Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

ON TORUJĄ DROGĘ HISTORYKOM SZTUKI

Слово Просвіти, №03 за 2008 рік

mi i referatami o ukraińskiej sztuce plastycznej i dekoracyjnej. Równolegle ze studiami uniwersyteckimi uczęszczał do Instytutu Archeologicznego, po ukończeniu którego w 1911 roku został członkiem zwyczajnym Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego. W 1914 roku otrzymał od uniwersytetu naukową delegację zagraniczną na trzy lata, lecz wojna światowa pozwoliła mu jedynie na trzymiesięczną podróż do Włoch. Po powrocie Kost Witalijowicz zdał egzamin na stopień magistra, a następnie mianowano go docentem prywatnym Uniwersytetu Piotrogrodzkiego. Na uniwersytecie, w katedrze historii sztuki, przez pewien czas wykładał kurs z historii sztuki kijowskiej i halickiej. Badając zdobnictwo ukraińskiej chaty w latach 1909–1910, odwiedził jednego z najwybitniejszych historyków sztuki XX wieku, Jerzego Łukomskiego, nazywanego poetą architektury. Jerzy Kreskentijowicz opublikował szereg fachowych artykułów i książek o dworach guberni charkowskiej, zespole pałacowym w Wyszniwcu, zabytkach Lwowa, Wołynia, Kijowa, Baturyna i Kozelca, dlatego młodego historyka sztuki interesowały rysunki dworów Ukrainy. Miłość do rodzimej przeszłości organicznie łączyła się z zainteresowaniem współczesnym stanem kultury na Ukrainie. Pierwsze prace przyszłego uczonego ukazały się drukiem już w 1904 roku, na dwa lata przed jego wstąpieniem na uniwersytet. Z czasem regularnie publikował swoje rozprawy historycznoartystyczne i etnograficzne w tak poważnych wydawnictwach jak: „Zapiski Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki”, „Prawosławna Podolia”, „Podolskie wiadomości eparchialne”, a później współpracował z kijowskimi, lwowskimi, moskiewskimi i petersburskimi gazetami i czasopismami. Zakres jego zainteresowań był dość szeroki — od artykułów czasopiśmienniczych „Podolskie «kolędki» i «szczedriwki» (ich historyczny rozwój i sens)”, „Cechy starożytnej i wczesnochrześcijańskiej malarstwa w ukraińskich pisankach”, „Z niedawnej przeszłości”, „Malowana pasieka (Notatka archeologiczna)” po badania twórczości Tarasa Szewczenki, Iwana Soszenki, Wasyla Tropinina, Hryhorija Łewyckiego. K. Szyrocki interesował się zniszczonymi zabytkami Bakoty, Pokorszczyny, soborem Sofijskim w Połocku, rodzinnym kościołem w Biłousiwce na Podolu, domem Iwana Kotlarewskiego w Połtawie, nagrobnymi krzyżami i pisankami, ukraińską ornamentyką, artystycznym wyposażeniem dawnego ukraińskiego teatru, średniowiecznym sztuką książki. Jedną z pierwszych książek, która ukazała się w 1914 roku w kijowskiej drukarni S. W. Kulżenki, były „Oczerki po istorii dekoratiwnogo iskusstwa Ukrainy”, a w podtytule czytamy: „1. Chudożestwiennoje ubranstwo doma w proszłom i nastoiaszczem”. Z niej czytelnik dowiaduje się o ciekawych okolicznościach życia codziennego XVI–XVIII wieku z różnych regionów Ukrainy: Podola, Polesia, Słobożańszczyzny, Naddnieprzańszczyzny i innych. Badacz, zaznaczając estetyczne gusty Ukraińców, podaje m.in. opis kijowskich budynków, cytując wypowiedzi współczesnych: dom Razumowskiego, dom Elżbiety Pietrownej i kijowskiego metropolity, magistrat (z herbem na reliefie) i inne. W książce podkreślono głębię sztuki dekoracyjnej, przeanalizowano jej historię, sposób malowania domów bogatych, biednych, kozackich oraz ich wspólne i odmienne cechy. Wspomniano o zdobieniach cerkwi św. Jana Chryzostoma w Chełmie, zamku we Włodzimierzu Wołyńskim, którym zachwycał się król węgierski, oraz o twierdzy Daniela Halickiego pod Chełmem. Dzięki analizom artystycznym szkice Kostiantyna Szyrockiego do dziś nie straciły wartości. W kolejnym roku w Piotrogrodzie ukazały się drukiem „Bukowina i jej przeszłość. Szkic historyczno-geograficzny z 36 rysunkami”, „Ilustrowana historia Galicji w krótkich szkicach. Z 60 rysunkami”. Przyjechawszy wiosną 1917 roku do Kijowa, K. Szyrocki aktywnie włączył się w działalność społeczną i naukową: uczestniczył w tworzeniu Sekretariatu, a następnie Ministerstwa Oświaty, kierował wydziałem artystyczno-przemysłowym i sekcją ochrony zabytków przeszłości i sztuki, wykładał historię sztuki na Kijowskim Ukraińskim Uniwersytecie Ludowym. Zatrzymał się w domu gościnnego W. S. Kulżenki, w którego wydawnictwie ukazał się ilustrowany przewodnik „Kijów”, który mimo przykrych błędów stał się jednym z najciekawszych wydawnictw kijowskich. Przez niego zyskał sobie wielu wrogów i zazdrośników. Co ciekawe, książkę poświęcono Polinie Arkadijewnie Hudałowej, żonie wydawcy. Wraz z M. Żukiem, M. Burackiem, F. Ernstem historyk sztuki drukował się w kijowskiej kronice piśmiennictwa ukraińskiego „Drukar”. W 1918 roku wydano książkę „Starożytna sztuka na Ukrainie”, w której K. Szyrocki wskazuje na znaczny rozwój sztuki na Ukrainie do X–XII wieku, gdy w naszej kulturze dominowały wpływy bizantyjskie. Prawda, wkrótce potem stwierdza, że „Ukraina nawet wpływała kulturalnie na obce ziemie i przekazywała tam swoje wyroby”. Co więcej, przeanalizowawszy tendencje rozwoju ukraińskiej sztuki, historyk sztuki podsumowuje: „Tam, na północ, z czasem popłyną wszystkie bizantyjsko-kijowskie relikwie, nasi artyści, pisarze, metropolici i cała kultura, by stworzyć siłę orientalnej Moskwie. Sama zaś ziemia kijowska, po Tatarach, poddaje się nowym wpływom i tworzy w sobie kulturę typu zachodnioeuropejskiego, którą przekazała naszym czasom”. Ostatnim wybitnym dziełem badacza jest dwutomowa „Historia sztuki ukraińskiej”. Pierwszy tom badacz oddał do druku kijowskiemu wydawnictwu „Drukar”, a drugi znajdował się u jego ojca, we wsi Biłousiwka pod Ładyżynem na Podolu. Ta syntetyczna praca nie zdążyła ukazać się w całości, lecz 144 tablice jako ilustracyjny dodatek pojawiły się w 1918 roku. Kost Witalijowicz kończył ją już ciężko chory. Pełnym wydarzeń dla młodego Państwa Ukraińskiego i dla K. Szyrockiego był rok 1918. Intensywnie pracowała komisja ds. zwrotu na Ukrainę dóbr kulturalno-historycznych narodu ukraińskiego, wywiezionych do Rosji za czasów caratu i krótkotrwałych rządów bolszewików. Dla rozszerzenia jej pracy przewodniczący komisji P. Chołodnyj zalecił zaprosić na posiedzenia znanych historyków sztuki K. Szyrockiego i D. Szczerbakiwskiego. Już 5 czerwca 1918 roku w składzie Komisji Kulturalnej przy Ukraińskiej Delegacji Pokojowej pracowali oni w negocjacjach z Rosją. Jednak 20 czerwca 1918 roku skład komisji był już inny. Latem tego samego roku Kostię Szyrockiego wybrano profesorem Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego. Ostatni rok życia Kost Witalijowicz ciężko chorował i 13 września 1919 roku zmarł u rodziców we wsi Biłousiwka na Winnicczyźnie w wieku Chrystusa. Tak wczesna śmierć wydaje się szczególnie dziwna. Przypomnijmy, że w tym samym roku bolszewicy podle zamordowali wybitnego malarza i pedagoga Ołeksandra Murasz­ka, a później rzekomo popełnił samobójstwo D. Szczerbakiwski; 1920 rok stał się fatalny dla ukraińskich patriotów H. Narbuta, W. Modzalewskiego, a 1922 — kompozytora i działacza społecznego K. Steceńka… Ta lista tylko zapoczątkowała komunistyczno-bolszewicki terror przeciwko prawdziwym ukraińskim patriotom.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn