Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Imperatyw miłości

Слово Просвіти, №03 за 2012 рік

Wasyl BUDNYJ Znany literat i działacz społeczny, już od dwóch dekad kieruje na Lwowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Iwana Franki katedrą literatury ukraińskiej, którą w burzliwym 1848 roku założył dla badania języka i piśmiennictwa narodu ukraińskiego Jakiw Hołowacki — jeden z czołowych uczestników kółka romantyków „Ruska Trójca”. Historia rodzimej literatury na Uniwersytecie Lwowskim w warunkach bezpaństwowości była, według słów jej obecnego kierownika, „gorzką i słodką pracą”, którą wielcy poprzednicy godnie tworzyli — w ogniu zawodowego natchnienia i z poczuciem obywatelskiego obowiązku. Dziś zaś profesor Taras Sałyha z pełnym prawem szczyci się tym, że w latach ukraińskiej niepodległości lwowska szkoła filologiczna zdołała odnowić swoje dawne tradycje i rozbudować obiecujące perspektywy dalszego rozwoju. A ponadto jest on doktorem nauk filologicznych Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki i doktorem filozofii Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, członkiem zarządu Lwowskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, członkiem rzeczywistym Naukowego Towarzystwa imienia T. Szewczenki we Lwowie, zasłużonym działaczem nauki i techniki Ukrainy, członkiem kolegiów redakcyjnych wielu wydawnictw, laureatem różnorodnych nagród literackich i konkursów, w szczególności nagrody w dziedzinie krytyki literacko-artystycznej imienia O. Biłeckiego, nagrody imienia metropolity Andrzeja Szeptyckiego (Fundacji Duchowego Odrodzenia Ukrainy), nagrody Fundacji Wołanykiw-Szwabinskich przy fundacji Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Nowym Jorku, nagrody literacko-artystycznej imienia Lewka i Bohdana Łepkych; odznaczony znakiem Ministerstwa Oświaty i Nauki „Petro Mohyła”, a niedawno — orderem „Za zasługi” III stopnia za znaczący osobisty wkład w rozwój edukacji narodowej, przygotowanie wysokowykwalifikowanych specjalistów, wieloletnią owocną działalność naukowo-pedagogiczną oraz z okazji 350-lecia Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki… Świeżą atmosferę niespokojnych lat sześćdziesiątych Taras Sałyha wchłonął pełną piersią, studiując na wydziale filologicznym Uniwersytetu Lwowskiego im. I. Franki w drugiej połowie tej rwanej dekady. …Młodzieniec należał do pokolenia urodzonego w płomieniach drugiej wojny światowej — przyszedł na świat w same Święta Bożego Narodzenia, 7 stycznia 1942 r., we wsi Wiktorów na błogosławionej, lecz ciężko skrzywdzonej przez historię ziemi książęcej dawnego Halicza. Dziedzicząc niełatwą pamięć rodzinną i narodową, wybierał te drogi życiowe, na których nie trzeba i nie można było krzywić duszą. Zwracał się ku tym tematom literackim, w sprawie których mógł wypowiadać się swobodnie i szczerze. W badaniu kandydackim dał pierwszeństwo przedmiotowi najbardziej neutralnemu z ideologicznego punktu widzenia — gatunkowi ballady w literaturze ukraińskiej i innych literaturach wschodniosłowiańskich. Rozprawę doktorską obronił w 1977 r. i wtedy też został przyjęty do Związku Pisarzy Ukrainy. Od 1983 roku, odkąd w kijowskim wydawnictwie „Mołod” ujrzał światło dzienne jego pierwszy zbiór „Prawo na siebie”, Taras Sałyha opublikował około dwóch tuzinów książek i pół tysiąca artykułów. Badając fenomen młodej poezji, krytyk jednocześnie śledził pojawienie się nowych książek Liny Kostenko, Iwana Dracza, Petra Skuncia, Stanisława Telniuka oraz innych szestdziesiatnykiw, którzy kontynuowali ewolucję, potężnie wpływając na ówczesny proces literacki. Jednemu z najjaśniejszych reprezentantów poetyckiego szestdziesiatnyctwa — Mykole Winhranowskiemu — Taras Sałyha poświęcił osobno wydany w 1989 r. portret literacki. Równolegle do procesów, które rozgrywały się w poezji, T. Sałyhę pociągały też niektóre kierunki rozwoju prozy drugiej połowy XX wieku, w szczególności te, które z czasem przyczyniły się do wytworzenia oryginalnego oblicza współczesnego postkolonialnego i postmodernistycznego pisarstwa ukraińskiego. Takimi były tendencje psychologizacji nowelistyki i nasycenia jej literackimi oraz historycznymi reminiscencjami, parabolami, symbolami w twórczości Dmytra Herasymczuka, Niny Biczui, Wasyla Stefaka, Lewka Riznyka, a także oryginalne połączenie powieściopisarstwa historycznego i powieści fantastycznej w prozie Wałerija Szewczuka, Romana Fedoriwa, Romana Iwanyczuka. Oprócz najnowszych tendencji liryki i liryki epickiej, powieści i noweli, krytyk nie pominął swoją uwagą także takich odgałęzień gatunkowych, jak literatura dla dzieci i o dzieciach (Hryhir Tiutiunnyk, Oksana Senatowycz, Jarosław Stelmach), reportaż, wydania folklorystyczne ukraińskich bajek i legend itp. Są w jego dorobku krytycznym recenzje eseistyki literackiej Dmytra Pawłyczki i Romana Łubkiwskiego, rozważania nad studiami krytycznymi literaturoznawcy Mykoły Ilnyckiego. Publikował w licznych wydawnictwach ostatnich dekad XX wieku, brał udział we wszystkich żywych i dynamicznych dyskusjach. Przy tym w postawie Sałyhy-dyskutanta rzucają się w oczy dwie zauważalne cechy. Pierwszą cechą jest jego natarczywe zainteresowanie tematyką tabuizowaną lub, z punktu widzenia radzieckiego oficjalizmu, niepożądaną, do której należały kwestie poszukiwań oryginalnej formy poetyckiej w poezji ukraińskiej, jej narodowej odrębności itp. Drugą cechą postawy dyskusyjnej krytyka jest bezkompromisowy stosunek do fałszu literackiego. Pracując w gatunku recenzji i przeglądu, zaobserwował rozprzestrzenianie się w czasach zastoju niepokojących tendencji — odrzucenie przez myśl twórczą ewolucyjnej spirali, monotonny ruch „po kole”, kiedy szablony „aktualnej tematyki” i stylowa gładkość zapewniały twórcom niezawodną gwarancję przed ideologicznymi prześladowaniami. Dlatego pisał z niepokojem, bez kadzenia i komplementów o nieudanych utworach nie tylko bezbronnych debiutantów, ale i szanowanych twórców — tych, których osobiście znał i lubił. Takim artykułom niejednokrotnie nadawał bezlitosny, ironiczny wydźwięk, jednak opierał je na dowodach analitycznych, które wymownie świadczyły o wtórności, rzemieślnictwie czy niedbałości doświadczonych autorów. Taras Sałyha, jak i przeważająca większość współczesnych, odpowiedział na wielkie przemiany lat osiemdziesiątych wzmocnieniem w swojej krytyce elementu publicystycznego, reorientacją na problematykę społeczno-polityczną i kulturologiczną. Razem z przyjaciółmi-myślicielami zabrał się za wydawanie czasopisma odnowionej w 1990 r. „Proświty”, zanurzył się w pracę odrodzonego Naukowego Towarzystwa imienia Szewczenki, obfitymi publikacjami wypełniał „białe” i „krwawe” plamy w historii literackiej Ukrainy: poezja strzelców siczowych, twórczość Światosława Hordynskiego, Jurija Darahana, Ołeksy Stefanowycza, Wołodymyra Janiwa, Natalii Liwyckiej-Chołodnej, Hałyny Mazurenko, Oksany Liaturynskiej… Z tych publikacji zrodziły się dobrze znane współczesnemu czytelnikowi książki T. Sałyhy — „Kontynuacja” (1991), „Wysokie światło” (1994), „Imperatyw” (1997), „Czas odlany w strofy” (2001), „Wokatyw” (2002), „Ogniem przeczystym” (2004), „Wozdwyżennia świątyni” (2009), „Ekslibrisy Euterpe” (2010), które wypełnione są po brzegi najróżniejszymi studiami literaturoznawczymi, esejami krytycznymi i wywiadami, poświęconymi mało znanej poezji nowoczesnej XX wieku. Mało znanej dlatego, że zdeformowane totalitaryzmem pisarstwo ukraińskie niemal w całości składało się z marginesów (czyli zjawisk, które zostały wyniesione poza granice literatury uprzywilejowanej). Właśnie je T. Sałyha przeniósł w centrum uwagi, zgodnie z tą logiką sprawiedliwości historycznej, którą wyznaje współczesna postkolonialna świadomość estetyczna. W ciągu ostatniego dwudziestolecia krytyk swoją wielostronną działalnością wrażliwie reaguje na wyzwania czasu: z powodu niemożności utrzymania w polu widzenia całego wzburzonego procesu literackiego, on, jak i wielu jego kolegów, skupił uwagę na szczególnie wrażliwych jego problemach, zakorzenionych w etycznym fundamencie życia duchowego społeczeństwa postkolonialnego, a także zwrócił się ku uważnemu badaniu niedawno zakazanych i dlatego zaniedbanych stron naszego pisarstwa XX wieku, takich jak dwudziestolecie międzywojenne, literatura diaspory oraz twórczość szestdziesiatnykiw i dysydentów. W „Imperatywie”, powiedzmy, mowa jest o nieprzerwanej tysiącletniej tradycji ukraińskiej poezji duchowo-religijnej, nurtach stylowych czasów „Młodej Muzy” i dwudziestolecia międzywojennego, fenomenie poezji strzelców siczowych i UPA, zjawiskach literackich diaspory, twórczości szestdziesiatnykiw i uczestników dysydenckiego Oporu. W epicentrum książki „Ogniem przeczystym” znajduje się ognista poezja Jewhena Małaniuka, a zbiór „Wozdwyżennia świątyni” zebrał tę tematykę w jedną konceptualną całość — od prac szewczenkoznawczych i frankoznawczych po recenzje twórczości współczesnych, naświetlając literaturę ukraińskiego Oporu jako prawdziwą Atlantydę, która już wypłynęła na powierzchnię, ale jeszcze nie została przez nas rozpoznana w całym jej ogromie. Gdzie są początki tego wyrazistego zjawiska, jakie są jego źródła? Tak jak miłość do „miłej Francji” płynie od średniowiecznej „Pieśni o Rolandzie” aż do poezji francuskiego ruchu oporu (Anouilh, Éluard, Aragon), tak i idee wyzwoleńcze inspirują literaturę ukraińską od „Słowa o wyprawie Igora”, pieśni kozackich i hajdamackich, aż do poezji strzelców siczowych, „wisnykiwskiej”, powstańczej, szestdziesiatnyckiej. W pracach pioniera tej ważnej tematyki — Tarasa Sałyhy — nieujarzmiona muza powstańcza czasów drugiej wojny światowej i pierwszych powojennych dekad została zrozumiana jako masowa i politycznie zaangażowana w najlepszym znaczeniu tego słowa. Pozostaje ona taką do dnia dzisiejszego, bo przekazywana jest z pokolenia na pokolenie w poruszających pieśniach: „Ich autorzy ginęli w walkach, wysadzali się granatami w „kryjówkach”, żeby nie wpaść w ręce wroga żywymi. Rozstrzeliwali ich zarówno Niemcy, jak i „bracia-wyzwoliciele” na oczach matek i ukochanych, wymyślali im najstraszniejsze tortury rejonowi, obwodowi i stołeczni „pełnomocnicy operacyjni”, na nich zwo- W te świąteczne dni, kiedy przyjaciele i społeczeństwo witają pisarza Tarasa Sałygę z okazji siedemdziesięciolecia, mamy dobrą okazję, by podziękować niestrudzonemu pracownikowi na niwie oświeceniowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn