzy i ich wychowankowie mogą komunikować się z tak potężnymi instytucjami naukowymi, jak Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN. Komunalna pozaszkolna placówka oświatowa „Doniecka Obwodowa Mała Akademia Nauk Młodzieży Uczniowskiej” wyraża wdzięczność organizatorom wydarzenia oraz życzy kontynuacji ważnej pracy Małej Akademii Nauk Ukrainy na rzecz wspierania dociekliwej, utalentowanej młodzieży Donieckczyzny, która dąży do nauki, rozwoju i swoimi odkryciami udoskonalania świata.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna WOŁOSZCZUK, zastępczyni przewodniczącego Miejskiego Towarzystwa Rejonowego „Proświta”, dyrektorka Naukowo-Badawczego Centrum Kariery Zawodowej i Edukacji przez Całe Życie Przykarpackiego Uniwersytetu im. W. Stefanyka. W Domu Ludowym w Kołomyi społeczność miasta i rejonu uroczyście obchodziła 35-lecie odrodzenia miejsko-rejonowego towarzystwa „Proświta”. Świąteczne wydarzenie „Proświty – niegasnący żar” połączyło proświtian, władze, duchowieństwo, edukatorów, obrońców, działaczy kultury, naukowców, dziennikarzy i młodzież we wspólnym dążeniu do uczczenia tradycji, które pomogły Ukraińcom zachować swoją tożsamość w trudnych czasach. Uczestników wydarzenia powitali mer Kołomyi Bohdan Stanisławski, przewodniczący Kołomyjskiego Miejsko-Rejonowego Towarzystwa „Proświta” Wasyl Hłaholuk, pierwszy przewodniczący kołomyjskiej „Proświty” i pierwszy przewodniczący miasta Kołomyi Ihor Dowhaniuk, biskup pomocniczy eparchii kołomyjskiej UKGK, władyka Petro Holinej, mitrat prot. eparchii kołomyjskiej PKU Wasyl Miziuk. „Bez „Proświty” naszego narodu nie bylibyśmy zdolni iść właściwą drogą, aby dokonać takiego czy innego właściwego wyboru” – zwrócił się do obecnych władyka Petro Holinej. Mer Kołomyi Bohdan Stanisławski zaznaczył: „Jesteśmy na progu odnowienia naszej historii. Takie organizacje społeczne jak „Proświta” pomagają rozwijać świadomość i ducha narodowego naszej wspólnoty dla dobra naszej przyszłości”. Przewodniczący kołomyjskiej „Proświty” Wasyl Hłaholuk opowiedział o historii „Proświty”: „Pierwsza „Proświta” w Kołomyi została założona w 1877 roku po utworzeniu lwowskiej organizacji i szybko stała się ważnym ośrodkiem życia kulturalnego, edukacyjnego i społecznego Galicji. Jej działalność była skierowana na wspieranie edukacji wśród Ukraińców, rozwój wydawnictw oraz popularyzację kultury narodowej. Po wieloletnim zakazie działalności, na fali odrodzenia narodowego „Proświta” znów zaczęła działać w Kołomyi. Stała się centrum walki o przywrócenie języka ukraińskiego, pamięci historycznej i duchowości. Organizacja aktywnie włączyła się w demokratyczne przemiany i proklamację niepodległości Ukrainy”. Podczas uroczystości medalami „Budowniczy Ukrainy” nagrodzono Hennadija Romaniuka, wolontariusza, organizatora utworzenia komórki TUM im. Tarasa Szewczenki (później „Proświta”) w zakładzie „Kołomyjasilmasz” (1989 r.),
Tłumaczenie maszynowe
Oksana JEWDOKIMOWA, dyrektorka Komunalnej Pozaszkolnej Placówki Oświatowej „Doniecka Obwodowa Mała Akademia Nauk Młodzieży Szkolnej”
Pomimo wrogich zamiarów zajęcia i podbicia Doniecczyzny, wykorzenienia tutaj wszystkiego, co ukraińskie, edukatorzy obwodu w niezwykle trudnych warunkach pełnoskalowej inwazji kontynuują wytrwałą i pełną poświęcenia pracę, uczą i uczą się, interesują się najnowszymi współczesnymi trendami i osiągnięciami. Jednym z aktywnych ośrodków edukacyjnych jest obecnie Doniecki Oddział Terytorialny Małej Akademii Nauk Ukrainy. Komunalna Pozaszkolna Placówka Oświatowa „Doniecka Obwodowa Mała Akademia Nauk Młodzieży Szkolnej” zachowuje i wspiera tradycje twórczego podejścia do nauczania i wychowania dzieci, rozwoju zdolności badawczych i poszukiwawczych wszystkich, którzy pragną doskonalić się, dowiadywać jak najwięcej, nie ograniczając się do programu szkolnego. Jednym z potężnych przedsięwzięć edukacyjnych placówki stał się międzynarodowy telemost, który w ubiegłym roku połączył Europejską Organizację Badań Jądrowych CERN (Genewa, Szwajcaria) z Narodowym Centrum „Mała Akademia Nauk Ukrainy” (Kijów) oraz Donieckim Oddziałem Terytorialnym Małej Akademii Nauk Ukrainy. To doniosłe wydarzenie stało się kontynuacją serii telemostów i webinariów, które już połączyły NC MANU i CERN z placówkami oświatowymi miast Bucza, Irpień, Mariupol, Czernihów, Kijów oraz obwodów chersońskiego, charkowskiego, odeskiego, zaporoskiego i dniepropetrowskiego. Spotkanie zorganizowano w ramach wsparcia dla edukatorów niepokonanych miast Ukrainy, obwodów przyfrontowych, wśród których znajduje się dziś także Doniecczyzna. Symboliczne jest to, że wydarzenie odbyło się w przeddzień rocznicy powstania Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych, która w tym roku obchodzi 70-lecie swojego istnienia. Spotkanie online moderował Ołeksandr Jurow – wiodący specjalista Narodowego Centrum „Mała Akademia Nauk Ukrainy”, członek korespondent Akademii Nauk Technologicznych Ukrainy, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Klubu Honorowych Ambasadorów Nauki CERN na Ukrainie. Temat telemostu brzmiał: „Jak zobaczyć narodziny Wszechświata na własne oczy? Technologie, które otwierają drogę do badania najmniejszych cząstek materii”. Prelegentka Wałerija Łukaszenko to jedna z doświadczonych młodych ukraińskich naukowczyń w dziedzinie fizyki wysokich energii, badaczka Uniwersytetu w Zurychu (Szwajcaria), która z powodzeniem uczestniczy w badaniach CERN i aktywnie pomaga Ukrainie w czasie wojny, w szczególności poprzez charytatywny udział w wydarzeniach online wspierających edukatorów niepokonanej Ukrainy. Utalentowana badaczka opowiedziała, jak dzięki fizyce zainteresowała się badaniem narodzin Wszechświata, pomogła uczestnikom odbyć niezwykle ciekawą podróż do świata nauki, dowiedzieć się, jakie technologie otwierają drogę do badania najmniejszych cząstek materii, jak bada się początek istnienia naszego Wszechświata, jak i kiedy się narodził oraz ile lat ma nasz Wszechświat. Telemost wzbudził znaczne zainteresowanie wśród młodzieży szkolnej i społeczności pedagogicznej Ukrainy: zgodnie z rejestracją online wydarzeniem zainteresowała się 551 osoba, z czego uczestnikami-widzami telemostu zostało 237 uczniów i pracowników pedagogicznych placówek oświatowych Doniecczyzny oraz różnych regionów Ukrainy. Honorowymi gośćmi spotkania byli: Ołena Antykuz, zastępca dyrektora Liceum „Prestiż” I-III stopnia (o profilu akademickim) w Kurachowem w obwodzie donieckim, nauczyciel fizyki o najwyższej kategorii kwalifikacyjnej, nauczyciel-metodyk, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, honorowy ambasador nauki CERN na Ukrainie; Borys Hryniow, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, profesor, dyrektor Instytutu Materiałów Scyntylacyjnych NAN Ukrainy, przedstawiciel Ukrainy przy CERN. Uczestnicy telemostu – uczniowie i pedagodzy – otrzymali odpowiedzi na pytania, podziękowali organizatorom i prelegentce za umiejętność tak profesjonalnego, a zarazem ciekawego opowiedzenia o skomplikowanych sprawach prostymi słowami. Naszym zdaniem takie wydarzenie pokazało szacunek dla edukatorów Doniecczyzny, stało się nowym impulsem do wspierania zainteresowania młodzieży szkolnej nauką fizyki, edukacją i nauką w ogóle oraz sprzyja profesjonalnemu samookreśleniu uczniów starszych klas.
Tłumaczenie maszynowe
Dla współczesnych Ukraińców kozacy, wyprawy kozackie, prawa i wolności zaporoskie to nie tylko symbole godności narodowej i dumy, lecz także świadomość tego, że są oni potomkami unikalnego zjawiska w historii europejskiej. I nie ma w tym żadnej przesady: fenomen ukraińskiego kozactwa zawsze dziwił, zachwycał, inspirował. Oddziały zaporoskich kozaków nie raz wzywali na pomoc królowie i carowie, ich, jak ognia, bali się chanowie i sułtani, o ich hetmanach, koszowych atamanach układano pieśni, pisano powieści i eposy heroiczne. Czy jednak nie mylą się ci, którzy uważają tę wojskowo-społeczną jedność za twór czysto ukraiński? Przecież ze źródeł historycznych wiadomo: słowo „kozak”, mając pochodzenie tureckie, po raz pierwszy pojawiło się jeszcze w XIII wieku z objaśnieniem w słowniku języka połowieckiego jako strażnik i konwojent. Spotyka się je w dokumentach bizantyjskich, a także w różnych materiałach instruktażowych miast włoskich dla swoich kolonii na terytoriach czarnomorskich. I w każdym z tych źródeł kozacy traktowani są jako uzbrojeni ludzie, którzy zapewniają ochronę pogranicza lub eskortują duże grupy przewoźników towarów handlowych. Z czasem na ziemiach centralnej i wschodniej Ukrainy kozakami zaczęto nazywać ludzi, którzy, porzucając domy, wyruszali na poszukiwanie różnych łupów: jedni polowali, łowili ryby, wydobywali sól, inni zajmowali się zajęciem nie mniej niebezpiecznym — pomagali polskim wojskowym, napadali na tureckich zdobywców... Począwszy od końca XV wieku, o ukraińskich kozakach coraz więcej wzmianek pojawia się w różnych dokumentach historycznych: w przywilejach książęcych, w opisach wypraw, listach-skargach do dworu królewskiego. Cenne pod tym względem są także świadectwa współczesnych, naocznych świadków postępu ukraińskiego kozactwa, które było całkowicie odmienne od podobnych formacji wschodnioeuropejskich. Krajem kozaków z zachwytem nazywał Ukrainę w swoich zapiskach z podróży z połowy XVII wieku syryjski podróżnik, archidiakon Paweł z Aleppo. Zwyczaje, prawa i wolności kozackie wysoko oceniał w „Opisie Ukrainy” (1651 r.) francuski inżynier i kartograf Guillaume Levasseur de Beauplan. Wasyl HUBAREĆ. Kto i jak pisał historię kozactwa? Historią powstania i utwierdzenia kozactwa zaporoskiego interesowali się różni badacze: byli wśród nich Niemcy, Francuzi, Polacy, Rosjanie. Ale daleko nie wszyscy jednakowo oceniali rolę i znaczenie tego wybitnego zjawiska społecznego dla narodu ukraińskiego. I nie chodzi tu o ograniczoną ilość materiału historycznego czy niedostępność ważnych dokumentów. Powiedzmy, Niemiec Aleksander Rigelman, posiadający tytuł rosyjskiego generała-majora służby inżynieryjnej, w swoich pracach historycznych odnosił się wrogo do zaporoskich kozaków, całkowicie usprawiedliwiał zniszczenie Siczy Zaporoskiej na polecenie cesarzowej Katarzyny II. Tak samo inny rosyjski historyk Iwan Bołtin (również, nawiasem mówiąc, generał-major) przy traktowaniu zaporożców był daleki od obiektywizmu, trzymał się imperialnego poglądu na likwidację Siczy, zaprzeczając podstępowi i przemocy wojsk carskich. A francuski podróżnik i kronikarz Pierre Chevalier, autor „Historii wojny kozaków przeciwko Polsce”, będąc na polskiej służbie, na korzyść króla mylił wydarzenia i fakty, wymyślał niestworzone historie o bitwach pod Zbarażem i Beresteczkiem, podzielał wrogie nastawienie do narodowowyzwoleńczej walki narodu ukraińskiego. Pochodzący z mołdawskiej szlachty Dmytro Bantysz-Kamenski, który miał niezwykle szeroki dostęp do źródeł pierwotnych (jego ojciec był zarządcą jednego z archiwów państwowych, znanym historykiem i archeologiem), w fundamentalnej pracy „Historia Małej Rosji” swoją lojalność wobec carskiego samowładztwa stawiał wyżej niż obiektywne oceny ukraińskiego kozactwa, a tych jego hetmanów, którzy podejmowali próby wyrwania Ukrainy z łap Imperium Rosyjskiego, bez wahania nazywał zdrajcami, okazywał szczególną niechęć do działań Iwana Mazepy. Podobne rzeczy można spotkać u niektórych innych naukowców, dotkniętych subiektywizmem, brakiem wyważonych ocen, szerokiego spojrzenia na fakty i zjawiska życia społecznego. To, że ukraińskie kozactwo na różnych etapach swojego istnienia miało złożony, a czasem i sprzeczny charakter, wcale nie oznacza, że z jego przebogatą i niepowtarzalną historią można postępować tak, jak się podoba najwyższemu władcy w polskiej, rosyjskiej czy tureckiej stolicy. Przykład zupełnie innych podejść do ukazania roli i znaczenia ukraińskiego kozactwa pokazał Mykoła Kostomarow. Wybitny ukraiński historyk, mimo surowych prześladowań przez władze carskie (jako aktywny członek Bractwa Cyryla i Metodego został skazany i zesłany), na nowo przemyśliwał i obiektywnie oceniał tę unikalną formację społeczno-wojskową. Krytycznie odniósł się do pierwotnej historii kozactwa, potrafiąc profesjonalnie pozbawić ją nie tylko wymysłów i błędnych twierdzeń, ale także przypadkowych, nieistotnych wydarzeń, które zajmowały czołowe miejsca na niektórych stronach kronik. Dla Kostomarowa obcy był pogląd na kozactwo jako na zjawisko negatywne. W swoich badaniach podkreślał coś przeciwnego: właśnie kozacki demokratyzm i wolnościowy duch, jak i tradycje ludowej sprawiedliwości, które charakteryzowały kozactwo, miały wielki wpływ na ówczesne społeczeństwo, służyły jako gwarancja rozwoju państwowości. Uczonego szczególnie interesowało wszystko, co związane z wolnym kozactwem Siczy Zaporoskiej. Wyjaśniając jego fenomen, Kostomarow jako pierwszy nazwał Sicz chrześcijańską republiką kozacką.
W ostatniej ćwierci XIX wieku do tematu kozaczyzny zaporoskiej dołącza młody badacz, ukraiński historyk Dmytro Jawornycki. Spotkawszy się w Petersburgu z Kostomarowem na dwa miesiące przed śmiercią wybitnego uczonego, w istocie przejął od niego naukową sztafetę pełnego i obiektywnego naświetlenia warunków powstania, walki i rozwoju Siczy Zaporoskiej. W tamtym czasie na barkach Jawornyckiego zgromadzona była już wielka ilość materiału badawczego z historii kozackiego kraju. W podróżach archeologicznych, folklorystyczno-etnograficznych i topograficznych szukał i znajdował tę prawdę, której było niewiele w ówczesnych pracach drukowanych. “Dzieła drukowane – mówił o pracach Bantysz-Kamieńskiego, Skałkowskiego, Markiewicza – nie dają mi tego, czego szuka moja dusza. I postanowiłem wyruszyć w poszukiwania materiałów archiwalnych, aby na ich podstawie ukazać życie zaporoskich kozaków w całej jego pełni”. Tą zasadą kierował się w swojej działalności sam Kostomarow, podkreślając, że “historię trzeba studiować nie tylko według martwych kronik, ale także w żywym ludzie”. Uczony miał na myśli jedno: oprócz źródeł drukowanych, w polu widzenia historyka muszą nieodzownie znajdować się także ludowe podania, dumy, legendy, pieśni, ballady. Przyswoiwszy te ważne lekcje, młody Jawornycki szedł nawet dalej niż jego nauczyciel. Właśnie przez pryzmat ludoznawstwa nieustannie rozpatrywał i wcielał w naukowe dociekania wszystko, co było związane z życiem i działalnością kozaczyzny zaporoskiej. Według twierdzeń badaczy, w pracach historycznych Jawornyckiego o wiele szerzej i pełniej wykorzystywano zdobyte w uporczywych poszukiwaniach dokumenty archiwalne, materiały topograficzne i archeologiczne, a także różnorodne ludowe podania i zapisane świadectwa naocznych świadków wydarzeń. Im głębiej młody uczony zanurzał się w świat kozackiej historii, tym jaśniej jawiły się przed nim szczególna rola i niemałe znaczenie fenomenu zaporożców dla ukraińskiego narodu. I na tym tle często z goryczą wspominał słowa kuratora okręgu charkowskiego, generała-lejtnanta Maksymowicza, który na napisaną w czasach studenckich pracę “Powstanie i urządzenie Kosza Zaporoskiego” drwiąco oświadczał Jawornyckiemu: “Wasi zaporożcy nie są nam potrzebni. Piszcie o Finlandii...”. Tacy maksymowicze określali później polityczną nieprawomyślność młodego uczonego, zamykali mu drogę do egzaminu magisterskiego, obrony dysertacji, pracy wykładowczej. Mimo wszystkich przeszkód, Jawornycki z głową zanurzył się w studiowanie historii zaporoskich kozaków: nieustannie wyjeżdżał na miejsca stacjonowania siczyków, badał ich pochówki, zbierał podania, zapisywał ludowe pieśni. Bardzo dużo czasu i z zainteresowaniem pracował z dokumentami źródłowymi, miesiącami nie opuszczając sal naukowych archiwów charkowskich, moskiewskich, kijowskich, petersburskich, warszawskich. Spod pióra młodego uczonego wychodziły nie tylko gruntowne publikacje czasopiśmiennicze, ale także w osobnych wydaniach pojawiały się jedna po drugiej badawcze prace historyczne. Już same tytuły świadczą o ich tematycznym ukierunkowaniu: “Zaporoże w pozostałościach starożytności i podaniach ludu”, “Zbiór materiałów do historii zaporoskich kozaków”, “Szkice z historii zaporoskich kozaków i Kraju Noworosyjskiego”, “Wolności zaporoskich kozaków”... Przygotowanie i wydanie każdej z tych książek wiązało się z wielkimi trudnościami, było naznaczone kosztami finansowymi, których autorowi ciągle brakowało. W takich przypadkach z pomocą przychodzili ukraińscy mecenasi. Aby wydać, powiedzmy, dwutomową pracę “Zaporoże w pozostałościach i podaniach ludu” – owoc ośmioletnich podróży uczonego po miejscach kozackich wolności – Jawornycki zwrócił się o pożyczkę do Wasyla Tarnowskiego z Kaczanówki, który sam był wówczas znanym zbieraczem kozacko-hetmańskich staroci. I ten od razu odpowiedział, wykładając niezbędne środki na druk dwutomnika w petersburskiej drukarni N. Lebiediewa. A kiedy przez cenzuralne przeszkody tej książce groziło aresztowanie i konfiskata (we wnioskach carskich nadzorców nad słowem drukowanym mowa była o tym, że wiele stron podano tu w języku ukraińskim i wszystko napisane “zmusza mimowolnie do ulegania małorosyjskiemu światopoglądowi”), znów nieoceniona okazała się pomoc Tarnowskiego. Jego prośba do wpływowych krewnych i znajomych rozstrzygnęła losy dwutomnika. Podobna sytuacja zdarzyła się później z książką “Śladami zaporożców”, której wydanie zostało również wstrzymane przez cenzurę, ponieważ, według jej wniosków, “prawie połowa książki wypełniona jest rozmowami w narzeczu małorosyjskim” i “umieszczono w całości w tym narzeczu ludowe legendy i podania”. Trzeba było z już wydrukowanych egzemplarzy wyciąć wiele stron i w takiej postaci wypuszczać wydanie na świat. Z punktu widzenia wiarygodności i obiektywizmu Mając w swoich rękach przebogaty materiał dokumentalny z kozackiej przeszłości, Jawornycki śmiało zabrał się za pisanie “Historii zaporoskich kozaków”, której trzy tomy ukazały się drukiem w ciągu pięciu lat. Autor miał zamysł zakończenia pracy jeszcze jednym, czwartym tomem. Ale, zważywszy na ciągłe nagonki ze strony nieżyczliwych, a przede wszystkim proimperialnie nastawionych krytyków, Jawornycki zrezygnował z wcześniejszego zamiaru. Powiedzmy, historyk Ołeksandr Łazarewski, jak tylko pojawiał się kolejny tom “Historii...”, rzucał się na jego autora z bezpodstawną krytyką to w petersburskich, to w kijowskich czasopismach. Jeśli lwowski recenzent Wasyl Łukycz (Wołodymyr Łewycki) przekonująco uważał, że u Jawornyckiego w książce “historia kozaczyzny przestudiowana jest z szerokim zakresem i dokładnością, rzucono na nią światło z wielu stron i rozpatrzono w związku z historią Polski i Ukrainy”, to Łazarewski bezapelacyjnie twierdził coś zupełnie przeciwnego: oskarżał autora o to, jakoby on “historię Zaporoża odrywał od”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
historii Ukrainy w ogóle”. Wszystko wyjaśnia się bardzo prosto: poglądy Łazarewskiego na Zaporoską Siczą różniły się od naukowej koncepcji Jawornyckiego, który uważał zaporoskie kozactwo nie tylko za zjawisko postępowe, lecz także za siłę napędową wystąpień o prawa narodowe i społeczne oraz za czynnik определяющий w rozwoju demokratycznych tradycji narodu ukraińskiego. Przeciwnik Jawornyckiego wobec Zaporoskiej Siczy, zwłaszcza wobec jej ostatniego etapu, odnosił się do niej jako do zjawiska negatywnego, oskarżając kozaków o rabunki i zbrojne napady, a jej zniszczenie oceniał jako prawidłowy akt historyczny, dokonany przez wojsko carskie. Tymczasem trzytomowa „Historia kozaków zaporoskich” o objętości niemal dwóch tysięcy stron stała się wyjątkową, kapitalną pracą, w której na podstawie zarówno źródeł drukowanych i obiektywnych wspomnień, jak i cennych dokumentów odkrytych przez uczonego w archiwach państwowych, prywatnych i cerkiewnych, głęboko i wszechstronnie scharakteryzowano ukraińskie kozactwo. Było to pierwsze badanie historyczne, w którym szczegółowo przedstawiono etapy istnienia i rozwoju Zaporoskiej Siczy, najpełniej ujawniono istotę jej życia wojskowego, gospodarczego i politycznego, odnotowano kozackie obyczaje, codzienną obyczajowość, tradycje kulturalne oraz moralno-etyczne. Dbając o pełnię materiału oraz uwzględniając uwagi i propozycje do pierwszego tomu autorytatywnych historyków Wołodymyra Antonowycza, Dmytra Bahalija, Wasyla Kluczewskiego, Jawornycki przerobił go i uzupełnił ważnymi dokumentami odnalezionymi w archiwach moskiewskich. Wznowienie pierwszej księgi z trzytomowego dzieła, przeprowadzone na przełomie stuleci, zostało hojnie zilustrowane i rozszerzone o materiały wyszukane nawet w składnicach Azji Środkowej. Sumienność i odpowiedzialność autora w przedstawianiu faktów i wydarzeń historycznych oraz ich głęboko naukowe przemyślenie szybko sprawiły, że wydanie stało się znane, determinując jego dalsze losy na wiele dziesięcioleci. Trzytomowa „Historia kozaków zaporoskich”, ukazawszy się drukiem pod koniec XIX wieku, od razu postawiła autora w szeregu wybitnych badaczy ukraińskiej przeszłości, który w swojej działalności kierował się zasadami rzetelności i obiektywizmu. Jednak radzieccy encyklopedyści, odznacza-
Serhij MARTYNIUK, pisarz
Nieprzypadkowo mówi się: wszystko genialne jest proste. Czytam i dziwię się. Moskiewscy propagandyści i małorosi (ach, ilu ich się teraz zamaskowało) puszczają kolejny mit, że Ukraina wzbogaca się o wielkie osiągnięcia Dmytra Jawornickiego w dziedzinie historii, archeologii, etnografii i folklorystyki. Nieodmiennie dodawali oni, że był on „historykiem liberalno-burżuazyjnego kierunku, którego poglądy społeczno-polityczne miały monarchistyczne zabarwienie”. W czasach stalinowskiej despotii uczonemu zarzucano „idealizację historycznej przeszłości Ukrainy”, a także to, że „nie rozumiał roli klas i walki klasowej i stał na błędnych pozycjach nacjonalistycznej koncepcji o bezklasowości narodu ukraińskiego”.
Odtwarzając mężne obrazy U Jawornickiego w życiu zawsze było wielu szczerych przyjaciół, znajomych, którzy nie tylko podziwiali bezinteresowną pracę uczonego, ale także we wszystkim pomagali, uważali za zaszczyt wspierać jego poszukiwania i pracę badawczą. Nietrudno się o tym przekonać, zaglądając do epistolarnej spuścizny akademika, która liczy co najmniej półtorej setki stałych korespondentów. Wśród nich są historycy, archeolodzy, językoznawcy, pisarze, wydawcy, etnografowie, malarze i artyści. Wystarczy powiedzieć, że z Jawornickim aktywnie korespondowali Mychajło Hruszewski, Wasyl Kluczewski, Ołeksandr Potebnia, Mychajło Kociubyński, Marko Kropywnycki, Borys Hrinczenko, Ahatanhel Krymski i wielu innych znanych uczonych i działaczy kultury narodowej. Szczególnie serdeczne były sto-
I. Riepin. Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana. Wywiad z artystą Iliją Riepinem. Łączyła ich nie tylko słobożańska ziemia, na której obaj się urodzili, ale przede wszystkim wszystko, co wiązało się z pojęciem „zaporoskiego kozactwa”. Poznawszy się w Petersburgu, rodacy od razu poczuli pokrewieństwo dusz twórczych i głębokie zainteresowanie sobą nawzajem. Riepina właśnie wtedy zafascynowała tematyka historyczna. Wcześniej, dowiedziawszy się od przyjaciół o zuchwałym liście zaporoskich kozaków do tureckiego sułtana, który rozchodził się w siedemnastym wieku, artysta na chwilę wyobraził sobie młodzieńczą drużynę z Iwanem Sirką na czele i tego samego dnia ołówkiem naszkicował pierwszy szkic przyszłego słynnego obrazu. Odczuwając trudność tematu i szczególną odpowiedzialność za wiarygodność jego ucieleśnienia, Riepin rozpoczął pracę nad nowym szkicem. Przy tym często konsultował się z Mykołą Kostomarowem, wyjeżdżał na Zaporoże, gdzie uważnie studiował krajobraz, wzory dawnej broni, słuchał ludowych przekazów. Z czasem malował nieco historyczno-kozackiego. Mimo to główną pracę nad zamierzonym płótnem odłożono na pełne cztery lata, aż los nie zetknął go z Jawornickim. O tym właśnie pisał jeden z historyków sztuki: „Długo nie było przy Riepinie człowieka, który uwierzyłby w jego zamysł i mógłby zapoznać go z obyczajami epoki, z bronią, domowym sprzętem i innymi autentycznymi przedmiotami codziennego użytku zaporożców XVII wieku, z literackimi i historycznymi źródłami i wreszcie mógłby znaleźć dla tego żywą „naturę”. Za radą uczonego Riepin ponownie odwiedził potomków zaporożców, uważnie wsłuchiwał się tam w ludowe pieśni i opowieści starowierców, pilnie wpatrywał się w rysy ich twarzy, w przedmioty codziennego użytku, zachwycał się zachowanymi kozackimi obyczajami. To tu, to tam słyszał przekazy o tym, jak zaporoscy kozacy wraz z koszowym atamanem Iwanem Sirką pisali list-odpowiedź do tureckiego sułtana Mehmeda IV. Ktoś z oburzeniem opowiadał pyszałkowate żądanie sułtana, by zaporożcy dobrowolnie złożyli broń, poddali się i przyjęli turecki poddaństwo. Byli też i tacy ludzie, którzy niemal na pamięć znali treść kozackiego listu-odpowiedzi. Riepin słuchał ich i jakby na jawie widział i słyszał, jak koszowy pisarz kładzie na papier szydercze słowa, które wypadały z ust niepohamowanych dowcipnisiów: „Ty – turecki szajtan, brat i towarzysz przeklętego czarta, i sekretarz samego lucypera! Jakiż z ciebie rycerz czarta? Czart wyrzuca, a twoje wojsko pożera”... Dla artysty już pierwsze słowa listu pozwalały wyczuć nastroje kozaków. Kolejne zaś jakby uchylały drzwi do zrozumienia tego oburzenia, które wrzało w ich duszach. „Nie będziesz ty zdolny ani synów, ani teraz, zaczęli czekać na pokój i łatwe zwycięstwo. Otrzymali ludobójstwo – Hołodomor, represje, zniszczenie elity gospodarzy, naukowców, literatów. Pozostali przerażeni gryczkosieje, którzy jedli ukraiński barszcz pod kołdrą, bo bali się, że przypiszą im ukraiński nacjonalizm. Wojna potrwa długo, bo mamy do czynienia z wrogiem, który nigdy nie uzna naszego prawa do życia. Tego wroga nie da się zadowolić ani ustępstwami terytorialnymi, ani korzyściami ekonomicznymi, ani perswazjami. Jest bezwzględny i nie liczy się ze stratami. Posunie się do wszystkiego, byle zdobyć i zniszczyć. Zwycięstwo zależy od każdego z nas. Nikt nas nie weźmie w poręczenie i nie da gwarancji bezpieczeństwa. To wszystko fikcja, miraż, ładne opakowanie.
chrześcijańskich pod sobą mieć; twojego wojska my się nie boimy, ziemią i wodą będziemy walczyć z tobą”... Szczególnie utkwiły w pamięci Riepinowi pogarda i drwiny z sułtana, które błyszczały w trafnych i jadowitych charakterystykach: „Babiloński ty kucharzu, macedoński kołodzieju, jerozolimski browarniku, aleksandryjski kozojebco, wielkiego i małego Egiptu świniarzu, tatarski kołczanie, kamieniecki kacie, podolski złodziejaszku”... W dotkliwych, szyderczych słowach, które brzmiały i brzmiały, aż do nieprzyzwoitości, Riepin nie tylko usłyszał, ale i zobaczył żywe twarze kozaków oraz ich nieustraszonego koszowego atamana. Dopiero teraz artysta z pomocą Jawornyckiego zaczął dobierać „naturę” – twarze i postacie, które najlepiej mogłyby oddać ducha, odtworzyć nastrój kozackiej braci w chwili pisania listu. Przerobiwszy kilka szkiców, zatrzymał się na tym, który, jego zdaniem, wreszcie odpowiadał prawdzie historycznej. Spośród tych, którzy zgodzili się pozować do głównych postaci obrazu, był także sam Jawornycki. Długimi godzinami uczony cierpliwie wytrzymywał pod wymagającymi i drobiazgowymi spojrzeniami artysty, dążąc do wypełniania we wszystkim jego artystycznej woli. Na obrazie „Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana” pojawił się w postaci koszowego pisarza. Do stworzenia wizerunków pozostałych postaci obrazu Riepina zgodziły się pozować znane osoby, którymi artysta darzył sympatią. Koszowy Sirko był malowany z kijowskiego generała, ukraińofila Michaiła Drahomirowa, sędzia siczowy – z Wasyla Tarnowskiego, osaweł – z artysty Fiodora Strawinskiego, Taras Bulba – z profesora petersburskiej konserwatorium Ołeksandra Rubca... Kozacka sława i zwycięstwa zaporożców nie zginęły, nie przyblakły z wiekami. Z pamięci ludowej nie zatarły się rycerskie czyny nawet po podstępnej i samowolnej represji Kateryny wobec Koszu Zaporoskiego pod koniec osiemnastego wieku. Niezłomni kozaccy wodzowie i dziś w bojach z najazdem wroga: na sztandarach brygad i związków ich potomków, żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, prowadzą ich za sobą, broniąc rodzinnego kraju przed moskiewskimi ordyńcami.
Jedynym skutecznym gwarantem naszego bezpieczeństwa jest silna armia, wspierana przez zjednoczone zaplecze. Po co o tym wszystkim wspominam? Chcę, żeby Ukraińcy zrozumieli: nie ma żadnej różnicy, kto będzie u władzy w Stanach Zjednoczonych. Nie ma znaczenia, kto przewodzi Unii Europejskiej. Jeśli jesteście słabi – zostaniecie sprzedani, podarowani albo wymienieni na jakąś błyskotkę. Dlatego dość już bycia słabym! Będziemy silni – będą nam pomagać, ale nikt nie będzie walczył za nas. Podsycajmy mocne ognisko Ukrainy i nie pozwólmy mu zgasnąć! Nie bójmy się udowodnić, że nie tym jest kozak, który płynie z prądem, lecz ten, który płynie pod prąd. Mamy czym być dumni i z kogo brać przykład. Moja Ukrainо! Buduj i murui świat, w którym nie ma Moskala. Nie daj się znowu oszukać!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
narodowym państwem. To przecież zwykła bzdura. Ukraina jest monoetniczna. Według sondażu z 2017 roku 90,6% uważało się za etnicznych Ukraińców. Chociaż podczas spisu powszechnego w 2001 roku za etnicznych Ukraińców uważało się 77,6%. Zgodnie ze statutem ONZ państwem narodowym jest kraj, w którym dany etnos stanowi ponad 50%. Dlatego unikajmy błędu nazywania siebie państwem wielonarodowym. To próba wrogów Ukrainy pozbawienia Ukraińców samoidentyfikacji. Nie mamy prawa nie być sobą. Od 2014 roku trwa wojna, codziennie ostrzały rakietami, KABami, pociskami, „szahedami”. Każdego dnia giną żołnierze i cywile. Tysiące zniszczonych losów. Tysiące przesiedleńców. Nasze przygraniczne tereny są równane z ziemią. Tysiące zabitych, rannych, okaleczonych. I to nie koniec. Nikt nam pokoju nie da. Pokój nadchodzi albo wraz ze zwycięstwem, albo wraz z porażką. Innego pokoju nie ma. W moim rozumieniu wojna z Moskalami trwa u nas ponad 370 lat. Przez ten czas ukradziono nam wszystko: język, kulturę, obyczaje, naszą dumę i odważny charakter. Nie zdołano ukraść tylko jednego – naszych niepokonanych, starożytnych genów. I to właśnie one dają nam teraz siłę do walki. Jako przykład: „4 stycznia 1918 r. Francja i Anglia uznały UNR za państwo suwerenne.” I co? Jak
Tłumaczenie maszynowe
Na początku stycznia 1850 roku Taras Szewczenko napisał w Orenburgu trzy listy, pełne rozpaczy, błagań o pomoc, przytłumionej nadziei i mentalnej niepokorności: do Warwary Riepninej (1 stycznia), Osypa Bodianskiego (3 stycznia) oraz Wasyla Żukowskiego (między 1 a 10 stycznia). Powstaje poruszający obraz, gdy czyta się te listy jednocześnie z poezjami stworzonymi przez Szewczenkę w tamtym czasie… Prawdziwie, jak przepowiedział Poeta w wieku Jezusa Chrystusa: „Karzę się, męczę… ale nie kajam się!..”. A jeszcze tekst listów obowiązkowo poruszy (słowo Szewczenki!) możliwym odkryciem niezwykle ciekawych lub nieznanych wątków. W każdym liście wezmę po jednej takiej wskazówce i rozwinę w osobnej historii.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
List do Warwary Riepninej W pierwszy dzień nowego 1850 roku Taras Hryhorowycz witał Warwarę Mykołajiwnę, skarżył się jej i wieszczył: „Witam Panią z Nowym rokiem, modlę się do Pana o darowanie Pani wszelkich dóbr. Ja teraz siedzę sam-samuteńki i wspominam tę przeszłość, kiedyśmy się z Panią po raz pierwszy spotkali w Jahotynie1 – wiele rzeczy przyszło mi do głowy w moją smutną, bezradną głowę – czyżby i koniec mojego życia miał być tak samo smutny, jak dzisiejszy dzień? W nieszczęściu mimowolnie stajesz się zabobonny – ja teraz prawie jestem pewien, że nie zobaczyć mi wesołych dni, i sercu drogich, i miłej mojej ojczyzny! Na Nowy rok ogłoszono mi, że następną wiosną powinienem będę wyruszyć znowu na Morze Aralskie2, zapewne nie wrócić mi stamtąd! Za poprzednią wyprawę moją odmówiono mi w podaniu o najjaśniejsze ułaskawienie! – i potwierdzono zakaz pisania i malowania! Oto tak ja witam Nowy rok! Nieprawdaż, wesoło?.. Jak smutno stoję między ludźmi! nędzne materialne potrzeby w porównaniu z potrzebami duszy – a ja teraz rzucony na ofiarę tym i innym!.. Ręce i głowa zakute! Zapewne nikt nie cierpiał podobnego cierpienia!”. Właściwie w tym jest istota listu, bo lepiej od samego Szewczenki o jego cierpieniach nikt nie powie. Wszakże jest nieoczekiwane zdanie, które, mówiąc po szewczenkowsku, wyjmuje duszę współczesnego człowieka po 175 latach od zapisania: „Podajcie adres Gogola – i ja napiszę do niego prawem małorosyjskiego wierszopisa, ja osobiście go nie znam. Ja teraz, jak spadający w otchłań, gotów jestem wszystkiego się chwycić – straszna beznadziejność!..”.
„Podajcie adres Gogola” To był jednostkowy, unikalny przypadek, kiedy Szewczenko wspomniał o Gogolu jako o człowieku zdolnym pomóc. Nic podobnego więcej się nie powtórzyło3. Serhij Jefremow słusznie zauważył, że „pisząc o swoim niedostatku i do Żukowskiego, i do W. Hryhorowycza, i do hr. F. Tołstoja, Szewczenko tak czy owak nie zebrał się i nie odważył zwrócić się do swojego ulubionego pisarza i rodaka w osobistej sprawie… On wciąż jakby czuje w nim coś niby obcego sobie, nie współbrzmiącego… i w najzwyklejszym życiowym rozumieniu”. Trudno się z tym nie zgodzić: Szewczenko i Gogol jakby żyli w równoległych światach i nie powstały przesłanki i okoliczności, które złączyłyby ich losy. Mykoła Żułynski, jak zawsze historycznie dokładnie, zapisał: „Szewczenko i Gogol – dwie połówki wielkiego ukraińskiego serca – tak nigdy się nie złączyły. Nie spotkały się, nie porozmawiały. Nie pożartowały i nie zaśpiewały ukraińskich pieśni…”. A teraz obiecana historia. W październiku 1851 roku, akurat wtedy, gdy szeregowy Taras Szewczenko przeszedł na drugi rok odbywania kary w najodleglejszym umocnieniu Nowopietrowskim, jego przyjaciel Osyp Bodianski spotkał się w Moskwie z Mykołą Gogolem. W rozmowie nagle zapytał, zwracając się do niego: „A Szewczenko?”. Gogol trochę pomilczał i, zdaje się, najeżył się. „Jak on wam?” – nalegał Bodianski. „Dobrze, co tu mówić – w końcu odpowiedział Gogol. – Tylko nie obrażajcie się, przyjacielu mój… wy – jego wielbiciel, a jego osobisty los wart wszelkiego udziału i współczucia…”. – „Ale po co wy domieszujecie tutaj osobisty los? – z niezadowoleniem zaprzeczył Bodianski. – To zbyteczne… Powiedzcie o talencie, o jego poezji…”. – „Dziegciu dużo – cicho, ale stanowczo powiedział Gogol – i nawet dodam: dziegciu więcej niż właściwie poezji. Nam bowiem z wami, jako Małorusom, to, być może, i przyjemnie, lecz nie u wszystkich nosy, jak nasze…”. Tutaj Bodianski, który od razu zaniepokojony nastawił się, nie wytrzymał, zaczął zaprzeczać i szybko się rozpalił. Gogol, przeciwnie, pozostawał spokojny i odpowiedział powoli: „Nam, Osypie Maksymowiczu, należy pisać po rosyjsku, trzeba dążyć do wsparcia i wzmocnienia jednego panującego języka dla wszystkich bliskich nam plemion. Dominantą dla Rosjan, Czechów, Ukraińców i Serbów powinna być jedna świętość – język Puszkina, którym jest Ewangelia dla wszystkich chrześcijan, katolików, luteran i hernhutów. A wy chcecie prowansalskiego poetę Jasmin4 postawić na równi z Molierem i Chateaubriandem!”. – „Ale jakiż to Jasmin? – wykrzyknął Bodianski. – Czyż ich można porównywać? Co wy? Wyż sami Małorus!”. Ostra i zdecydowana reakcja historyka i filologa Bodianskiego, jego pełna niezgoda z Gogolem przynoszą zaszczyt uczonemu, pochodzącemu z ukraińskiej Warwy. Gogol odpowiedział: „Nam, Małorusom i Rosjanom, potrzebna jest jedna poezja, spokojna i silna, nieprzemijająca poezja prawdy, dobra i piękna! Ja znam i kocham Szewczenkę jako rodaka i obdarzonego artystę; mnie udało się i samemu nieco pomóc w pierwszym ułożeniu jego losu”. Powiem otwarcie, że to raczej nie odpowiada rzeczywistości. Przynajmniej żadne inne świadectwa o zaangażowaniu Gogola w los Szewczenki nie zachowały się. Można jedynie dopuścić, że Gogol w jakiś sposób dowiedział się o staraniach jego przyjaciół Wasyla Żukowskiego i Apolona Mokryckiego dotyczących uwolnienia poety z poddaństwa. Sam on wtedy był za granicą. Gogol powoli kontynuował o Szewczence: „Ale jego zmarnowali nasi mędrcy, naprowadzając go na utwory dalekie od prawdziwego talentu. Oni wciąż przeżuwają europejskie dawno wyrzucone gumy. Rosjanin i Małorus – to dusze bliźniaków, które dopełniają jedna drugą, bliskie i jednakowo silne. Dawać pierwszeństwo jednej ze szkodą dla drugiej niemożliwe. Nie, Osypie Maksymowiczu, nie to nam potrzebne, nie to. Każdy, kto pisze teraz, powinien myśleć nie o różnicach: on powinien przede wszystkim postawić się przed obliczem tego, kto dał nam wieczne ludzkie słowo…”. Wszystkie te sądy Gogola o poezji Szewczenki oraz języku ukraińskim i rosyjskim przekazano według wspomnień pisarza Hryhorija Danylewskiego (1829–1890), który był obecny podczas jego rozmowy z Bodianskim. Ale na ile dokładnie on to zrobił? Trudno powiedzieć… Wszakże w przedmowie do Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach Iwan Dziuba i Mykoła Żułynski sprawiedliwie podkreślili, że „nie ma podstaw nie wierzyć Danylewskiemu, który wspomina rozmowę O. Bodianskiego z M. Gogolem jesienią 1851 r.”. Według słów Jurija Barabasza, „świadectwo H. Danylewskiego… sprawia wrażenie autentycznego… główne, ono współbrzmi z tym, co z innych źródeł wiadomo o poglądach i nastrojach późnego Gogola”. W rzeczywistości trzeba zaznaczyć, że w pozycji i słowach Gogola był i głębszy sens, który w swoim czasie subtelnie wyłapał Serhij Jefremow. Zwrócił on uwagę na to, że pisarz, który „sam dla siebie nie mógł wyz-
T. Szewczenko. Autoportret. 1849 r.
znaczy, “jaka w nim dusza”, w osobie swojego rodaka z jasno określoną i wyraźnie przejawioną “duszą” narodową oraz polityczno-społeczną mógł odczuwać, jeśli chcecie, pewien wyrzut…”. Najbardziej uwidoczniło się to w kwestii języka: “Gogol nie mógł nie czuć również tego, że właśnie Szewczenko z jego reputacją bezkompromisowości w tym punkcie był dla niego żywym wyrzutem. Przynajmniej w epizodzie, przekazanym we wspomnieniach Danilewskiego, można wyłapać także nutę samoobrony, tę apolityczną zaciętość, która, broniąc się przed domniemanymi zarzutami, siłą rozpędu, reakcji, przegina pałkę w drugą stronę”. Na poparcie tej tezy przypomnę surowe oceny znanych współczesnych uczonych. Mykoła Żułynski uważa, że “odejście od ojczystego języka dla Mykoły Gogola nie przeszło bez echa – sprowokowało kryzys i zapoczątkowało rozdwojenie świadomości narodowej”. Według Jurija Barabasza, dwoistość językowa, stając się składnikiem dwoistości świadomości narodowej, utraty tożsamości, jednocześnie wystąpiła ich czynnikiem, katalizatorem ostrej psychologicznej rozdwajalności. O stosunku Szewczenki do Gogola wiele mówi list do Warwary Riepninej z 7 marca 1850 roku. Ciepło wspominając na samym początku o pobycie w Jahotynie, Szewczenko pisał: “Przypadkowo jakoś zeszła rozmowa u mnie z panią o “Martwych duszach”. I pani odniosła się niezwykle sucho. Mnie to dotknęło nieprzyjemnie, dlatego że ja zawsze czytałem Gogola z rozkoszą… Mnie zachwyca pani obecna myśl – i o Gogolu, i o jego nieśmiertelnym tworze! Jestem zachwycony, że pani zrozumiała prawdziwie chrześcijański cel jego! Tak!.. Przed Gogolem trzeba korzyć się, jak przed człowiekiem obdarzonym najgłębszym rozumem i najdelikatniejszą miłością do ludzi… Nasz Gogol – prawdziwy znawca serca ludzkiego! Najmądrzejszy filozof! i najwznioślejszy poeta powinien korzyć się przed nim jak przed miłośnikiem ludzi… Nigdy nie przestanę żałować, że nie udało mi się poznać osobiście Gogola”. W liście do Bodianskiego z 1 maja 1854 roku Szewczenko poprosił: “Jak będziesz miał wolny czas, to idź do Monasteru Simonowskiego i za mnie pomódl się do Boga na grobie Gogola za jego sprawiedliwą duszę”. Co tu dodać? Chyba tylko słowa Szewczenki, wyrzucone z głębi serca w Dzienniku 5 września 1857 roku: “O Gogol, nasz nieśmiertelny Gogol!”. W tym zaimku dzierżawczym nasz, użytego po raz drugi, uosobiona jest genetyczna i faktyczna przynależność duszy Gogola (właśnie ona – nieśmiertelna!) do jego Ojczyzny – Ukrainy, a twórczość Gogola, według dokładnej definicji Jurija Barabasza, stanowi rosyjskojęzyczne odgałęzienie kultury ukraińskiej. Na zakończenie krótkiej opowieści o pisarzu zaznaczę, że Jurij Barabasz, który, nawiasem mówiąc, napisał gruntowny artykuł “Gogol Mykoła Wasylowycz” do “Encyklopedii Szewczenkowskiej”, niezwykle ciekawie rozważa o tym, jak Gogol mimo wszystko “zeszedł się” z Szewczenką w XX wieku. Jego zdaniem, właśnie Gogol i Szewczenko, każdy z nich osobno, a co najważniejsze – obaj, wzięci jako składniki dialektycznej jedności, są najbardziej reprezentatywnymi, najbardziej znaczącymi i najbardziej wpływowymi zjawiskami narodowego życia duchowego ostatnich ponad półtora wieku, określają jego paradygmat “gruntu i doli”, i że właśnie na wytyczonych przez nich drogach literatura ukraińska będzie mogła wreszcie rozwiązać swój sakramentalny problem – pozostając sobą, potwierdzając swoje narodowe jestestwo, otworzyć się na świat, jak równy wejść do systemu kultury ogólnoludzkiej. List do Osypa Bodianskiego Głos żalu i bezwyjściowości wołał także z pierwszego listu Szewczenki z zesłania do Osypa Bodianskiego, z którym poznał się w lutym 1844 roku w Moskwie: “Pozdrawiam cię z tym Nowym Rokiem, przyjacielu mój jedyny! Niech z tobą dzieje się to, o co ty u Boga błagasz, – dawno, dawno my nie widzieliśmy się, i nie wiem, czy zobaczymy się szybko, a może już i nigdy – chroń Matko Pańska!.. Ja oto już trzeci rok jak przepadam w niewoli – w tym przez Boga zapomnianym kraju! ciężko mi przyjacielu, bardzo ciężko! i co mam robić? Przeszedłem ja pieszo dwukrotnie cały kirgiski step aż do Morza Aralskiego – pływałem po nim dwa lata, Panie, jakie wstrętne! aż brzydko wspominać! nie to co opowiadać dobrym ludziom… Pan nie pobłogosławił mojego dobrego losu! – nie dał mi dokończyć wieku krótkiego na naszej drogiej Ukrainie. Ciężko! aż łzy kapią, jak wspomnę, tak ciężko!.. Nie wiem, czy karał się jeszcze kto na tym świecie tak, jak ja teraz karzę się?”. Taras Hryhorowycz przekazał swój list przez urzędnika Orenburskiej komisji granicznej Serhija Łewyckiego, rodem z Czernihowa, który, odwiedziwszy Bodianskiego, pisał do zesłańca 6 marca 1850 roku: “Dojechawszy do Moskwy… poszedłem do Bodianskiego, z trudem dobiłem się, a już jak powiedział, że ja od Was i jeszcze mam liścik, to z niego zrobiło się coś takiego, jak gdyby on słyszy o bracie, albo kimś bardzo bliskim jego szczerego serca…”. Niezwykle cenny i ważny akcent, który daje wyobrażenie o przyjacielskim stosunku Bodianskiego do Szewczenki. Jednak warto pamiętać, że profesor Uniwersytetu Moskiewskiego w żaden sposób nie mógł ułatwić warunków życia poety, uzyskać mu pozwolenia na pisanie i malowanie, on nawet nie wysyłał mu pieniędzy i nie pisał listów na zesłanie. Za to Bodianski, jeden z niewielu, systematycznie dobierał poecie książki, przede wszystkim kronikarskie. Pod koniec listu do Bodianskiego z 3 stycznia 1850 roku zesłaniec umieścił wspaniały prezent dla przyjaciela: “A żeby nie zostawało wolnego papieru, to masz tu wiersz z dziesiątek swojej roboty: Jak mam ja smucić się, Dokuczać ludziom. Pójdę sobie w świat za oczy –”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Co będzie, to będzie. Znajdę dolę, ożenię się, Nie znajdę – utopię się, A nie sprzedam się ludziom, W najem się nie najmę. Poszedłem sobie w świat – Dola nie złożyła się… A wolności dobrzy ludzie I nie handlowali, A bez targu wrzucili W daleką niewolę! Żeby nie było wolnego Na naszym polu! Ciekawe, że Szewczenko w liście przepisał ten wiersz, stworzony w gatunku dumki w Raimie (styczeń – kwiecień 1849 roku), ze zmianami w wersach 7, 10–11, co odnotowano w akademickim wydaniu jego utworów, ale nie wspomniano tam o dwóch wykrzyknikach, których brak we współczesnej publikacji. Zapewne były one niezwykle ważne dla ówczesnego stanu duszy zesłańca. Zresztą ostatnie dwa wersy wiersza we współczesnej publikacji mają, że tak powiem, spokojniejszy wygląd: “Żeby nie rosło takie ziele / Na naszym polu”. “A mnie, jeśli będzie twoja łaska, przyślij Koniskiego, dobry zrobisz uczynek…” Wypowiedziawszy ważną prośbę Bodiańskiemu, Taras Hryhorowycz wyjaśnił: “…Niechaj ja choć będę czytał o naszej bezradnej Ukrainie, bo ja już jej nigdy nie zobaczę! Tak coś serce wieszczy!”. Chodziło o “Historię Rusów”, której autorem w tamtym czasie uważano ukraińskiego pisarza, działacza cerkiewnego i kulturalnego Jerzego Koniskiego (1717–1795). “Historię Rusów” w 1846 roku wydał właśnie Bodiański, oświadczając, że rozpatruje to jako “święty obowiązek prawdziwego syna swojego narodu i Ojczyzny”. Iwan Dracz, który ukończył genialny przekład “Historii Rusów” w brzemiennym dla Ukrainy 1991 roku, zostawił nam genialną maksymę: ““Historia Rusów” – to pierwotna część rakiety, która wystrzeliła nas z wami w kosmiczną bezmiar historii narodów i państw”. Zwracanie się Tarasa Szewczenki do “Historii Rusów” badali Ludmyła Koszowa, Wałerij Szewczuk, Stanisław Rosowecki, J. Myszanycz i inni. A mnie chce się podkreślić, że w następnym liście do Bodiańskiego, napisanym 15 listopada 1852 roku, czyli prawie po trzech latach, Szewczenko, nie wyrzucając za niezrobione, znów powrócił do swojej prośby: “…Przyślij mi kronikę Koniskiego albo Wełyczki, wielkie powiem ci dziękuję. Od czasu mojego wygnania ja ani jednej litery nie przeczytałem o naszej biednej Małorosji… i twój prezent będzie dla mnie prawdziwą radością”. Tym razem Osyp Bodiański przekazał poecie “Historię Rusów”, inne kroniki i prace, jednak nie od razu. Profesor, najwyraźniej, nie odważał się wysyłać ich pocztą, nawet bez zaznaczenia nazwiska zesłańca, jak radził Szewczenko. Minęło ponad pół roku, zanim nadarzyła się okazja w czerwcu 1853 roku zrobić przekaz przez znajomego poety Andriana Hołowaczowa. Bodiański zapisał w dzienniku, że Szewczence przekazano “niektóre książki, przeznaczone na prezent… Może, on spędzi przy nich przyjemnie czas w swoim odosobnieniu i wspomni starzyznę…”. Jednak w tym przekazie nie było “Kroniki” Samuiła Wełyczki, i w liście do Bodiańskiego z 1 maja 1854 roku Szewczenko przypomniał: “Czy nie masz u siebie jakiegoś zapodziałego marnego egzemplarza tej kroniki Wełyczki…”. Przypomnę, że Taras Hryhorowycz zapoznał się z rękopisem “Kroniki” Wełyczki właśnie u Bodiańskiego w lutym 1844 roku, co znalazło swoje odzwierciedlenie w poezji “Czyhrynie, Czyhrynie…”. Poeta był jednym z pierwszych spośród tych, którzy zrozumieli wybitne znaczenie dzieła Wełyczki dla nauki i literatury, dla kultury i duchowości narodu ukraińskiego. W tamtym czasie światło dzienne ujrzały już dwa tomy “Kroniki” Wełyczki, i Bodiański operatywnie znalazł wydanie i przekazał znajomemu Szewczenki Mykycie Sawyczewowi, mając nadzieję na szybką dostawę zesłańcowi. Lecz w rzeczywistości Taras Hryhorowycz otrzymał książki dopiero w marcu 1858 roku, kiedy wracał z zesłania przez Moskwę. W Dzienniku zanotował, jak 20 marca zaszedł do Sawyczewa: “Wziąłem od niego kronikę Wełyczki, którą on otrzymał od O. M. Bodiańskiego dwa lata temu do przekazania mi i trzymał u siebie, sam nie wie, z jakim zamiarem”. Nietrudno obliczyć, że od tego czasu, kiedy Szewczenko sam zabrał od obojętnego, lekkomyślnego Sawyczewa kronikę, minęły nie dwa lata, jak pisał poeta, a prawie cztery… Szewczenko wielokrotnie szczerze dziękował Bodiańskiemu, powiedzmy, w liście z 1 listopada 1854 roku z Twierdzy Nowopietrowskiej: “Dziękuję ci jeszcze raz za kroniki, ja je już na pamięć czytam. Ożywa moja mała dusza, czytając je! Dziękuję ci!”. Moim zdaniem, to wyznanie należy przyjmować dosłownie. Dzięki pełnemu duchowemu zanurzeniu w historyczne prace kronikarskie Szewczenko na zesłaniu rzeczywiście ożywiał duszę, zachowywał i pomnażał potencjał intelektualny, gromadził i twórczo stosował wiedzę z historii Ukrainy. List do Wasyla Żukowskiego List zaczyna się tak: “Ja trzy lata krzepiłem się, nie odważając się was niepokoić; ale moje krzepienie pęka, i ja w samej skrajności uciekam się do was, wielkoduszny dobroczyńco mój”. Jeśli być dokładnym, to pod koniec 1847 roku Szewczenko przekazywał przez malarza Ołeksija Czernyszowa list do Żukowskiego z prośbą o pomoc w uzyskaniu pozwolenia na malowanie, jednak rezultatu to nie miało. Najprawdopodobniej dlatego, że Żukowski przebywał za granicą. Tym razem, w 1850 roku, Szewczenko pisał: “…Mi malować zabroniono. To największe ze wszystkich moich nieszczęść! – Zmiłujcie się nade mną! Wyjednajcie (wy wiele możecie!) pozwolenie mi tylko malować – na więcej i spodziewać się nie mogę i nie proszę o nic więcej. Zmiłujcie się nade mną! Ożywcie moją ubogą, słabą, zabitą duszę. Jeśli wy (w czym nie wątpię) napiszecie do hrabiego Orłowa lub do kogo uznacie za stosowne, to, Bóg miłosierny, i ja popatrzę na Boży świat choć przed śmiercią, ponieważ koszarowe życie i szkorbut zrujnowały moje zdrowie… Gdyby można było malować, ja mógłbym je urozmaicić, choć samemu smutno. Boga dla i dla pięknej sztuki zróbcie dobry uczynek, nie dajcie mi z tęsknoty umrzeć!”. A co Szewczenko pisał w ówczesnych poezjach, bo przecież on jednak pisał! Otwieramy pierwszy wiersz “Liczę w niewoli dni i noce…”, stworzony w 1850 roku, orientacyjnie w styczniu-kwietniu. To najwcześniejszy znany tekst-autograf w słynnej “Małej książeczce”, do której wiersz przepisano z nieznanego autografu w Orenburgu na początku 1850 roku: Liczę w niewoli dni i noce I rachubę tracę. O Panie, jakże ciężko Te dni mijają. A lata płyną między nimi, Płyną sobie cicho, Zabierają ze sobą I dobro i licho! Zabierają, nie wracają Nigdy niczego! I nie błagaj, bo przepadnie Modlitwa za Bogiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma słów, nie ma łez, Nie ma niczego. Nie ma nawet wokół ciebie Wielkiego Boga! Co może być straszniejsze od tego, tak rozpaczliwie wykrzyczanego?! Lecz poeta już powiadomił, że czwarty rok mija cichutko, powoli, i już czwartą zaczął książeczkę w niewoli wyszywać… Wyszywać, – wyszyję Krwią i łzami Mój żal na obczyźnie… I on wie, po co: Żyć nie chce się na świecie, A sam musisz żyć. Muszę, muszę, a po co? T. Szewczenko. Autoportret. 1849 r.
By nie gubić duszy? Nie warta ona tego żalu. Oto dlaczego muszę Żyć na świecie, wlec W niewoli kajdany! Może jeszcze ja spojrzę Na moją Ukrainę… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo serce stygnie, Gdy pomyślę, że może Mnie pochowają Na obczyźnie – i te dumy Ze mną schowają!.. Ten nieznośnie gorzki i bolesny temat wybrzmiał jeszcze w wierszu „Nie grzeje słońce na obczyźnie…”, napisanym w Twierdzy Orskiej w drugiej połowie 1847 roku: „By nie robili Moskale / Trumny z drzewa cudzego…”. Dlatego historyczny wybór Szewczenki w wierszu „Liczę w niewoli dni i noce…” brzmi jednoznacznie: Niechaj jak będzie, tak i będzie. Czy to płynąć, czy to brnąć. Choć przyjdzie się ukrzyżować! A ja jednak kreślić będę Cichutko białe kartki. Powracając do listu Szewczenki do Żukowskiego, zaznaczę, że poeta mu ufał i liczył na pomoc. O tym zresztą świadczy rzadki w listach Szewczenki podpis: „Taras”. – Różnica wieku między nimi wynosiła ponad 30 lat. Przypomnę, że jeszcze w liście do Mychajła Łazarewskiego z Twierdzy Orskiej z 20 grudnia 1847 roku zesłaniec pisał: „Bądźcie łaskawi, wypytajcie ładnie, gdzie teraz mieszka Wasilij Andriejewicz Żukowski, on wcześniej mieszkał w Düsseldorfie nad Renem, a teraz nie wiem, i przyślijcie mi jego adres…”. Zresztą, we wspomnianym liście do Riepninej zesłaniec i ją prosił, by napisała do Żukowskiego o pozwolenie „mi tylko malować”… „Smutno, że z wielkim geniuszem nie jest połączona wielka rozumna cnota” Jednak, zanim zwrócił się z już zacytowaną prośbą do Żukowskiego, szeregowy Szewczenko poinformował, że prosił o pomoc jeszcze w 1847 roku… Karla Briułłowa. Mychajło Łazarewski, wspominając o tym w liście do Szewczenki na początku 1848 roku, zauważył: „Co zrobisz przeciw nieszczęściu, kiedy jeden nie chce, a drugi nie umie odwrócić go. Karl Pawłowicz tylko wzruszył ramionami, mówią, i pewnie już zapomniał o tym, że wzruszył. Żukowski do tej pory nad Renem w Düsseldorfie, – ten może by wzruszył i nie tylko ramionami, tak bieda, że bardzo daleko”. Według słów Serhija Jefremowa, „taka obojętność od ulubionego nauczyciela ciężko dotknęła Szewczenkę, – ona właśnie wywołała gorzkie jego wspomnienie o tym fakcie w liście do Żukowskiego”. Chyba mało kto wie, o co chodzi, dlatego przytoczę tekst Szewczenki w całości: „Pisałem jeszcze w pierwszym roku mojego wygnania do Karla Pawłowicza Briułłowa i żadnego rezultatu; biedny on, wielki człowiek! Przy całej swojej wielkości, małości nie chce zrobić; mówię nie chce, dlatego że on może; pozwalam sobie myśleć – i pierwsze dobro (napisanie waszego portretu) zostało zrobione przypadkowo11. (Wybaczcie takie narzekanie na wielkiego człowieka. Smutno, że z wielkim geniuszem nie jest połączona wielka rozumna cnota)”. Tych boleśnie bezlitosnych słów o Karlu Briułłowie poeta nigdy i nigdzie nie powtarzał i faktycznie wypadły one z szewczenkoznawstwa. Przypomnę, że znacznie później w Dzienniku Taras Hryhorowycz pozostawił oto takie oceny: „niezapomniany nauczyciel mój, wielki Karl Briułłow” i „wielki Briułłow”. W liście, napisanym w połowie lat 1850., – to samo: „wielki Briułłow” i „nieśmiertelny Briułłow”. W powieści „Artysta” (1856): „Karl Wielki” i „nieśmiertelny nasz Karl Pawłowicz Briułłow”. A także: „Wielka jego sława! I nieogarniony jego geniusz!”. Przypomnę też ostatnie zdanie powieści „Artysta”: „Niezapomniany Karl Wielki już umierał w Rzymie”. Wszystko to zanotowano, napisano i powiedziano szczerze, z prawdziwie głębokim przemyśleniem twórczości Mistrza i znajomością człowieka, w pracowni którego Szewczenko uczył się i mieszkał, któremu naprawdę wiele zawdzięczał w życiu i twórczości. Jednak Briułłowa już nie było wśród żywych (zmarł w czerwcu 1852 roku) i Szewczenko nie uważał za możliwe „narzekać” na jego negatywne cechy ludzkie nawet w Dzienniku, lecz to wcale nie oznacza, że zacytowane wersy z listu do Żukowskiego były tylko błyskiem urazy. Prawda, która je przenika, była wycierpiana i nieuchronna w ocenach, jak wszystko, co wycierpiał ukraiński Kobziarz. ______________ 1 Stało się to 2 lipca 1843 roku. Od 16 maja do 10 stycznia 1844 roku mieszkał w Jahotynie z przerwami. W marcu 1850 roku przyznał się w liście do Riepninej: „Wszystkie dni mojego pobytu kiedyś w Jahotynie są i będą dla mnie szeregiem pięknych wspomnień”. 2 W składzie Aralskiej ekspedycji opisowej (1848–1849) Taras Szewczenko stworzył 170 rysunków. Autoportrety, zamieszczone w artykule, wykonano podczas ekspedycji w Raimie. 3 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Mykoła Hohol w Moskwie. K., 2013. 544 s. 4 Jasmin Jacques (1798–1864) – francuski poeta, jeden z założycieli i głównych działaczy kulturalno-narodowego ruchu na rzecz odrodzenia literatury prowansalskiej, tradycji poezji trubadurów. 5 Mykołę Hohola pochowano w Monasterze Daniłowskim. 6 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. „Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy” : Taras Szewczenko i Osyp Bodianski. M., 2008. 560 s. 7 Zob.: Dzyra J. Twórczość Tarasa Szewczenki i kronika Wełyczki // Witczyzna. 1962. nr 5. S. 191–192. 8 Najwyraźniej zesłaniec miał na myśli aktywny udział Żukowskiego w jego wykupie z poddaństwa, w szczególności podpisał on list wolny 22 kwietnia 1838 roku, a także to, że właśnie on wręczył 25 kwietnia list wolny. Pamiętamy, że jemu Szewczenko zadedykował poemat „Kateryna” (1838–1839): „Wasiliju Andriejewiczu Żukowskomu na pamiat’ 22 aprela 1838 goda”. 9 Żadnych informacji o wynikach listu Szewczenki do Żukowskiego nie ma, podobnie jak o tym, czy w ogóle został wysłany. Wasilij Żukowski zmarł w kwietniu 1852 roku w Baden-Baden. 10 W Orenburgu, orientacyjnie w styczniu-kwietniu 1850 roku, Szewczenko napisał poemat „Petruś” i jedenaście wierszy. 11 Chodzi o portret Żukowskiego pędzla Briułłowa, który został rozlosowany na loterii na dworze carskim, a zebrane środki poszły na wykup Szewczenki ze stanu poddańczego.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ustalenia posagu. Dla każdej oddzielnej chusteczki ornament rysowano osobno, jednakowych chusteczek w wiosce nie było. Chusteczkę dziewczyna darowała swojemu wybrankowi na zaręczynach, a na weselu młody zatykał tę chusteczkę za pas”. Podczas gdy na Podolu w obrzędzie weselnym zazwyczaj używano tak zwanych „naframyć” (weselnych chusteczek, które miały kształt kwadratu o boku 45-55 cm i były wykonane z samodziałowego płótna z fabrycznych nici). Wyszywano je wełną technikami „kaczłoczka” oraz „sztapiwka”. Haft umieszczano pasem wzdłuż dwóch przeciwległych boków kwadratu. Każdy pas ornamentalny składał się z trzech motywów. Ikonograficznie motywy haftu naframyć były identyczne z haftem tradycyjnego wschodnio-podolskiego ręcznika. Naframycie używano podczas wesela. Młoda wyszywała ich około 40 sztuk i obdarowywała najdostojniejszych gości. Ci z kolei wieszali otrzymane naframycie w domu na żerdzi, a ich liczba świadczyła o szacunku do gospodarza chaty wśród współmieszkańców wioski. Zwyczaj „pokrywania młodej” istnieje na ukraińskich ziemiach od dawna. Znane są fakty pokrywania młodej przez ojca lub pana młodego namitką, a już bliżej początku XX wieku, kiedy w życie wszedł zwyczaj pokrywania młodej chustą, główną rolę w większości regionów powierzono matce, a nie ojcu. „Podczas tej czynności dziewczynie rozplatano warkocz, matka dwukrotnie narzucała na nią chustę, ale młoda ją zrzucała, dopiero za trzecim razem zgadzała się pożegnać z panieństwem. Na Huculszczyźnie młody po ślubie darował swojej żonie ukwieconą i przybraną kogucimi piórami chustę, przywiązaną do miecza lub pręta”. A kiedy chłopak musiał wyruszać do wojska bronić rodzinnej ziemi, wtedy dziewczyna darowała chustę ukochanemu na znak miłości i wierności. Jeśli zaś obrońca ginął gdzieś na obczyźnie czy broniąc kraju, „z tą chustą odprowadzano go w ostatnią drogę lub nią przewiązywano pogrzebowy krzyż”. Ukraińska badaczka Iryna Salij zauważyła, że tradycyjnie „kobiety stroiły się w chusty, idąc do cerkwi”. „Każde święto religijne wymagało pewnego dress code’u. Tak, na Wielkanoc do cerkwi szły w czerwonych chustach, w kolorze słońca i pisanek. Błękitnymi zasłaniały głowę na święta poświęcone Dziewicy Maryi. Ten kolor symbolizował jej czystość i boską moc. Zielone chusty, oczywiście, zakładano na Trójcę lub Zielone Świątki. Biała chusta symbolizowała dziewiczą czystość, taką do dziś zakłada się na ślub”. W XXI wieku moda na chusty nabiera nowego rozpędu. Chusta jest używana nie tylko w zespołach folklorystycznych i etnograficznych, ale także aktywnie funkcjonuje w codziennym życiu Ukrainek. Oprócz tego w latach 2000. jako główny element swoich kolekcji ukraińską chustę wykorzystywały ukraińskie projektantki Ołena Lourdes i Ołena Serebrowa. W 2012 roku znana ukraińska prezenterka telewizyjna Kateryna Osadcza zaprezentowała ukraińską chustę amerykańskiej pop-gwieździe Madonnie. I ta z radością ten prezent przyjęła. Z inicjatywy winniczanki, radnej Rady Obwodowej w Winnicy, prezydentki Międzynarodowego Klubu Sukcesu Kobiet Ukrainy Ludmyły Stanisławenko Światowy Dzień Ukraińskiej Chusty zaczęto obchodzić od 7 grudnia 2019 roku. Tę inicjatywę poparły aktorki i kobiety sukcesu z całej Ukrainy. Do święta w trybie online dołączyły etniczne Ukrainki z diaspory. „W winnickim centrum młodzieżowym „Kwadrat” demonstrowano fotografie, które przez trzy tygodnie przesyłały Ukrainki z Grecji, Kenii, USA, Polski, Włoch i Kanady, oraz zorganizowano występy ludowych mistrzów z obwodu winnickiego, warsztaty z wiązania chusty. Odbył się pokaz kolekcji sukien wykonanych ze starodawnych chust od winnickiej projektantki Switłany Mazur”. Od tego rozpoczął się pochód nowej ukraińskiej tradycji – obchodzenia 7 grudnia Światowego Dnia Ukraińskiej Chusty. Już w następnym, 2020 roku odnotowano rekord krajowy – największą liczbę kobiet w ukraińskich chustach, których zdjęcia zamieszczono w mediach społecznościowych. Do ustanowienia rekordu dołączyły etniczne Ukrainki mieszkające za granicą oraz kobiety z 20 krajów świata. W tym samym 2020 roku Wira Majboroda zaprezentowała teledysk do własnej piosenki „Chusta, chusteczka, chustina”, napisanej do wierszy Nelli Majborody. Tę piosenkę organizatorki święta uważają za hymn Światowego Dnia Ukraińskiej Chusty, który z każdym rokiem zyskuje coraz więcej zwolenników na świecie. Na tle pełnoskalowej inwazji Federacji Rosyjskiej tematem święta stało się jednoczenie ukraińskich kobiet. W 2023 roku Światowy Dzień Ukraińskiej Chusty kontynuował temat jednoczenia i wsparcia kobiet w czasie wojny, a głównym przesłaniem święta stało się „Obejmij chustą”. Tak samo pięciolecie obchodów Światowego Dnia Ukraińskiej Chusty dodało ukraińskości nowych impulsów do idei odrodzenia i zachowania ukraińskich tradycji ludowych, które w warunkach wojny stały się jeszcze bardziej znaczące.
Tłumaczenie maszynowe
To, co na lwowszczyźnie nazywają „rantuch”, „płat” czy „ubrus”, na Pokuciu znają jako „rubiec”, podczas gdy na Łemkowszczyźnie jest to „piwka” czy „zawijka”, na rówieńszczyźnie – „rubowa chustka”, a na Polesiu to nakrycie głowy zwie się nie inaczej, jak „starowicka chustka”. Oto takie tradycyjne nazwy w różnych regionach Ukrainy należą praktycznie do jednej i tej samej płóciennej chustki domowej produkcji. Myron FEDORIWM Jak zaznaczają autorzy Wielkiego słownika wyjaśniającego: „Chustka – to kawałek tkaniny lub dziany wyrób trykotowy, przeważnie kwadratowy, który wiąże się na głowę, szyję, zarzuca na ramiona”. Chustki na ukraińskich terenach, poczynając od XVI wieku, weszły do użytku i zaczęły być używane przez Ukrainki obok namitek. „Namitka – to tradycyjny rodzaj nakrycia głowy zamężnych Ukrainek Rusi książęcej do wyjścia do ludzi w postaci płóciennego lub cienkiego przezroczystego wydłużonego kawałka tkaniny, o długości do 5 m, szerokości około 50 cm, który zawiązywano wokół głowy na oczep lub kybalkę. Wytwarzana była przeważnie z lnu, rzadziej – z bawełny, konopi lub jedwabiu”. A już w XIX wieku chustka całkowicie wyparła namitkę i stała się obowiązkowym nakryciem głowy zamężnej kobiety. Przy okazji, jeszcze od tamtych czasów młode kobiety zgodnie z tradycją nosiły białe lub jaskrawe chustki, kobiety zaś starszego wieku ubierały się w ciemne chustki, a wdowy – w czarne. Latem kobiety nosiły chustki płócienne, a zimą – utkane z wełny. Chustki z wełny też miały różnorodność nazw. Na przykład chustkę z białej wełnianej tkaniny na Podolu nazywano „turpan”, na północy Galicji – „bawnycią”, a na zachodzie tejże Galicji wielbiono „promitką”, co na Łemkowszczyźnie zwie się po prostu „długa chustka” lub „chustia”. Portret „Hucułka Ksenia”. Autor Petro Stachewycz. Pod koniec XIX i w ciągu XX wieku chustki własnej produkcji, chociaż pozostawały w tych miejscowościach, gdzie było rozwinięte domowe tkactwo, jednak fabryczne wzory swoją różnorodnością i taniością wyparły z jarmarków i sklepów te domowej roboty. Fabryczne chustki zalały miasta, a z czasem i wsie Ukrainy. Zawiązywanie chustek na głowę czy na oczep Ukrainki robiły wtedy i teraz z wirtuozerską pomysłowością. Kilka sposobów, jesteśmy pewni, jest w arsenale każdej ukraińskiej kobiety. Z okazji wystawy artystki Narodowe Muzeum Sztuki Dekoracyjnej Ukrainy zaprosiło odwiedzających do odwiedzenia wystawy „Maria Prymaczenko. Nieznane”. Goście mieli możliwość nie tylko zobaczyć oryginalne prace artystki, ale i zanurzyć się w wirtualną galerię dzięki nowoczesnym technologiom cyfrowym. Multimedialne show „Prymaczenko. Rok smoka” ożywiło bohaterów jej obrazów przy akompaniamencie muzycznym znanego zespołu „DachaBracha”. Za pomocą okularów VR goście zobaczyli 72 prace z dwóch albumów Marii Prymaczenko, stworzonych w latach 1940., i wykonali zadania questowe. Wystawę odwiedziła wiceminister kultury i strategii komunikacji Ukrainy Anastasija Bondar, która zaznaczyła ważność popularyzacji twórczego dziedzictwa artystki jako części narodowej tożsamości kulturowej. Multimedialne projekty są rezultatem współpracy zespołu twórczego EMUZEY Production, Narodowego Muzeum Sztuki Dekoracyjnej Ukrainy oraz Fundacji rodziny Prymaczenko. Maria Prymaczenko zostawiła nam dziedzictwo, które do dziś inspiruje, dziwi i zachwyca. Jej twórczość – to świadectwo tego, że piękno, stworzone z miłością do swojej ziemi, może stać się nieśmiertelnym. Ze strony Ministerstwa Kultury i Strategii Komunikacji Ukrainy. O niektórych sposobach zawiązywania chustki opowiada ukraiński uczony O. H. Bosyj w książce „Święte rzemiosło Mokoszy”: „Chustkę na święta wiązano bardziej odświętnie niż w dni powszednie, łączono ją z kwiatami. Na Łubieńszczyźnie przy wiankopodobnym wiązaniu głowy kwiat wtykano z prawej strony. Na Zachodnim Podolu w rejonie trembowelskim dziewczęta bujnie przyozdabiały głowę kwiatami. We wsiach Dowhe, Dereniwka, Skomorochy niezakryte chustką włosy przyozdabiano żywymi, a zimą sztucznymi kwiatami. We wsi Krowynka wokół głowy układano wąski wianek. W rejonie gródeckim lwowszczyzny chustkę przyozdabiano kwiatami nad czołem, od ucha do ucha, w postaci podkowy”. Chustka towarzyszyła kobiecie od pierwszego do ostatniego dnia życia. Od dawien dawna na ukraińskich terenach istnieje zwyczaj: „Kiedy w rodzinie rodziła się dziewczynka, chustkę niewielkich rozmiarów wiązano na bramie. Jeśli chłopiec, wiązano wyhaftowany ręcznik”. Na chrzcinach chustkami przewiązywano ręce kumom i księdzu. Można przypuszczać, że w ciągu XVII–XVIII wieku, kiedy na Hetmanszczyźnie masowo budowano prawosławne świątynie i wzmacniał się wpływ prawosławia na społeczno-bytowe relacje Ukraińców, taki zwyczaj chrzczenia dzieci wśród rodaków nabrał masowego charakteru na całym terytorium Ukrainy. Ukraińska chustka. Zdjęcie Ladna Kobieta. W Ukrainie mniej więcej od XIX wieku istnieją zwyczaje, kiedy chustkę wykorzystywano przy zaręczynach i w obrzędzie weselnym. W niektórych miejscowościach obrzęd zaręczyn nazywano „chustki”. Ukraińscy etnolodzy twierdzą, że „podczas swatów dziewczyna darowała po chustce starościnom i przewiązywała chłopca, jeśli dawała zgodę na ślub. Narzeczonemu młoda darowała chusteczkę, utkaną i wyhaftowaną własnoręcznie”. Tak, na Bukowinie „każda dziewczyna musiała wyhaftować i podarować swojemu narzeczonemu „szyrynkę” (to taka bukowińska obrzędowa chusteczka o rozmiarze około 50 na 60 cm, w każdym rogu której była wyhaftowana geometryczna lub stylizowana kwiat, a brzegi podwinięte wielobarwną wełną). Właśnie od szyrynek zaczynało się wytwarzanie... Chustki. Zdjęcie ze strony „Pro Lwów”
Tłumaczenie maszynowe
12 stycznia 1909 roku urodziła się legendarna ukraińska artystka Maria Prymaczenko, której twórczość stała się wizytówką sztuki naiwnej i źródłem inspiracji dla kolejnych pokoleń. Maria potrafiła przemieniać zwyczajne w fantastyczne, wypełniając swoje prace jaskrawymi kolorami, zdumiewającymi istotami i głęboką symboliką. Jej dzieła podbiły serca ludzi na całym świecie. Na jednej z wystaw prac Marii Prymaczenko był sam Pablo Picasso, który wyznał, że został zachwycony jej obrazami. A Marc Chagall, zainspirowany dziwacznymi istotami, które ożywały w jej fantazjach, wykorzystał podobne motywy w swojej twórczości. W tym roku do dnia urodz-
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie z mediów społecznościowych
Rodzina to miłość, troska… i odrobina intryg. Ale co się stanie, jeśli zaufanie stanie pod znakiem zapytania, a rodzinna posiadłość zamieni się w pole do negocjacji i manipulacji? Violetta Dessin, właścicielka luksusowych winnic, staje się centrum uwagi swoich „drogich” krewnych. Jej siostrzeniec z rodziną są o krok od bankructwa, a najprostszą drogą do pieniędzy jest śmierć 80-letniej ciotki. Jednak umierać ona nie zamierza – wręcz przeciwnie, przygotowuje dla nich kilka niespodziewanych „niespodzianek”. „Ciocia na milion” to wybuchowa mieszanka rodzinnych intryg, błyskotliwego humoru i nieoczekiwanych zwrotów akcji. Ta lekka francuska komedia zmusi do śmiechu i jednocześnie do refleksji nad wartościami rodzinnymi i więzami pokrewieństwa. Premierowy pokaz nowego spektaklu zakończył się niewielkimi uroczystościami. – Mamy dziś wyjątkowy wieczór, wyjątkową premierę – podkreślił dyrektor – kierownik artystyczny teatru Andrij Biłous. – Jest ona poświęcona jubileuszowi pracy twórczej ludowej artystki Ukrainy Tetiany Stebłowskiej. Mam zaszczytną misję wręczyć jubilatce kwiaty od kolegów z Młodego Teatru i odczytać gratulacje od zespołu twórczego: „Droga Tetiano Wołodymirowno! Jesteś dziś na tej scenie, w blasku teatralnych świateł, oklasków wdzięcznego widza. Mamy szczególny powód do radości i dumy. Jubileusz Twojej drogi twórczej, która trwa już 60 lat. A 60 lat na scenie to nie tylko data, to symbol Twojej niestrudzonej pracy, energii i ogromnego wkładu w rozwój Młodego Teatru. Jesteś nie tylko przykładem do naśladowania, ale i źródłem twórczej inspiracji dla kolegów i wielbicieli. Jesteś prawdziwą legendą Młodego Teatru. Osobą, która swoim talentem, kunsztem i szczerością pozostawiła niezapomniany ślad w sercach wielu pokoleń widzów. Twoje kreacje na scenie inspirowały, wzruszały, dawały nadzieję i miłość. Zdołałaś uczynić sztukę żywą, bliską i wieczną. Twoja wieloletnia praca stała się przykładem do naśladowania. A Twoje piękno duszy i oddanie teatrowi – źródłem niewyczerpanej energii dla nas wszystkich. Tetiano Wołodymirowno, jesteśmy wdzięczni Tobie za każdą zagraną rolę, za każdy moment szczerości na scenie. Za każdą emocję, którą podarowałaś. Niech ten jubileusz stanie się jeszcze jedną jasną stroną w Twojej błyskotliwej historii twórczej. Życzymy Tobie nowych osiągnięć i ciepła serc widzów. Niech Twój talent nadal jaśnieje. Twoje serce pozostaje tak samo natchnione, a każdy nowy dzień niech darzy radością, zdrowiem i inspiracją. Brawo, Tetiano Wołodymirowno!” Talent jaśnieje na tej scenie, jesteś tutaj gwiazdą. A ja mam w rękach potwierdzenie tego, że jaśniejesz nie tylko naszym widzom. Imieniem Tetiany Stebłowskiej nazwana jest gwiazda 7. wielkości na nieboskłonie w Drodze Mlecznej. – Jesteśmy z wami na scenie teatru, który ma symbolicznie brzmiącą nazwę Młody – zaznaczył pierwszy zastępca dyrektora Departamentu Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Mykoła Szuliak. – Wszyscy są zainspirowani, przepełnieni twórczą energią, by marzyć i wcielać swoje marzenia w rzeczywistość. Jestem wam bardzo wdzięczny za otrzymane dziś emocje. A mam jeszcze oficjalną misję: „Honorowym dyplomem Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej nagradza się Stebłowską Tetianę Wołodymirowną za znaczący wkład w rozwój ukraińskiej sprawy teatralnej, wysoki profesjonalizm oraz z okazji jubileuszu”. – Drodzy przyjaciele, szanowni koledzy, bardzo się cieszę, że dzisiaj odwiedziliście naszą premierę i mój jubileusz – zwróciła się Tetiana Stebłowska. – Bardzo chcę podziękować wam za to, że tak ciepło przyjęliście nasz spektakl. Czuliśmy oddech i bicie waszych serc. Pan Bóg podarował nam żyzną ziemię, wspaniałych ludzi. I niech Pan Bóg pomoże nam zwyciężyć, aby nastał u nas pokój. Życzę dużo zdrowia, dobrobytu waszym rodzinom i czystego, spokojnego nieba. Do zwycięstwa! Kilka dni po premierze mieliśmy okazję porozmawiać z jubilatką. – Sztukę na swój jubileusz szukałam półtora roku – opowiedziała Tetiana Wołodymirowna. – Rozmawiałam z dyrektorem naszego teatru Andrijem Biłousem. Coś proponowałam ja, coś on. Ogólnie proces poszukiwań trwał dość długo. Chciałam komedię, ale z głęboką treścią społeczną. Czasu zostawało mało i z Andrijem Fedorowyczem zatrzymaliśmy się na tej francuskiej komedii. Sztuka nazywa się „Waza na zupę”. Potrzebny był inny tytuł. Kiedy spotkaliśmy się na pierwszej próbie, powiedziałam: „Ogłasza się konkurs na najlepszy tytuł spektaklu. Będzie nagroda, proponujcie”. Napływały propozycje, one nam nie odpowiadały. Jak zawsze sprawę rozwiązał Andrij Biłous. Zaproponował tytuł „Ciocia na milion” – i od razu wszystkim się spodobał. Spektakl wyreżyserowała młoda reżyserka Daria Nazarenko, z którą wcześniej pracowaliśmy nad spektaklem „Matka mojej matki”. To była scena kameralna, kameralny spektakl na trzy postacie. W nowej inscenizacji jest już dziewięć postaci i dwa składy aktorskie. Oprócz mnie i Maksyma Zinewycza, który gra inspektora, na wszystkie inne role są po dwa składy. Pracę nad spektaklem rozpoczęliśmy 11 września, właśnie tego dnia była pierwsza próba. A wypuściliśmy go 22 grudnia. Pracowaliśmy owocnie, wiele propozycji wnosili aktorzy, reżyserka. Spektakl tworzyliśmy wszyscy razem. Była nadzwyczaj dobra atmosfera. A dla mnie to niezwykle ważne, kiedy w twórczym zespole próbującym panuje atmosfera życzliwości. Każdy z uwagą odnosi się do partnerów. Pod koniec roku po raz pierwszy wystawiliśmy spektakl pod sąd widza. Opinie są bardzo dobre. Chciałam zrobić dla kolegów mały prezent. Teatr przygotował piękne zaproszenia na premierę i podarowałam je swoim kolegom i przyjaciołom. Również wśród gości byli lekarze, artyści z teatrów narodowych imienia Łesi Ukrainki, Iwana Franki, Kijowskiej Operetki. Moim pragnieniem było zrobienie jubileuszowego spektaklu właśnie na dużej scenie. To już inne dekoracje, inne podejście do wszystkiego, do tego wiele postaci. Kierownictwo poparło ten pomysł. Każdy człowiek ma wiele cech charakteru. Nie ma tylko dobrych albo tylko złych ludzi. Grając złego, szukasz w nim czegoś dobrego. Oczywiście, wkładałam w swoją postać pewne własne cechy i emocje. Coś pokrywało się z moim odczuciem życia.
udziału. Najwyraźniej aktorkę czeka jeszcze kariera skutecznego reżysera – i w teatrze, i w kinie. Twórczość legendarnego Iwana Mykołajczuka, którego ona bardzo kocha, jest dla niej wzorem i inspiracją. Utalentowana, wytrwała i szczera w życiu i pracy, czarująca i niezwykle piękna. W dorobku kinematograficznym Irmy Witowskiej są dziesiątki wyrazistych ról. Włosi nie stracili, zapraszając Irmę do zagrania roli ukraińskiej matki w filmie „Cosa Nostra. Mama jedzie” (reżyser Giovanni Dota). Jeszcze jedna udana rola matki w popularnym filmie „Moje myśli są ciche” Antonia Lukicza. Aktorka zagrała matkę, kobietę, która straciła równowagę życiową, jednak nie straciła chęci do życia. Fantastyczna rola starej babci została zagrana przez aktorkę także w filmie Wołodymyra Tychyja „Brama” oraz w spektaklu „Stalkerzy” Stasa Żyrkowa według sztuki Pawła Arje w Młodym Teatrze. Irma utalentowanie odtwarza w swojej bohaterce trzymanie tajemnicy, która jest prawdziwym, nieprzemijającym skarbem – gwarantem zachowania narodu i nacji.
Bardzo ważna jest finałowa kwestia, która stanowi ideę całego spektaklu: „Dzieci moje, zapamiętajcie: najważniejsza w życiu jest rodzina. Trzeba cenić rodzinę, a pieniądze przychodzą i odchodzą”. Jak już wspomniałam, każdy z aktorów wnosił do spektaklu coś od siebie, ale jednocześnie odchodził od własnego „ja”. Na przykład dla Jarosława Czornenki i Romana Rawickiego trudnym zadaniem było zagranie postaci, która chce, aby zabito bliską jej osobę. Podczas prób przyzwyczajaliśmy się do siebie nawzajem. O ile z Ołeną Uzluk miałam już wspólne spektakle, o tyle z Serhijem Paszczenką, Maksymem Zinewyczem, Wiktoriją Romaszko, Poliną Snisarenko pracowałam po raz pierwszy. Podczas pracy nad każdym spektaklem wielką wagę przywiązuję do kostiumów, gdyż są one nieodłączną częścią wizerunku. Artystka Oksana Morenko zaproponowała biały kolor dla wszystkich kostiumów. Początkowo byłam przeciwna, mówiłam, że nigdy nie założę swojej finałowej białej sukni. W końcu zrozumiałam, że Oksana miała rację. Wielu widzów zauważyło, że w sensie budowania wizerunku wyszło to efektownie i trafnie. Oczywiście nie można być w stu procentach zadowolonym ze swojej pracy. Ogólnie ocenę wystawia widz. I kiedy moi koledzy oraz goście mówili, że to ciekawe, zwarte, zabawne, że ma głęboki sens – oznacza to, że osiągnęliśmy swój cel. W 2024 roku w naszym teatrze odbyło się kilka premier, to bardzo dobre inscenizacje. Spektakle „Dekameron” i „Niebezpieczne związki” wyreżyserował Andrij Biłous. W tych spektaklach dobrze pokazała się młodzież. Z sukcesem grany jest spektakl „Zillia” młodej reżyserki Ołeksandry Merkułowej. Zakończyliśmy rok ciekawymi spektaklami na różny gust. Miło, że do teatru chodzą widzowie od 12 do 80 lat i każdy znajduje tu coś dla siebie, chce przyjść ponownie. Wielu miało pragnienie zobaczyć inną obsadę „Cioci na milion”. Treść i idea są te same, ale każdy aktor wnosi swoją energię, wkłada własną wizję. Na drugim pokazie, który odbył się 3 stycznia, grali Roman Rawicki, Iryna Małolita, Wiktorija Małok, Polina Snisarenko, Serhij Paszczenko, Ołeksij Neżurko, Misziko Kobalia. Również utworzył się ciekawy zespół. Są już pomysły na kolejną inscenizację, ale na razie ich nie zdradzam. Są zamysły zarówno co do dużej, jak i kameralnej sceny. Bardzo lubię kameralną przestrzeń. To jak teatr na dłoni, widz jest z tobą w jednym biopolu. Nie mogę nie wspomnieć o niesamowitym prezencie od teatru, którego nawet się nie spodziewałam. Andrij Fedorowycz, podsumowując moją działalność twórczą, odczytał ciepłe słowa od zespołu. „To jeszcze nie wszystko, teraz na niebie będzie wasza gwiazda” – powiedział. Wręczył mi certyfikat. Początkowo pomyślałam, że to jakiś teatralny żart. Następnego dnia obejrzałam ten certyfikat i byłam po prostu oszołomiona. Dzięki rodzimemu teatrowi teraz na niebie będzie gwiazda „Tetiana Stebłowska”, jej numer 10000441. W Kijowie jest ulica nazwana na cześć mojej mamy, primadonny operetki Ołhy Jurowskiej. A teraz na niebie jest gwiazda Tetiany Stebłowskiej. To największe uznanie mojej twórczości w ciągu 60 lat – opowiedziała Tetiana Wołodymyriwna.Irma Witowska gra zarówno na scenie teatru, jak i w kinie po prostu błyskotliwie. Dokładniej mówiąc – nie gra, a żyje poza gatunkami i stylami – jak samego życia, tak teatru i kina. Każdy epizod swojej bohaterki stara się pokonać swoją nieokiełznaną energią – i udaje jej się to. I to jest ten główny wątek, który przebija w najlepszych rolach Irmy Witowskiej. Jej bohaterki posiadają potężny magiczny talent naprawiania zazwyczaj zerwanego łańcucha czasów, epok, międzyludzkich relacji, które docierają do nas z utraconymi kodami i sensami. Z okazji jubileuszu w Sali Niebieskiej stołecznego Domu Kina przy wsparciu Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy odbyło się spotkanie Irmy Witowskiej z widzami, gdzie aktorka zaprezentowała zachwyconym fanom film „Koza Nostra. Mama jedzie” reżysera Giovanniego Dota oraz film „Smak Wolności” reżysera Ołeksandra Bereżania.Przygotował Heorhij ŁUK’JANCZUKW Kijowskim Narodowym Akademickim Młodym Teatrze odbyła się premiera spektaklu „Ciocia na milion” według sztuki Roberta Lamoureux. Premiera odbyła się z okazji 60-lecia działalności twórczej Tetiany Wołodymyriwny Stebłowskiej.
Tłumaczenie maszynowe
Pod koniec roku Irma Witowska-Wanca, zasłużona artystka Ukrainy, obchodziła jubileusz. Gwiazda ukraińskiego kina i teatru, prezenterka telewizyjna i producentka. Laureatka wielu prestiżowych nagród filmowych i teatralnych, członkini Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy. A do tego – wolontariuszka, która pomagała Siłom Zbrojnym Ukrainy i ludności cywilnej na długo przed pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę. Irma to bowiem człowiek z własnym stanowiskiem, który nie potrafi się dostosowywać i płynąć z prądem. W zawodzie aktorskim nie ma dla niej żadnych tajemnic, o czym świadczy szereg projektów teatralnych i filmowych z jej udziałem
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozpocząć kolejny rock-operą „Patriota”. Pokażemy pokolenie pięćdziesięciolatków – prawdziwych patriotów swojego kraju. Wykorzystamy muzykę Marijki Burmaki, Kuźmy Skriabina oraz zespołów „Braty Hadiukiny” i „Komu wnyz”. – W minionym sezonie teatralnym w państwa teatrze odbyła się premiera mało znanego baletu „Sojczyne kryło” do muzyki Anatola Kos-Anatolskiego. Czy są jeszcze plany dotyczące ukraińskich oper? – Z głównym dyrygentem Opery Kijowskiej, artystą ludowym Ukrainy Wasylem Wasylenkiem jeszcze przed wojną zamierzaliśmy wystawić operę „Jarosław Mądry” do muzyki Julija Mejtusa. To niezwykle odpowiedzialna inscenizacja, którą trzeba zrobić efektownie i monumentalnie. Szukamy możliwości i zasobów do realizacji zamysłu. Nie znamy wielu ukraińskich oper i wcześniej po prostu nie chcieliśmy ich znać. Mówiono, że włoska, francuska, rosyjska opera to wysokiej jakości produkt, a ukraińskiej niby w ogóle nie ma. To błędna polityka, która doprowadziła do tego, że dzisiaj nie mamy możliwości zaprezentowania prawdziwych, głębokich wzorców naszej akademickiej ukraińskiej kultury. I to jest bardzo złe. – Z Operą Kijowską współpracuję od dawna – kontynuował rozmowę kompozytor Iwan Nebesny. – Wcześniej głównie nie jako kompozytor, a jako producent muzyczny. W większości dotyczyło to projektów noworocznych, takich jak „Fabryka Świętego Mikołaja”, „Melodie Wigilijnej nocy” i innych. Oczywiście było jasne, że tytuł „Dziadek do orzechów Hoffmanna” nie przejdzie obok uwagi ukraińskiego widza, zwłaszcza teraz, że będzie reakcja. I świadomie na to poszliśmy. W społeczeństwie toczy się niemało rozmów, dyskusji na temat tego, że trzeba tworzyć własny produkt kulturalny. Więc wątpliwości nie było. Stworzenie spektaklu to wspólna praca. Widziałem, jak pracował baletmistrz, wymienialiśmy się myślami, coś zmienialiśmy, coś dodawaliśmy od sceny do sceny. To była rutynowa praca inscenizacyjna. Z Artemem Szoszynem znamy się od dawna. Mieliśmy wspólne doświadczenie pracy w Lwowskiej Operze Narodowej, razem pracowaliśmy nad baletem „Cienie zapomnianych przodków”. Jeśli w procesie pracy nad nową inscenizacją pojawiały się pytania, to szybko je rozwiązywaliśmy. Nie ma osobno baletmistrza czy kompozytora. I kiedy wszystkie puzzle do siebie pasują, mamy jakościowy spektakl. Ogólnie z rezultatu jestem zadowolony. Oczywiście są niuanse. Ale główny cel został osiągnięty – stworzyliśmy nowy ukraiński produkt. Mam wystarczająco dużo planów na kolejne dwa lata z różnymi gatunkami.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru – Kijowska Opera proponuje nową interpretację znanej baśni – premierę spektaklu baletowego „Dziadek do orzechów Hoffmanna”. Znany ukraiński kompozytor Iwan Nebesny stworzył oryginalną muzykę, nadając legendarnemu dziełu świeże, współczesne brzmienie. Nasz balet łączy klasyczne motywy z najnowszymi trendami, otwierając przed widzem nieodkryte głębiny historii znanej z dzieciństwa. To unikalna możliwość zobaczenia baśni Hoffmanna w nieoczekiwanej perspektywie – z choreografią w stylu neoklasycznym, wyrazistym designem scenicznym i muzyką, która przenika do serca. Zapraszamy was do świata, w którym klasyka ożywa na nowo, a sztuka nadaje nowe znaczenia – zaznaczył przed premierą Artem Szoszyn, autor libretta i choreografii baletu. O nowym spektaklu poprosiliśmy również dyrektora – kierownika artystycznego teatru, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Petra Kaczanowa. – U kogo zrodził się pomysł wystawienia „Dziadka do orzechów Hoffmanna”? – To mój pomysł. Z punktu widzenia zarządzania i marketingu było to wyzwanie. I ten ruch przyniósł efektywny rezultat. A tak naprawdę tym krokiem wyraźnie zaakcentowaliśmy decyzję, by więcej nie wracać do Czajkowskiego. Niektóre zespoły mają nadzieję, że kiedy skończy się wojna i minie trochę czasu, zaczniemy dyskutować o tym, czy warto wracać do rosyjskiej kultury, czy nie. Dla siebie tę dyskusję już zakończyliśmy i nie wracamy do niej w spektaklach. Sama idea zrodziła się u mnie zaraz po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji. Na początku ubiegłego roku umówiliśmy się z Iwanem Nebesnym, że napisze muzykę. To znany i utalentowany kompozytor. Więc myślę, że decyzja jest słuszna. W 2020 roku neoklasyczny „Dziadek do orzechów” został wystawiony w naszym teatrze przez Artema Szoszyna, wtedy jeszcze do muzyki Czajkowskiego. Ale tym razem inscenizacja ma inny tytuł i inną muzykę. Wprowadziliśmy zmiany w libretcie, szczególnie w drugim akcie – wprowadziliśmy nowe sceny fabularne i zmieniliśmy choreografię. Jeśli pamiętacie, w balecie „Dziadek do orzechów” Czajkowskiego fabuła kończy się w pierwszym akcie, cały drugi jest jednym wielkim divertissement. U nas natomiast rozwój akcji scenicznej trwa dalej. Znacznie bardziej aktywną i choreograficznie ciekawszą w „Dziadku do orzechów Hoffmanna” stała się postać Myszyldy. Finansowo nikt nam nie pomagał zrealizować inscenizacji, wszystko robiliśmy własnymi siłami. Jeśli chodzi o kolejny spektakl (opera „Falstaff”) – wzięliśmy pomoc finansową od Departamentu Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej w ramach programu „Zwrotna pomoc finansowa”. Teraz w ciągu trzech lat będziemy musieli zwrócić te środki. Wśród osób, dzięki którym spektakl „Dziadek do orzechów Hoffmanna” ujrzał światło dzienne, przede wszystkim chciałbym wspomnieć kompozytora Iwana Nebesnego. Także, bez wątpienia, choreografa, zasłużonego artystę Ukrainy Artema Szoszyna. A jeszcze – Oksanę Chamrowską, która zajmowała się inscenizacją; główną baletmistrzynię naszego teatru, ludową artystkę Ukrainy Tetianę Borowyk, która pokierowała całym procesem w dziedzinie choreografii i wystawienia baletu; dyrygentkę-inscenizator, ludową artystkę Ukrainy Ałłę Kulbabę, scenografkę Tetianę Bielik, kostiumografkę Katerynę Mańkowską, drugiego dyrygenta spektaklu Romana Budziaka. Mamy kilka składów wykonawców głównych partii. Mała Mari – to Anhelina Tiutierewa i Diana Szpyrna. Mari dorosła – Jana Hubanowa, Emilija Lehostajewa oraz Diana Szpyrna – utalentowana młoda tancerka, która w czterech spektaklach wykonała jednocześnie partie obu bohaterek. Książę – Dmytro Zawada, Wołodymyr Mychajłow oraz Danyło Szostak. Myszylda – zasłużona artystka Ukrainy Oksana Bondarenko oraz Anastasija Romanicka. Każdy spektakl może wymagać udoskonalenia. A naszego „Dziadka do orzechów Hoffmanna” trzeba oceniać szerzej niż tylko jako spektakl w teatrze. To nowy trend w procesach kulturowych Ukrainy. Nie możemy oddawać światowej kultury rosyjskim najeźdźcom. Robimy to różnymi metodami. Wcześniej wszyscy kojarzyli „Dziadka do orzechów” z Czajkowskim, a po naszym balecie widzowie nie będą tego robić. I wydaje mi się, że głębokie procesy kulturowe są tutaj ważniejsze od ruchów marketingowych. – Proszę opowiedzieć o planach twórczych Kijowskiej Opery. – 24 stycznia na scenie naszego teatru zaplanowana jest premiera ostatniej opery Giuseppe Verdiego „Falstaff”, która dzisiaj nie jest grana nigdzie na terytorium Ukrainy. Widz zobaczy nieco inną formę inscenizacji operowej niż ta, do której przywykł. Reżyserem-inscenizatorem jest Heorhij Kowtun, którego bardziej znają jako choreografa-inscenizatora. Ale on robi ze spektaklem coś, co można porównać do arcydzieła filmowego. Wszystkie działania będą skierowane na realizację idei opery buffa, gdzie wszystko jest ruchliwe, żywe i dynamiczne. Śpiew i widowisko powinny być równoważne. Mam nadzieję, że widz doceni starania reżysera-inscenizatora, by uczynić operę żywą i ciekawą. Planujemy zakończyć ten sezon albo Niedawno w Kijowskiej Operze (Kijowskim Miejskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu) odbyła się premiera baletu „Dziadek do orzechów Hoffmanna”. Ogółem w czasie świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku ten spektakl pokazano 17 razy przy pełnych salach.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: Martynowski Jurij Hryhorowycz – 1000 hrywien. Bondarczuk Andrij Iwanowycz – 1000 hrywien. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz – 1000 hrywien. Fesik Maryna Anatolijiwna – 2000 hrywien. Stolarowa Anna Petriwna – 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe