Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

SPRAWA PAŃSTWOWA „POWIEŚĆ PŁOMIENNYCH LAT OLEKSANDRA DOWŻENKI”:

Слово Просвіти, №03 за 2008 рік

Oleksandr BEZRUCZKO, kandydat nauk o sztuce. Od wielu lat trwają próby rozwiązania drażliwej ukraińsko-rosyjskiej kwestii dotyczącej przeniesienia szczątków O. Dowżenki i przekazania na Ojczyznę jego archiwum: listów, dzienników, wariantów scenariuszy, wystąpień na różnorodnych konferencjach i zebraniach itp., rozproszonych po wielu archiwach państwowych, resortowych i prywatnych. Większość dokumentów jest skoncentrowana w Federacji Rosyjskiej, gdzie w ostatnich latach żył i pracował ukraiński artysta i dokąd, zgodnie z ówczesnymi normami archiwalnymi, oryginały trafiały lub były przekazywane na całkowicie legalnych podstawach. Złożoność kwestii doprowadziła do jej rozpatrzenia na najwyższym szczeblu państwowym. W wykonaniu polecenia Gabinetu Ministrów Ukrainy1, wywołanego Ukazem Prezydenta Ukrainy W. A. Juszczenki „O uczczeniu pamięci Ołeksandra Dowżenki”2, które przewiduje angażowanie archiwów do popularyzacji spuścizny twórczej O. P. Dowżenki, na przełomie 2006 i 2007 roku kierownictwo Państwowego Komitetu Archiwów wydało odpowiednie polecenia3 Centralnemu Państwowemu Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy oraz Centralnemu Państwowemu Archiwum Kinofotofonoarchiwów Ukrainy im. H. S. Pszenycznego w sprawie przygotowania informacji dla rządu Ukrainy. W ramach polecenia Gabinetu Ministrów Ukrainy4 w ciągu pierwszej połowy 2007 roku specjaliści Państwowego Komitetu Archiwów Ukrainy oraz Narodowej Akademii Nauk Ukrainy zbierali i opracowywali informacje dotyczące miejsca przechowywania dokumentów O. P. Dowżenki. W szczególności O. Bezruczko sporządzał listę rosyjskich i ukraińskich archiwów, w których przechowywane są i mogą znajdować się dokumenty związane z życiem i twórczością wybitnego ukraińskiego artysty. Opracowanie tej listy (badanie składu, ilości i treści dokumentów O. P. Dowżenki oraz podstaw prawnych ich przebywania w danych archiwach na podstawie „Umowy o sukcesji w odniesieniu do archiwów państwowych byłego ZSRR”5) stało się jednym z punktów zadania technicznego na wyjazd do Federacji Rosyjskiej grupy specjalistów: dyrektora CPAMLS Ukrainy L. W. Skrypki (kierownik grupy), kierownika działu sztuki filmowej i telewizji IMFE im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy, członka Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Ukrainy S. W. Trymbacza oraz filmoznawcy działu sztuki filmowej i telewizji IMFE im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy, kandydata nauk o sztuce O. W. Bezruczki. Dzięki wcześniejszym ustaleniom międzypaństwowym6, ukraińska grupa spotkała się z kierownictwem Federalnej Agencji Archiwalnej Federacji Rosyjskiej — W. P. Tarasowem, a także kilku centralnych archiwów: Rosyjskiego Państwowego Archiwum Literatury i Sztuki — T. M. Goriajewą i G. R. Złobiną, Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej K. M. Andersenem, W. M. Szepelewem, Rosyjskiego Państwowego Archiwum Wojskowego W. I. Korotajewem. Z kierownictwem Federalnej Agencji Archiwalnej Federacji Rosyjskiej ustalono roboczą nazwę wspólnego ukraińsko-rosyjskiego projektu — „Powieść płomiennych lat Ołeksandra Dowżenki”, który będzie składał się z dwóch etapów: 1) 2007—2010 r. — wykrywanie dokumentów związanych z życiem i twórczością O. Dowżenki. W ciągu tego okresu zostanie przygotowana wspólna baza danych znalezionych dokumentów; 2) 2009—2010 r. — przygotowanie, dobór i archeograficzne opracowanie dokumentów w celu opublikowania w zbiorze dokumentów, fachowych wydawnictwach narodowych oraz na stronach internetowych Rosarchiwu (http://www.rusarchives.ru) i Państwowego Komitetu Archiwów Ukrainy (http://www.archives.gov.ua). Do tych wydawnictw planuje się włączyć dotychczas niepublikowane dokumenty. Przede wszystkim z Rosyjskiego Państwowego Archiwum Literatury i Sztuki, które zgodnie z testamentem żony O. Dowżenki J. Sołncewej oddano „do całkowicie zamkniętego przechowywania na okres 50 lat”7, czyli do połowy 2009 roku. Jak ustalono podczas wyjazdu, do „części zamkniętej” należą akta funduszu 2081 — nr nr 112, 113, 115, 116, 128, 130, 131, 132, 134-139, 141-166, 170, 172-174, 180, 213, 253, 269, 272, 395, 397, 511, 523, 524, 585-589 oraz dzienniki i notatniki O. P. Dowżenki. Część akt archiwalnych O. P. Dowżenki do dziś pozostaje utajniona nie tylko w Rosyjskim Państwowym Archiwum Literatury i Sztuki. O perspektywiczności poszukiwań w tych archiwach może świadczyć to, że w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym znaleziono O. Bezruczko, T. Dudko, S. Trymbacz odnaleźli nieznane wcześniej dokumenty zagranicznych służb specjalnych, które bezpośrednio dotyczą O. Dowżenki. W trofiejnym fundamencie francuskiego wywiadu „Sûreté” odnaleziono sprawę na mikrofilmie „Informacje o weryfikacji politycznej »prawomyślności« członków odeskiej wytwórni filmowej, którzy tymczasowo przebywają w Paryżu — Rosjan Dowżenki Ołeksandra i Julii Sołncewej”8 z 25 sierpnia 1930 roku, w których odnotowano szczegóły zagranicznej delegacji z 1930 roku O. Dowżenki, J. Sołncewej, D. Demuckiego oraz S. Orełowicza. Wspomniano o Dowżence także w dokumentach polskiej służby specjalnej „Defensywy” — w „Doniesieniu agenturalnym agentów polskiego wywiadu »Val«, »B-K«, »Grisza«…”: „Niezwykle charakterystyczne, że osobiście Stalin… uważał za konieczne wezwać do siebie ukraińskiego reżysera filmowego Dowżenkę i zlecić mu »jako rozkaz partyjny« nakręcenie filmu pod tytułem »Ukraiński Czapajew«. Jednocześnie Stalin zwrócił się do KC KPU z listem, w którym zaznaczył, że należy nagrać na płytę gramofonową ukraińską pieśń ludową w wykonaniu najlepszych zespołów, kapel chóralnych, bandurzystów i solo. Ten list wywołał furorę w kręgach bliskich KC KPU… Aby jeszcze bardziej podkreślić swoją uwagę wobec spraw ukraińskich i uczynić to całkowicie na oczach wszystkich, Stalin wykorzystał ceremonię wręczania orderów działaczom radzieckiej kinematografii, a kiedy kolej doszła do Dowżenki, rzucił uwagę o charakterze aprobującym wobec ukraińskiej kinematografii, dodając, że »Za Dowżenką jeszcze dług — dawaj ukraińskiego Czapajewa!«9 Nie mniej ciekawy jest fakt, że przynajmniej w drugiej połowie lat trzydziestych służby specjalne nazistowskich Niemiec prowadziły oddzielną sprawę na O. Dowżenkę. Potwierdzeniem tego jest karta »RSHA — Gestapo«, w której zaznaczono: »Dowżenko Ołeksandr. Reżyser i Ordenstrager (niem. — kawaler orderu) 6.12.38. Wystąpienie 28 listopada 1938 roku na kijowskim wiecu inteligencji na kijowskim stadionie z powodu pogromów żydowskich w Niemczech…«10 Początkowo powstała wersja, że gestapo w drugiej połowie lat 30. prowadziło obserwację wszystkich Ordenstrager, jednak karty na innego ukraińskiego reżysera-kawalerzystę orderu I. P. Kawaleridzego nie znaleziono. Przypuszczenie, że mogła się zgubić, jest mało prawdopodobne, ponieważ do trofiejnych niemieckich archiwów wojskowych stosowano szczególnie staranne podejście. Wariant z praktyką, która istniała w drugiej połowie lat czterdziestych — rozproszenie trofiejnych dokumentów po różnych radzieckich archiwach — w tym przypadku również wydaje się mało prawdopodobny. Zatem, dzięki odnalezionym dokumentom można twierdzić, że O. Dowżenko znajdował się pod czujną uwagą nie tylko radzieckich służb specjalnych, ale także zagranicznych wywiadów. O perspektywiczności żmudnych poszukiwań w dotąd zamkniętych archiwach wojskowych (RGWA, Centralnym Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, Branżowym Państwowym Archiwum itp.) mogą świadczyć następujące fakty z biografii O. Dowżenki: - podczas I wojny światowej młodego Ołeksandra Dowżenkę dwukrotnie zbadała komisja lekarska i uznała za niezdolnego do służby wojskowej ze względu na stan zdrowia, o czym wspomniano w »Autobiografii«: »W starej armii nie byłem«.11 W Rosyjskim Państwowym Archiwum Literatury i Sztuki odnaleziono »Zaświadczenie o zwolnieniu O. P. Dowżenki od obowiązku wojskowego« z 15 lipca 1917 r. »Żytomierska powiatowa komisja ds. obowiązku wojskowego Lipiec 15 dnia 1917 r. nr 6248 Żytomierz ZAŚWIADCZENIE Niniejsze zaświadczenie wydaje się na to, że posiadacz białego biletu Ołeksandr Petrowycz Dowżenko po raz drugi poddawał się badaniu w trybie prawa 18 listopada 1915 roku i po badaniu przez komisję 16 czerwca 1917 roku uznany za niezdolnego do służby wojskowej zgodnie z art. 66 ros. rozp. biał. lit. A«.12 Zatem w archiwach wojskowych powinny przechowywać się akta dwóch badań lekarskich Ołeksandra Dowżenki. - podczas wojny domowej, według danych BPA SB Ukrainy, walczył w armii petlurowskiej: »Dowżenko, jako uczestnik armii petlurowskiej w 1918 roku w rejonie sosnickim obwodu czernihowskiego brał aktywny udział w walce przeciwko oddziałom Armii Czerwonej«.13 - według danych samego Ołeksandra Dowżenki, który z nieznanych przyczyn przemilczał służbę podczas wojny domowej w dywizji Mykoły Szczorsa, pracując nad obrazem »Szczors«, jednak po dwudziestu latach, w »Autobiografii« Dokument z akt O. Dowżenki w gestapo Ukrainy oraz NAN Ukrainy do archiwów Federacji Rosyjskiej, aby studiować dokumenty związane z życiem i twórczością O. P. Dowżenki oraz wykonać ich cyfrowe kopie. Zatem mamy nadzieję na pomyślny rozwój projektu »Powieść płomiennych lat Ołeksandra Dowżenki«, co pozwoli nam odkryć prawdziwego Dowżenkę, a artyście, nawet po śmierci, powrócić na Ukrainę. Ciąg dalszy nastąpi. 1 Polecenie Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 48132/502/1-06 z 5 grudnia 2006 roku. 2 Dekret Prezydenta Ukrainy W. A. Juszczenki nr 998 »O uczczeniu pamięci Ołeksandra Dowżenki« (pkt 2) z 24 listopada 2006 r. 3 Zarządzenie Państwowego Komitetu Archiwów Ukrainy nr 164 »O udziale państwowych archiwów w wykonaniu Dekretu Prezydenta Ukrainy W. A. Juszczenki nr 998 z 24 listopada 2006 roku »O uczczeniu pamięci Ołeksandra Dowżenki««. 4 Polecenie Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 48132/514/1-06 z 15 marca 2007 roku. 5 Umowa o sukcesji prawnej dotyczącej państwowych archiwów byłego Związku SRR z 6 lipca 1992 r. 6 »Protokoły o wspólnych projektach Państwowego Komitetu Archiwów Ukrainy oraz Federalnej Agencji Archiwalnej Federacji Rosyjskiej«, »Umowa między Rządem Ukrainy a Rządem Rosji o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty« z 26 czerwca 1995 roku, »Umowa o współpracy między Federalną Służbą Archiwalną Rosji a Głównym Zarządem Archiwalnym przy Gabinecie Ministrów Ukrainy« z 24 grudnia 1998 roku. 7 RGALI, F. 2081, Oświadczenie Zasłużonej Artystki Republiki J. Sołncewej z 4 kwietnia 1959 r. 8 Informacje o weryfikacji politycznej »prawomyślności« członków odeskiej wytwórni filmowej, którzy tymczasowo przebywają w Paryżu — Rosjan Dowżenki Ołeksandra i Julii Sołncewej z 25 sierpnia 1930 roku. — RGWA. — F. 1. — Op. 27. — Spr. 9372. — Ark. 1-6. 9 Doniesienie agenturalne agentów polskiego wywiadu »Val«, »B-K«, »Grisza« o sytuacji politycznej i gospodarczej Radzieckiej Ukrainy. — RGWA. — F. 453. — Op. 1. — Spr. 55. — Ark. 296. 10 Karta Gestapo — RSHA na reżysera-kawalerzystę orderu Dowżenkę Ołeksandra. — RGWA. — K-15. — Spr. 5082. — Ark. 1. 11 CDAMLM Ukrainy, F. 690. — Op. 4. — Spr. 115. — Ark. 48. 12 Zaświadczenie o zwolnieniu O. P. Dowżenki od obowiązku wojskowego z 15 lipca 1917 r. — RDALM. — F. 2081. — Op. 2. — Spr. 184. — Ark. 1. 13 Zaświadczenie naczelnika 2. wydziału UGB NKWD USRR Tkaczenki o O. Dowżence. Czerwiec 1940 r. — BPA SB Ukrainy. — F. 11. — Spr. S-836. — T. 1. — Ark. 296. 14 Dowżenko O. P. Utwory: W 5 t. — K.: Dnipro, 1983. — T. 1. — S. 24. 15 Dowżenko O. P. Autobiografia. Z komentarzem 2 maja 1940 r. — RDALM. — F. 2081. — Op. 1. — Spr. 381. — Ark. 27. 16 Stenogram narady pracowników kina w redakcji »Prawdy« 23 listopada 1935 r. — RGASPI. — F. 386. — Op. 1. — Spr. 62. — Ark. 1-85. 17 Scenariusz filmu Dowżenki O. »Szczors« z poprawkami Stalina J. W.; listy Dowżenki O. na imię Stalina J. W. o filmie »Szczors«. — RGASPI. — F. 558. — Op. 11. — Spr. 164. — Ark. 1-143.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn