Strona · s. 15strona oryginału ↗
UKRAIŃSKIE SYMBOLE ROŚNIJ, ROŚNIJ, BARWINKU...
Слово Просвіти, №03 за 2008 рік
PREMIERA RUBRYKI Mykoła Dmytrenko BARWINEK — sakralna zielna roślina pnąca o wiecznie zielonych liściach, jaskrawobłękitnych kwiatuszkach (kwitnie w kwietniu-maju), rośnie w lasach całej Ukrainy; sadzony przy chacie, a także na grobach; amulet Ukraińców, symbol życia, nieśmiertelności, pamięci, niezwyciężoności, wytrwałości (odporności), czystości, dziewictwa (dziewiczej cnoty), młodości, piękna, wolności, chłopca (kawalera, kozaka), mężczyzny, miłości, harmonijnych relacji itp. Posiada jeszcze takie specyficzne nazwy: zelenyky, mohylnyk (mohylnycia), barwineć, barwin-zillia. Wielkie znaczenie barwinka w obrzędowości ludowej: w obrzędach weselnych, dożynkowych, pogrzebowych, w magii miłosnej i leczniczej. Barwinek wykorzystywano jako ozdobę potraw rytualnych, przedmiotów — weselnego korowaja i chlebów, weselnego hilcia, przy narodzinach i kąpieli dziecka — aby długo żyło; podczas pogrzebu kładziono do trumny, na wierzch na trumnę, rzucano do grobu, owijano nagrobny krzyż. Na wieniec weselny dla dziewczyny nie wolno było rwać barwinka na cmentarzu, a tylko przy chacie, w ogrodzie razem z miętą i innym zielem. Obrzędy barwinkowe obejmowały szereg czynności obrzędowych, zwyczajów cyklu przedweselnego: zbieranie barwinka, błogosławieństwo matki dla córki-panny młodej i jej druhen na plecenie wieńców oraz pozwolenie na ich zakładanie (ubieranie, noszenie). Jeśli dziewczyna przed ślubem nie była cnotliwa (straciła barwinek), to zabraniano jej zakładać wieniec. Mówiono o niej: „Barwinek swój potuptała”. A o uczciwej dziewczynie mówiono: „Tę wydać — barwinkowy wianek na głowę wziąć”. Jeśli któraś długo nie wychodziła za mąż, zasiedziała się w pannach, to jej nie winiono, uważano, że „barwinek jej jeszcze nie znalazł”. Czasami obraz-symbol barwinka stosowano w złych życzeniach (przekleństwach) wobec młodych kobiet: „Żeby twój barwinek chaty się nie trzymał!”, „A twój żeby świnia wydeptała!”. Pięć płatków kwiatka, według legendy, to pięć rękojmi szczęśliwego życia rodzinnego: pierwszy płatek — piękno, drugi — czułość, trzeci — pamiętliwość, czwarty — zgoda, piąty — wierność. Miejscami wieniec z barwinka splatano także panu młodemu, co poświadcza, w szczególności, zachodniopodolska pieśń weselna: Z czegoż my będziemy dla księcia wieniec pleli? Oj jest w ogrodzie krzyżowy barwinek, Z tego my będziemy wieniec pleli. Chw. Wowk pisał, że wiecznie zielony barwinek, który „pozostaje świeży nawet pod śniegiem, — to symbol pierwszej miłości i małżeństwa. Dlatego na Ukrainie używają go do wieńców weselnych” (Studii, s. 236—237). Obraz-symbol barwinka jako komponent ludowego systemu światopoglądowego jest szeroko znany w folklorze: w legendach, zagadkach, pieśniach różnych gatunków. Zagadki: „Kwitnie na niebiesko, liść zielony kwietnik przyozdabia, choć mróz wszystko pobił — jego nie rusza”, „Wszystko mróz zgłuszył, a mnie nawet nie ruszył”. W wiosennej twórczości obrzędowej słowo barwinek używane jest z określeniem krzyżowy, krzyżowy mały: „Wiosna, dniem piękna” przyniosła „lateczko, zielone żyteczko i krzyżowy barwineczek”. W jednej z wiosenek dziewczyna wylała swój żal: „Zwiłam ja wianek wczoraj wieczorem // z zielonego barwinka // I powiesiłam na kołeczku, // Mamusia wyszła i wianek zdjęła // I nielubemu dała…”. W liryce ludowej obraz barwinka często zastępuje obraz kawalera lub mężczyzny: Oj ty, kozaku, zielony barwinku, Przyjdź do mnie choć w niedzielę. Albo charakterystyczne dialogi między dziewczyną a kawalerem: — Dziewczyno, szara kaczko, Czy swatać prędko? — Kozaczku, barwinku, Choć i w niedzielę! W innej pieśni ciekawy paralelizmy artystyczny: — Czemu ty, barwinku, nie ścielesz się? — Czemu ty, Mykoło, nie żenisz się? — Ja jeszcze zielony — pościelę się; — Ja jeszcze młody — ożenię się. Niepohamowane uczucia, gorącą miłość przekazuje niejedna pieśń, w której rolą barwinka jest ścielić się nisko, symbolicznie nawiązując do pewnych działań między zakochanymi: Wczoraj była niedziela, dzisiaj poniedziałek, Ja chodziłam podlewać zielony barwinek. — Rośnij, rośnij, barwinku, ściel się nisko, A ty, miły czarnobrewy, przysuń się blisko. Barwinku zielony, ściel się jeszcze niżej, A ty, miły czarnobrewy, przysuń się jeszcze bliżej. W popularnej żartobliwej pieśni „Tyś mnie oszukała” całkiem przejrzyście nawiązuje się do pragnienia relacji miłosnych i wyśmiewa się daremne nadzieje mężczyzny: „Ty mówiłaś, w poniedziałek pójdziemy razem po barwinek…”. Iść po barwinek, rwać go, deptać, nocować w barwinku — iść na randkę, kochać się. W pieśniach wydeptany barwinek, zwiędły barwinkowy wieniec oznacza utratę dziewictwa. Stąd też pożądane obrazy miłości: „Koń barwinek wydeptał”; „W zielonym barwinku konia wypasała”; „Zaprosiła kozaczka // Kosić barwinek”. Zmienić wieniec z barwinka na chustkę — wyjść za mąż. Wielka radość, zaszczyt i duma dla rodu i dla samej dziewczyny — zachować dziewictwo do ślubu, o czym mowa w kołomyjce: Oj wianku-barwinku, jedwabny kwiecie, Wczoraj byłam ja dziewczyną, dzisiaj — mężatką. Oj wianku z barwinka, złoty wianku, Już ciebie zamieniłam na chusteczkę. Oj ja ciebie, mój wianku, lubiłam nosić, Przez chłopca młodego muszę cię zostawić. Oj wianku zielony z drobnego barwinka, Uczciwie ciebie donosiłam, złoty wianku! Uczciwie wianek donosiłam, na stół położyłam, I ani sobie, ani mamie hańby nie zrobiłam. Kobiety piekące korowaj przed wypiekiem stroiły się w wieńce z barwinka, symbolicznie życząc młodym siły, zdrowia, szczęśliwego życia małżeńskiego na wiele lat. Korowaj strojono barwinkiem i kaliną. Swoiste symboliczne wypełnienie obrazu barwinka w pieśni rekrutskiej: Oj zerwę ja trzy listki Z zielonego barwinka, Z zielonego barwinka. Jeden zerwę i zagram: Szczęścia-doli ja nie mam. Drugi zerwę i zagram: Do poboru iść muszę. Trzeci zerwę i zagram: Z moskalami żyć muszę… W znanej pieśni „Niesie Halia wodę” obraz barwinka nawiązuje do zaniedbania mężczyzny, braku szacunku do niego, a także — ufności. Halia zaś imituje wierność i pełne szacunku podejście, harmonijne życie bohaterom pieśni nie wyszło: Ściel się, barwinku, Będę podlewać, Wróć się, Iwanku, Będę szanować. — Ile nie ścielił się, Ty nie podlewałaś, Ile nie wracał się, Ty nie szanowałaś. Barwinek wykorzystywano w magii miłosnej. Istniało wierzenie, że wystarczy, by mężczyzna i kobieta wspólnie zjedli kilka listków, a będą się do siebie garnąć z niewiarygodną siłą. Czasami dla narzeczonych wypiekano specjalny niewielki chlebek (w kształcie gołębia) z pokruszonymi liśćmi barwinka, żeby się nigdy nie rozstali (przedawkowanie szkodliwe: może negatywnie wpłynąć na płodność). Wianka z barwinka nie wyrzucano na śmietnik, a tylko na wodę, żeby z pragnienia nie zginął. Jako amulet wieszano barwinkowy wieniec w chacie nad drzwiami, w kątach (lub malowano na ościeżach, ramach), żeby zła siła nie wchodziła, kłótni w rodzinie nie było. Wyszywano go na obrusach, koszulach, ręcznikach: na gościnność, zdrowie i niezwiędłą miłość. Obraz-symbol barwinka odzwierciedlony jest w literaturze ukraińskiej (T. Szewczenko, L. Hlibow, O. Ołeś, Dniprova Czajka, I. Dracz, D. Biłous, W. Nestajko itp.). Przypomnijmy liryczny wiersz Tarasa Szewczenki, w ośmiu wersach którego — cała historia jego uczuć do Lykery Połusmakowej: Barwinek kwitł i zieleniał, Słał się, rozścielał; Lecz niedoświt przed świtem Do ogródka wkradł się. Potuptał wesołe kwiaty, Pobił… Pomroził… Szkoda tego barwinka I niedoświtu szkoda!
Dla każdego narodu drogie są te obrazy narodowego bytu, które symbolizują to, co najdroższe. Często mówimy: „Bez wierzby i kaliny nie ma Ukrainy”. Ale co kryje się za tym skrzydlatym powiedzeniem? Dlaczego wierzba, kalina, wiśnia i inne rośliny stały się naszymi symbolami? Otwieramy nową rubrykę, w której nasz wieloletni autor, doktor nauk filologicznych i pisarz Mykoła Dmytrenko, zaproponuje serię artykułów o symbolice roślin i zwierząt, różnorodnych przedmiotów i pojęć, które charakteryzują ukraiński światopogląd na drodze od archaicznych warstw tradycyjnej kultury do współczesnych obrazów-stereotypów. Mamy nadzieję, że wam, szanowni czytelnicy, przydadzą się te pouczające materiały i zachęcą do głębszego oraz pełniejszego poznawania rodzimych obrzędów, zwyczajów, folkloru, literatury i sztuki.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
