Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Wiktor Moreneć: «W temacie zmagań wyzwoleńczych — same odkrycia dla badacza»

Слово Просвіти, №03 за 2012 рік

— Wiktorze Iwanowyczu, czy dawno interesuje się Pan krajoznawstwem, ukraińskim ruchem wyzwoleńczym? — Jeszcze ucząc się w szkole średniej, kierowałem kółkiem krajoznawczym. Temat ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego jest pouczający i pozwala wiele się dowiedzieć. Interesować się nim zacząłem w drugiej połowie lat 80. XX wieku, studiując na uniwersytecie. — Kończy Pan pracę nad książką o mieszkańcach Pryłuk w armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Proszę opowiedzieć szczegółowiej o jej bohaterach. Na czym polega aktualność tego badania? — Około trzech lat zbieram wzmianki o mieszkańcach ziemi pryłuckiej, którzy w szeregach armii URL walczyli o niepodległość Ukrainy. Udało się zebrać materiały o ponad 140 osobach — o kimś dwa-trzy zdania, o niektórych — za spory okres życia, a o niektórych — za całe życie. Tych ostatnich jest najmniej. W czasach radzieckich przeklinano ich, nazywano „petlurowskimi bandytami”, choć ich wina polegała na tym, że kochali ojczystą ziemię, a tę synowską miłość udowadniali swoim życiem. Tytuł mojej książki to „Rodacy Mykoły Michnowskiego w walce o ukraińską państwowość”. Temat udziału osób wywodzących się z tego czy innego regionu w walce wyzwoleńczej lat 1917—1921 jest dziś słabo naświetlony. Widziałem tylko jedną książkę — „Spadkobiercy kozackiej sławy” Ołeha Szatajły — o generałach Armii URL, urodzonych na ziemi czerkaskiej. — W jakich archiwach Pan pracował, jakich odkryć udało się dokonać w procesie opracowywania zasobów? — To Centralne Państwowe Archiwum Wyższych Organów Władzy, Państwowe Archiwum Obwodu Czernihowskiego, Państwowe Archiwum Obwodu Zakarpackiego i inne. Jeśli chodzi o odkrycia, mogę stwierdzić: ten temat to jedno wielkie odkrycie. Teraz inaczej oceniam niektóre fakty i zjawiska w naszej historii, postrzegam moją ziemię pryłucką. Myślę, że nam, Ukraińcom, potrzeba zmiany w stosunku do samych siebie, do naszej historii, historii sąsiednich narodów. Dowiedziałem się, jak wiele dla Ukraińców w trudnych czasach na emigracji zrobił rząd Republiki Czechosłowackiej i osobiście prezydent Masaryk. To był dla nich po prostu ratunek. Ale nikt o tym nie wspomina i jest to niewdzięczność z naszej strony. — Kto z ukraińskich działaczy wojskowych pochodzi z ziemi pryłuckiej? — Urodzony na ziemi pryłuckiej Mykoła Michnowski — konsekwentny państwowiec, który nie szukał federacji ani autonomii, nie błądził socjalistycznymi manowcami. Ale nie szanują go na Ukrainie, widocznie tak jest wygodniej. Michnowski rozumiał nadrzędną rolę armii i domagał się rozbudowy sił zbrojnych. Ale Hruszewski, Wynnyczenko, Petlura robili co innego. Rezultat jest znany… Nawiasem mówiąc, krewny Michnowskiego, pułkownik Wasyl Sowaćiw, kierował służbą sanitarną Armii URL. Pułkownik Pawło Krycki, pochodzący ze wsi Mała Diwycia, kierował lotnictwem Armii URL w 1919 roku. Zresztą z tej samej wsi pochodzi żona Głównego Atamana Symona Petlury — Olha. Większość imion i nazwisk rodaków udało się ustalić w wyżej wymienionych archiwach, mniejszą część — w ukraińskiej prasie i książkach, które ukazywały się na emigracji. Pierwsza część książki to informacje o mieszkańcach Pryłuk, którzy przebywali w Armii URL; druga — informacje o wojskowych, którzy uczyli się, służyli lub walczyli na terenie ziemi pryłuckiej podczas zmagań wyzwoleńczych; trzecia część — informacje o osobach wywodzących się z ziemi czernihowskiej w Armii URL. W osobnych rozdziałach planuję przedstawić kopie dokumentów z tamtego okresu, wyjaśnienia do poszczególnych wydarzeń, tabelę porównawczą rang wojska ukraińskiego i rosyjskiego. Mieszkańcy Czernihowszczyzny wnieśli godny wkład w walkę o niepodległość Ukrainy. Pracując, początkowo po prostu rejestrowałem fakty, wiele pominąłem, a z czasem postanowiłem, że trzeba o tym wszystkim wspomnieć. Mogą mi zarzucić: a co mają do tego „rodacy Michnowskiego”, przecież Mykoła Michnowski urodził się na Połtawszczyźnie. Ale ziemia pryłucka była w składzie Połtawszczyzny do lat 30. ubiegłego wieku. Później, w wyniku reformy administracyjno-terytorialnej, z części ziem Połtawszczyzny i Czernihowszczyzny utworzono obwód sumski. Powiat pryłucki podzielono, wszedł on w skład obwodu czernihowskiego. Największą część stanowił właśnie rejon pryłucki, część odeszła do rejonów iczniańskiego i warwyńskiego, wydzielono sribniański. Ojczyzna Mykoły Michnowskiego, wieś Turiwka, znajduje się obecnie w składzie rejonu zhuriwskiego obwodu kijowskiego. Każda ukraińska wieś ma swoje zwycięstwa i swoich bohaterów, ma swoje tradycje, a nawet swoje unikalne słowa. Kolejna książka, którą przesłała do naszej redakcyjnej biblioteki krajoznawczej jej autorka — Nina Fedoriwna Mykołajczuk, poświęcona jest prastarej wołyńskiej wsi Ostrożec. Powstała ona, jak się uważa, niedługo przed 1528 rokiem, kiedy król Rzeczypospolitej Zygmunt pozwolił trojeckiemu grodzkiemu Petrowi Mychajłowyczowi założyć w jego dziedzicznej wsi Ostrożec miasto i nadał mu prawo magdeburskie. Obecnie Ostrożec to centrum rady wiejskiej rejonu młynowskiego obwodu rówieńskiego. We wsi w 1127 gospodarstwach mieszka 2622 osoby. Na terenie rady wiejskiej zarejestrowane są 24 podmioty gospodarcze, wśród których znajdują się wszystkie niezbędne do normalnego życia mieszkańców przedsiębiorstwa i instytucje, szkoła, dom kultury, cerkiew, biblioteka, 34 placówki handlowe. A niedawno ujrzało światło dzienne już drugie, uzupełnione wydanie „Ostrożec od dawnych czasów do współczesności”. Autorski styl Niny Fedoriwny jest unikalny. Książka o Ostrożcu napisana jest niczym jeden wspaniały obraz, gdzie przeszłość i teraźniejszość wsi przeplatają się. Oczywiście, Ostrożec to dawne miasteczko, więc jest o czym i o kim pisać. Trudno przypuszczać, by niewielka książka mogła pomieścić wszystkie etapy dawnego i obecnego życia regionu. Ale należy oddać sprawiedliwość autorce — nie ucieka się do rozwlekłych opowieści, zamiast tego sprawnie operuje datami, faktami, imionami. Czasami w jednym zdaniu lakonicznie formułuje to, na co inni autorzy poświęciliby kilka stron. Dla przejrzystości wykorzystuje tabele porównawcze oraz bogatą kolekcję fotografii i dokumentów, którą zbierała nie jeden rok. O okresie okupacyjnym i działalności ruchu oporu. I nie jest to dziwne, gdyż wieś była w samym sercu działalności OUN i UPA. Książka zawiera bezcenne wspomnienia naocznych świadków tamtych burzliwych wydarzeń, a także opowiada o urodzonych we wsi bojownikach o wolność Ukrainy. Komuniści walczyli z nimi aż do lat 50. XX wieku. A pierwszą rzeczą, którą zrobiła po powrocie do Ostrożca władza radziecka, było spalenie w 1945 roku drewnianej cerkwi Przemienienia Pańskiego, zbudowanej w 1752 roku. Osobna karta historii wsi to los przesiedleńców z Chełmszczyzny, o tym również jest w książce. Są rozdziały o przeszłym i współczesnym życiu szkoły, szpitala, cerkwi, zakładu przetwórstwa owocowo-warzywnego, przedsiębiorstwa rolniczego. Autorka nie pomija życia codziennego, zwyczajów i obrzędów wsi, jej znanych ludzi. Wśród absolwentów miejscowej szkoły jest deputowany ludowy Ukrainy Ihor Jeremiejew, artyści Iwan Mularczuk i Łeonid Hopanczuk, chirurg Łeontij Nesterenko i wielu innych. Książka Niny Mykołajczuk „Ostrożec od dawnych czasów do współczesności” jest dla ludzi i o ludziach. O znanych rodakach i prostych pracownikach, którzy wpisali swoje życie w pamięć współmieszkańców i historię regionu. Historię wsi wydano już po raz drugi, a to najlepsze potwierdzenie tego, że literatura krajoznawcza jest dziś w naszych wsiach potrzebna jak powietrze. Ktoś, przeglądając książkę, znajdzie na zbiorowej fotografii swojego ojca czy dziadka, dla ko- — Jakie jeszcze tematy z okresu walk wyzwoleńczych wiążą się z Pana badaniami? — Obecnie pracuję z materiałami na temat powstańczego ruchu antybolszewickiego — to w ogóle dziewiczy teren. Równolegle badam działalność okupacyjnego aparatu represji: bolszewickie obozy koncentracyjne, które zaczęły funkcjonować w naszych stronach od 1919 roku. To przecież nie Sołowki i Kołyma, a Czernihów, Połtawa, Królewiec, Łubnie!.. — Czy „Proświta” w Pryłukach była aktywna? Proszę opowiedzieć o związkach ówczesnych prośwician z formacjami wojskowymi Ukraińskiej Republiki Ludowej? — Po rewolucji lutowej 1917 roku nastąpił „wybuch” w działalności „Proświty” na ziemi pryłuckiej: zebrania, koncerty, przedstawienia, organizowanie bibliotek, aktywna postawa w życiu społeczeństwa, tworzenie ukraińskich organizacji młodzieżowych, wydawanie czasopisma „Hasło”, książek. Praktycznie w każdej wsi powiatu istniała komórka „Proświty”, która skupiała 30—50 prośwician. Wiem o dwóch członkach miejskiej „Proświty” w Pryłukach, którzy przebywali w szeregach ukraińskiego wojska i wyemigrowali. Interesującymi postaciami dla badacza są przewodniczący „Proświty” — Petro Załozny, Zawałyszyn (kandydował w wyborach do Dumy Państwowej), Tarnawski. Kost Wełyczko, aktywny działacz „Proświty” i członek Ogólnoukraińskiej Rady Deputowanych Wojskowych w Kijowie, był wśród bolszewickiego kierownictwa ziemi pryłuckiej w latach 20. ubiegłego wieku. — Gdzie planuje Pan wydać książkę, czy ma Pan wsparcie? — Książkę zamierzam drukować w Kijowie, ponieważ potrzebne jest wydawnictwo z wykwalifikowanymi specjalistami. Mam wiele kopii fotografii i dokumentów, które mają prawie 90 lat. Nie wszyscy chcą pracować z takim materiałem, ale bez niego książki nie warto robić, wszak fotografie oddają ducha tamtych czasów. Spodobała mi się praca projektanta wydawnictwa „2 PRINT” (o którym mówię) — ma bogate doświadczenie w pracy z dokumentami historycznymi i może podjąć się tej sprawy. Liczę również na pomoc i wsparcie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, prośwician, wszystkich, którym nie jest obojętna nasza historia narodowa. kogoś szkice historyczne staną się źródłem inspiracji, a ktoś z pewnością będzie przechowywał to wydanie jak najdroższą relikwię… Warto zauważyć, że Nina Mykołajczuk nie uważa się za autorkę historii Ostrożca, a jest jedynie jej redaktorką. Wiele szkiców napisali mieszkańcy wsi. Takie prace jednoczą wspólnotę, uczą ludzi chronić i pomnażać swoją pamięć historyczną. Materiały przygotował Jewhen BUKET Ukraińska Centralna Rada Trzecim Uniwersałem ogłosiła utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jednak Ukraina pozostawała w federacji z Rosją. Wówczas uważano, że październikowe wydarzenia w Piotrogrodzie to tylko spisek, który wkrótce zostanie zlikwidowany. Jednak koło historii potoczyło się w zupełnie inną stronę… Dziś burzliwe wydarzenia walk wyzwoleńczych 1917—1921 lat na terenach Ukrainy wciąż pozostają przedmiotem spekulacji politycznych i tematem gruntownych badań historycznych. Ale ich nadzwyczajne znaczenie dla ustanowienia ukraińskiej państwowości już u nikogo nie budzi wątpliwości. Nasz rozmówca to urodzony w mieście Pryłuki, w obwodzie czernihowskim, prawnik z wykształcenia i krajoznawca z powołania Wiktor MORENEĆ. Głównym zainteresowaniem naukowym Wiktora Iwanowycza jest temat walk wyzwoleńczych narodu ukraińskiego na początku XX wieku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn