Strona · s. 12strona oryginału ↗
KLASYCY PIŚMIENNICTWA UKRAIŃSKIEGO. I W. PEPA, O. NEHREBECKI I INNI
Слово Просвіти, №03 за 2001 рік
Ten artykuł logiczniej byłoby opublikować w «Literaturnej Ukrainie», jednak redakcja tamtej gazety, w kampanii oszczerstw wymierzonej w proponowane zmiany w «Ukraińskiej ortografii» zorganizowanej przez antyukraińskie siły, niestety zajęła stanowisko, którego nie zaaprobowaliby (gdyby byli żywi!) ani wybitny ukraiński językoznawca Oleksa Synjawski, ani znakomity poeta i tłumacz Maksym Ryłśkyj, ani niestrudzony bojownik o czystość ojczystego słowa Borys Antonenko-Dawydowycz. Dlatego piszę dla gazety «Słowo Proświty», która zawsze broni interesów ukraińskiego narodu. Ogólnie rzecz biorąc, kwestie ortografii należy rozstrzygać specjalistom-językoznawcom. Jednak antyortograficzna wojna, sprowokowana przez akademików W. Rusaniwśkego i P. Tołoczka, wylała te kwestie na całą Ukrainę i poza jej granice. Nawet moskiewscy dziennikarze, którzy nie władają językiem ukraińskim, ale wtargnęli swoim statusem do naszego klasztoru (to znaczy do naszej telewizji), dyskutują o ukraińskiej ortografii. Główny cel tej gorączki to zastraszyć ludzi. Straszy każdy, czym może. Znany zbliżacz języków z okresu radzieckiego, akademik-językoznawca W. Rusaniwśkyj straszy wziętą z sufitu liczbą 50 tysięcy (rzekomo zmiany w ortografii dotkną tyle słów). Działacz czasów stagnacji i post-stagnacji na niwie oświaty A. Tymczyk płoszy tym, że trzeba będzie przestawiać klawiaturę komputerów (jakby ktoś zamierzał wprowadzać do ukraińskiego alfabetu nowe litery). Słowem, używa się wszystkich środków ogłupiania pracujących. Widać taką prawidłowość. Pozytywne opinie o projekcie ortografii są umotywowane, wątpliwości wynikają z dążenia do głębszego wniknięcia w istotę zmian. Negatywna reakcja zazwyczaj bywa gwałtowna,
...problemy dotyczą zarówno języka ukraińskiego, jak i literaturoznawstwa, socjologii, ukrainoznawstwa, estetyki, filozofii i... nauki radzieckiej w ogóle. Nie ma co ukrywać — prawie wszystkie sfery naszego życia społecznego jeszcze niedawno były upolitycznione, dopasowane do potrzeb społecznych. Trudno nie zgodzić się z opinią akademika NAN Ukrainy Iwana Dziuby, który w artykule «Metod — to przede wszystkim zrozumienie», opublikowanym w gazecie «Literaturna Ukraina» 25 stycznia 2001 roku, pisał: «Przypomnijmy, że siedemdziesiąt lat sowieckiej epoki było dla nauki i ludzkiej myśli w tym podradzieckim świecie czasem, gdy najpierw poszukiwanie metody, potem opanowywanie rzekomo znalezionej jedynie słusznej metody, a następnie przymusowe narzucanie tej metody stały się — wbrew obiektywnym dobrym intencjom wielu entuzjastów marksistowsko-leninowskiej prawdy jako ostatecznego sensu historii — sposobem najpierw zniwelowania myśli naukowej, a potem brutalnego stłumienia wszelkiej wolnej myśli w ogóle». Czy oznacza to, że powinniśmy dokonać «rewolucji» we wszystkich sferach bytu? Czy oznacza to, że powinniśmy wyrzec się ziarna pożytecznego, które jednak użyźniało naszą ubogą rolę choćby przez uświadomienie istniejącego stanu rzeczy? Oczywiście, że nie! Wszystko, co ma choćby najmniejszą wartość, powinno stać się dorobkiem przyszłych pokoleń. Na
BEREZEŃ, nr 3 (81), 2001 ROK emocjonalna, pozbawiona dowodów. Im mniej człowiek orientuje się w problemie, tym agresywniej występuje przeciwko zmianom. Wzorem takiego odrzucenia jakichkolwiek przesunięć w ortografii jest akademik-archeolog P. Tołoczko, który trzyma się koncepcji tzw. staroruskiej narodowości, uważa Ruś Kijowską za kolebkę trzech narodów wbrew pracom ukraińskich językoznawców, historyków i etnologów. Wszystkie rozważania P. Tołoczki na tematy ortografii są bezspornym dowodem prawdziwości dawnej prawdy: «Źle, gdy szewc zacznie piec chleb, a piekarz szyć buty». Z publikacji prasowych akademika było widać, że nie zna się na kwestiach języka i ortografii. Lecz niedawna otwarta dyskusja w telewizji STB (09.02.2001) wykazała, że pan Tołoczko nie odróżnia trzeciej deklinacji rzeczowników od pierwszej i drugiej. Swojemu przeciwnikowi powiedział: «Chcecie, aby wszystkie rzeczowniki trzeciej deklinacji zaczynały się na и-». Komentarze są zbędne. A głównym argumentem był list pracujących Połtawszczyzny (czego to nie robiono w Związku Radzieckim na podstawie listów pracujących!). Całkiem sporo artykułów przeciwko ortografii opublikował w różnych wydawnictwach pan O. Niegrebecki. Biolog z zawodu, który zdaje egzamin ekstern z filologii na Kijowskim Uniwersytecie Narodowym im. T. Szewczenki, O. Niegrebecki twierdzi, że ma «znaczne doświadczenie» w oddawaniu ukraińskim językiem obcych słów, które zdobył w pracy tłumacza. Nie miałem zaszczytu czytać tłumaczeń pana Niegrebeckiego, ale jego porady, by pisać i wymawiać ґ w słowach pochodzenia greckiego, zalecenia w rodzaju Hełen (zamiast Helen), Rjontgen (zamiast Rentgen) przeczą wszystkim ukraińskim zasadom ortograficznym, fonetyce naszego języka i zdrowemu rozsądkowi.
szkoda, że na razie nie mamy nowej encyklopedii, innego 11-tomowego Słownika języka ukraińskiego. Nie jest tajemnicą, że w tych wydawnictwach brak przykładów z utworów twórców diaspory i represjonowanych twórców słowa ukraińskiego. Ma rację także członek-korespondent NAN Ukrainy Anatolij Niepokupnyj, kiedy stwierdza, że „ukraińscy pisarze zostali zrehabilitowani, a język — nie”. A ponadto Anatolij Niepokupnyj — człowiek, który rozumie problemy językowe małych narodów — wyraża myśl o „faktycznym ignorowaniu bogactwa dialektalnego. Wiemy, że podręczniki szkolne były napchane materiałem z czasów budownictwa socjalistycznego i hasłami w rodzaju «Droga do komunizmu». Jeśli opinię publiczną zadowala taki stan rzeczy, to nie trzeba nic robić; jeśli nie chcemy wychowywać przyszłych pokoleń w duchu naturalnym, ludzkim, właściwym właśnie narodowi ukraińskiemu, to i rozmowa o pisowni nie jest potrzebna; jeśli chcemy «zakonserwować» dawną sytuację w języku, to doświadczenie podpowiada, że nam się to nie uda. Zatem trzeba pracować, proponować, dyskutować, kierować na naturalne koryto. Jest nadzieja, że u narodu ukraińskiego wystarczy intelektu, by zrozumieć prawdy alfabetu. Trzeba powiedzieć prawdę — droga rozwoju języka ukraińskiego była naznaczona zarówno ofiarami, jak i represjami. Prawda polega też na tym, że byli działacze komunistyczni...
Pan Negrebecki niezbyt szanuje wołacz, o który tak walczyli M. Rylski i B. Antonenko-Dawydowycz i który niemal zniwelowali zbliżacze języków. W jednej ze swoich publikacji («Ukraina Młoda», 2001, 25 stycznia) pan Negrebecki przytacza kilka słów (kraweć, szkolar i tym podobne), od których szyderczo proponuje utworzyć formę wołacza. A jak же Szewczenkowskie «Безбожний царю, творче (od творець, jak кравче od кравець) зла»? Nie wolno, zdaniem mistrza słowa (tak siebie nazywa), używać w wołaczu obcojęzycznych antroponimów Ben, Bil, Roy, słów bos, don i tym podobnych. Ale przecież oprócz pana Negrebeckiego mamy też innych tłumaczy. I M. Łukasz, i H. Kochur, i Iryna Steszenko, i M. Rylski, i Je. Popowycz — wszyscy używali i używają wyłącznie wołacza w zwrotach: «Stój, Hamlecie, oto twoja perła... Ano, Lajercie, po raz trzeci. Ale nie bawcie się, A atakujcie... Święta prawda, książę...» (W. Szekspir. «Hamlet», przekład H. Kochura). Bohaterowie większości dramatycznych utworów Łesi Ukrainki mają obcojęzyczne imiona: «O Żuanie, mówcie mi, mówcie słowa miłości!.. Darmo ty, Anteo, nie wziąłeś od niego pieniędzy... Widzicie, sinjorze, ja jestem w żałobie». Więc jaką же odwagę trzeba mieć, by uważać siebie za autorytatywniejszego od T. Szewczenki, od Łesi Ukrainki, od naszych sławnych tłumaczy! Z potępieniem autorów zmian ortograficznych nie zwlekał również pisarz W. Pepa. W gazecie «Urzędowy Kurier» (2001, 10 lutego) wystąpił z artykułem pod groźnym tytułem «Nie zwodźcie waszych braci». Po patetycznych rozważaniach o ojczystym języku, o kulturze trypolskiej, o GKŁK w Moskwie (zgodnie z zasadą — na ogrodzie bez ziela,
a w Kijowie wujek), o zmniejszeniu nakładu „Literaturnej Ukrainy” W. Pepa demaskuje „scholastyków, którzy tłuką wodę w moździerzu” i starają się „zrehabilitować pisownię z 1928 roku”. A dlaczego by nie zrehabilitować? Przecież jej autorzy, wybitni ukraińscy językoznawcy, przedstawiciele naszego rozstrzelanego odrodzenia, zostali zrehabilitowani nawet przez władzę radziecką kilkadziesiąt lat po zniszczeniu. Dalsze wnioski pisarza po raz kolejny potwierdzają, że nie wszyscy pracownicy środków masowego przekazu mogą reformować pisownię. Słowo mapa (z etymologią której W. Pepa nie bardzo sobie radzi) ma długą tradycję użycia w języku ukraińskim. Zostało zakazane w epoce radzieckiej (jak wiele innych „nacjonalistycznych” słów), a potem, podczas chruszczowskiej odwilży, wróciło do użycia. Dziwne, że W. Pepę to wciąż oburza. Co więcej. Pisze on o „twardym ґ”, które, podobnie jak f, „wniknęło” do naszego języka. Dźwięczny zwarty (ґ) nie „wniknął” do języka ukraińskiego, lecz istnieje w nim od zawsze, tyle że używany jest w nielicznych wyrazach. Literę na jego oznaczenie wprowadził już w XVII wieku ukraiński filolog i działacz cerkiewny Meletiusz Smotrycki. W 1933 roku, kiedy dokonano bolszewickiej profanacji ukraińskiej pisowni, usunął ją z ukraińskiego alfabetu sam Pawło Postyszew. W 1990 roku literę przywrócono, mimo sprzeciwu W. Rusaniwskiego. Teraz W. Pepa znowu proponuje ją usunąć. Dźwięk f język ukraiński (podobnie jak wszystkie słowiańskie) rzeczywiście zapożyczył. Początkowo nasi przodkowie zastępowali go innymi dźwiękami: kaftan, Filip, Stefan, kartofel, fasola, furtka. Ale z czasem przyswoili sobie: fabuła, fajerwerk, filantropia, flora, fotografia, Francja, futbol... I nikt nie zamierza tu niczego „zawężać”. Inaczej przedstawia się sprawa międzyzębowego t (th), którego pisarz Pepa, jak akademik Tołoczko, nie odróżnia od f. Zazwyczaj oddajemy go całkiem poprawnie literą t: estetyka, labirynt, matematyka, nafta, synteza, tema, Tezeusz, Otello, Thatcher i tym podobne. Ale w niektórych wyrazach piszemy i wymawiamy f. W związku z tym W. Samijłenko, na którego powołuje się W. Pepa, pisał: „Trzeba pisać: Ateny, a nie Afiny, biblioteka, a nie wiwliofika, jak kiedyś pisali Rosjanie” (W. Samijłenko. Artykuły i wspomnienia. — K., 1990. S. 506). Tak właśnie pisali i piszą twórcy ukraińskiego słowa: „Płynie eter, strumieniuje wiatr” (P. Tyczyna), „Z rąk jego sypią się, jak z rogu Amaltei, owoce nalane po brzegi i długie pasma traw” (M. Rylski), „Jasne gałęzie ukraińskich bram z wilgotnymi akantami Koryntu” (M. Bażan), „Rosa i ciepły grom, i szept wiatrów, i ludzka twórczość wznosi mit pod samo niebo, usiane gwiazdami” (M. Zerow), „Służ narodowi całe życie, nie bój się całe życie Golgoty, zdobądź mu świętą wolność i nie przerywaj w tej pracy!” (I. Ohijenko), „I góry chmur na podniebiu i błękitny eter świata” (D. Pawłyczko), „Zrobił Dniprem, czy raczej Borysthenesem” (I. Dracz). Zatem trzeba nie tylko powoływać się na klasyków, lecz także ich czytać. Zanim przypiszemy członkom grupy roboczej Narodowej Komisji Ortograficznej zbrodnicze zamiary i „niepojętą głupotę”, warto choć trochę pogłębić własną wiedzę historyczno-filologiczną. I określić się, po czyjej stronie stać – po stronie martwych i żyjących znawców języka ojczystego, czy Postyszewa, Tołoczki i podobnych do nich „erudytów”.
Ołeksandr PONOMARIW
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
