Strona · s. 3strona oryginału ↗
«ZA NIĄ DUSZĘ STRACĘ»
Слово Просвіти, №03 за 2008 рік
Nina HNATIUK Kiedy wchodzisz na Górę Tarasową w Kaniowie, chylisz czoło nie tylko przed grobem narodowego geniusza i proroka, ustami i sercem powtarzasz jego nieśmiertelne strofy, ale zatrzymujesz się w smutku przy niewielkim granitowym głazie, ustawionym w miejscu samospalenia ukraińskiego patrioty Ołeksy Hirnyka. Stało się to mroźnej nocy 21 stycznia 1978 roku. O czynie Ołeksy Hirnyka z Kałusza opowiedział mi Mychajło Jefremowycz Iszczenko, medyk z zawodu, człowiek czyniący dobro, strażnik ukraińskiego języka i kultury z nakazu serca. Tak się złożyło, że to jemu, lekarzowi dyżurnemu, przyszło jako jednemu z pierwszych zobaczyć szczątki człowieka, który spłonął tej strasznej nocy na Górze Czernieczej, a także przeczytać kilka arkuszy papieru, rozrzuconych na śniegu niedaleko mogiły Tarasa. W tych własnoręcznie wykonanych ulotkach Ołeksa Hirnyk oskarżał władzę radziecką, totalitarny system o zatajanie problemów narodowych, niszczenie ukraińskiego języka i kultury, poniżanie godności ludzkiej milionów ludzi, którzy urodzili się na ziemi swoich przodków, z mlekiem matki wchłonęli w siebie słowo Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, a w państwie, „gdzie tak swobodnie oddycha człowiek”, świadomym Ukraińcom zatykają usta, zmuszają do myślenia, rozmawiania, modlenia się językiem ciemiężycieli. Ołeksa Hirnyk dokonał samospalenia nie w chwili rozpaczy, nie w momencie duchowego załamania, nie w wyniku depresji czy jakiejś strasznej choroby. Świadomie przygotowywał się do tego niełatwego kroku, aby choć w tak straszny sposób uderzyć w dzwony pamięci i sumienia, obudzić uśpionych komunistyczną ideologią rodaków, zmusić ich do zastanowienia się nad tym, czyimi jesteśmy dziećmi i wnukami, na jakiej ziemi żyjemy, co pozostawimy w spadku swoim potomnym. Oczywiście zrobiono wszystko, aby o przyczynach samospalenia Ołeksy Hirnyka nikt się nie dowiedział, aby to imię nigdy nie zmartwychwstało w ludzkiej pamięci, nie stało się dorobkiem historii. Lecz słońce niepodległości roztopiło zwęglone kaniowskie śniegi, pokryło pachnącym kokoryczem strome zbocza, na których rozrzucił ulotki patriota z Kałusza. I jego dusza odezwała się nie tylko do ziomków, ale i całego św- Zynowij KARAŚ, m. Kołomyja — Gdyby tak, — myślę, — gdyby Nie pochylili się niewolnicy… T. Szewczenko W tamtym roku długo nie padał śnieg. Masywne wozy obławników już z daleka swoim łoskotem na nierównej zamarzniętej drodze zwiastowały tym, którzy stróżowali przy kawałku zawieszonej szyny kolejowej. I od razu mroźne powietrze rozcinał ostry, znajomy i straszny dźwięk. — Dzeń, dzeń, dzeń, — wzywał na alarm improwizowany dzwon, bo przecież prawdziwy Niemcy zdjęli. — Obława! Chowało się wszystko, co mogło się schować. Pozostawali na wszelką niepewność starzy i dzieci. Wieś zamierała, tylko trwożnie szczekały psy, tam gdzie jeszcze udało się je zachować przy życiu. Niepewność i groza spadały na wieś jak rdzawe mgły. Wydawało się, że nawet otulone zasiekami chaty drżały i małymi oknami łzawiły na tak groźne i straszne czworokątne bagnety na długich starych karabinach. Nadciągała lawina rewizji, przesłuchań, pobić, grabieży. Nie jedną zasiekę rozrzucą, ze stodoły wyrzucą snopy, zerwą podłogę, rozwalą piec, pośrodku chaty wykopią dół, nawet wytrząsną z doniczek kwiaty, bo i tam mógł schować się „bandera”. Dopiero pod koniec grudnia nagle sypnął śnieg. Gęsty, płatami. Wyrównywał drogi, kołysał do snu pola i bielą maskował zgliszcza na spalonych obejściach. Ołeksa Hirnyk światowego ukraiństwa wersami Kobziarza, którego ubóstwiał, wezwaniem do życia i walki w imię Ukrainy. W 1991 roku Mychajło Iszczenko odwiedził rodzinę Hirnyków, pokłonił się mogile Ołeksy Hirnyka i jego żony Karoliny, poznał syna Jewhena, więcej dowiedział się o drodze życiowej jego ojca. Ołeksa Hirnyk ukończył ukraińskie gimnazjum w Stanisławowie, był członkiem ukraińskiej organizacji patriotycznej „Sokił”, OUN i „Proświty”. Doznał wszystkich goryczy okupacji, polskich więzień i radzieckich łagrów. Zawsze oburzały go próby Moskali brutalnego rozprawiania się z ukraińskim wolnościowym duchem, dążenia kremlowskich wodzów do maskowania swojej ludobójczej polityki hasłami troski o przyszły komunistyczny raj, wolność i równość. „Oto macie światowe braterstwo ludzi, chwytajcie je obiema rękami, póki nie za późno — z rosyjskim językiem, rosyjską kulturą. Wszystkich pod siebie próbują podgnieść. Ale po ichniemu nie wyjdzie. Świat ich rozpozna”, — mówił Ołeksa Hirnyk. Po odwiedzinach w Kałuszu, Bohorodczanach, bliskich i krewnych bojownika o ukraińską niepodległość Mychajło Jefremowycz opublikował nie jeden artykuł o czynie Ołeksy Hirnyka. A w 2004 roku w Centrum Wydawniczym „Proświta” wyszła jego książka „Spalił się za Ukrainę”. Nie raz zdarzało mi się spotykać z tym niestrudzonym badaczem historii Kaniowszczyzny, wchodzić Wieś Kołokołyn na sławnej niegdyś Rohatynszczyźnie, która dała tyle świadectw bezgranicznej miłości i poświęcenia dla rodzinnego kraju, — przygotowywała się do smutnych Świąt Bożego Narodzenia. Bo kat czerwony Braci zniszczył nam bliskich — Czterdzieści milionów czeka do boju — Pomsty, pomsty! — z nim na Górę Tarasową i słuchać opowieści o jednym z najwierniejszych potomków ducha Kobziarza. Ołeksa Hirnyk był z najbardziej oddanej kohorty nacjonalistów. Jego życiowym mottem było: „Zdobędziemy państwo ukraińskie albo zginiemy w walce o nie!” Gdziekolwiek był, cokolwiek robił, nie przestawał myśleć i walczyć o niepodległą Ukrainę. Kiedy Ołeksa został zabrany do polskiego wojska, po musztrze mówił tylko po ukraińsku, czytał w ojczystym języku gazety i czasopisma, choć wywoływało to wściekłość u polskich szowinistów w mundurach. W jednym z listów do bliskich O. Hirnyk pisał: „Obrzydła wstrętna polska armia. Chcę zmienić konfederatkę na mazepinkę”. Zrozumiałe, że taki nastrój polskiego żołnierza nie uszedł uwadze tajnej policji. Aresztowali go przed frontem, na placu. Jako nacjonaliście i proświcianinowi, trybunał wojskowy zasądził mu pięć lat więzienia. Po ucieczce z polskiego więzienia Ołeksa trafia w jeszcze gorsze piekło — wtrącili go do katowni NKWD, a stamtąd — na osiem lat do stalinowskich łagrów. Wycierpiał wszystko — głód, chłód, zniewagę. I dopiero jesienią 1948 roku wrócił do domu. Lecz nie zastał już żywych ani matki, ani młodszej siostry. Brat Fedir zginął na froncie. Męża starszej siostry zakatowali w tych samych łagrach. Większość rówieśników-ounowców też zamordowali enkawudziści. Oto takie bolszewickie szczęście czekało na Ołeksę po niewoli. Chciał pójść do kryjówek UPA, lecz ojciec błagalnie prosił: „Na kogo mnie zostawiasz, starego? Kto będzie doglądał pradziadowskich mogił?” Musiał zatrudnić się jako kopacz w cegielni. Praca jak w więzieniu: ledwo nie padał z nóg, kopiąc glinę i przewożąc ją, gdyby usłyszał, jak jego starszy syn Jewhen Hirnyk ogłaszał w parlamencie niepodległego państwa przysięgę deputowanego ludowego Ukrainy! W swojej książce „Spalił się za Ukrainę” Mychajło Iszczenko przytacza wspomnienia wielu ziomków o Ołeksie Hirnyku. Pawło Terpak z Kałusza zaznaczał, że pan Ołeksa ubóstwiał T. Szewczenkę, znał wiele poezji z „Kobziarza” na pamięć. Razem z żoną przebywał w Kaniowie. Bolało go, że nie wszędzie tam słychać ojczysty ukraiński język, a studen- Miejsce samospalenia Ołeksy Hirnyka
szopką, nie pokolędują kościelni bracia i wasz stary ojciec nie odprawi wam nawet jutrzni. Ktoś z waszych własnych współmieszkańców doniesie czerwonym katom, że w skale, gdzie kiedyś wydobywano kamień alabastrowy, w głębokich sztolniach, wasi niedoświadczeni chłopcy, a z nimi drugi syn ks. Senkiwskiego Mykoła, zabarykadowali się do nierównej walki. Niedoświadczeni “Protest przeciwko rosyjskiej okupacji na Ukrainie! Protest przeciwko rusyfikacji narodu ukraińskiego! Niech żyje Samodzielne Soborowe Państwo Ukraińskie! Ukraina dla Ukraińców! Z okazji 60. rocznicy proklamowania niepodległości Ukrainy przez Centralną Radę 22 stycznia 1918 r. — 22 stycznia 1978 r. na znak protestu spalił się Hirnyk Ołeksa z Kałusza. Tylko w ten sposób można protestować w Związku Radzieckim?!”. W liście pożegnalnym do żony O. Hirnyk tak tłumaczył swój czyn: “Mój protest — to sama prawda, a nie moskiewskie kłamstwo od początku do końca. Mój protest — to przeżycia, tortury narodu ukraińskiego. Mój protest — to prometeizm, bunt przeciwko przemocy i zniewoleniu”. Takim był duchowy testament Ołeksy Hirnyka dla nas, jego potomków. Ale czy usłyszeli go wszyscy? Czy uświadomili sobie, jaką ceną powstało na mapie świata państwo Ukraina, jakimi ciernistymi drogami szli Ukraińcy do uznania języka ojczystego za państwowy? Czy pamiętają o tych, którzy spłonęli, aby oświetlić naszą drogę do siebie, swojej historii i języka, swojego prawdziwego przeznaczenia na świecie? Tak ją, tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię! Jak zaświadcza Mychajło Iszczenko, właśnie te wersy podkreślił w “Kobzarze” prawdziwy Bohater Ukrainy Ołeksa Hirnyk. I potwierdził je każdą chwilą uczciwego i pełnego cierpienia życia. Wreszcie przyjechało duże auto ciężarowe, na nim — długie metalowe przedmioty. Nikt dotąd takiego nie widział. Były to butle z trującym gazem. Wężami ciężki gaz — niepokonany wróg — pełzł do sztolni. Następnego dnia żołnierze w maskach przeciwgazowych wywlekli ciała obrońców. Zginęli wszyscy! Kto i z jakiej rodziny skorzystał z judaszowych srebrników za tę diabelską zbrodnię, nie jest mi wiadome. Za synów zapłaciły rodziny: kto więzieniem, kto Sybirem, kto rozstrzelaniem. Rodzinę ks. Senkiwskiego wygnano z plebanii i do śmierci mieszkał on z córkami u dobrych ludzi i wypełniał swój obowiązek duszpasterski kosztem przejścia na prawosławie w 1946 r. Ofiarą padł jego przyszły zięć Mychajło Jakymiw, przeleżawszy cały dzień w topniejącym śniegu nad Dniestrem we wsi Kozary, podczas obławy. Zmarł w kryjówce pod ziemią. Razem z trupami ze skały wyniesiono słynną bibliotekę czytelni “Proświty” w Kołokolnie. Ciała otrutych zabrali ze sobą, a najstraszniejszego wroga bolszewicko-moskiewskiego reżimu — książki — spalili pod skałą, oblewając paliwem. Dzisiaj odbudowana, odnowiona wieś Kołokolno żyje nowym życiem w niepodległym Państwie Ukraińskim. I nie wszyscy wnukowie i prawnukowie wiedzą, że w czasach niedoli lat 40.—50. wieś straciła ponad trzystu swoich mieszkańców i tylko o nielicznych wiadomo, gdzie są ich kości. Pokój wam, bohaterowie i ofiary! I chyba tylko Pan Bóg zbierze nas wszystkich razem na sądzie ostatecznym i odda według uczynków ich ofiarom i katom, i tym, którzy katom pomagali, niewolnikom ciałem i duchem…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
