Strona · s. 9strona oryginału ↗
„Wchłaniam w duszę nieskazitelność ciszy…” Olha Jaworska. Echo. — Lwów: Spolom, 2013 r.
Слово Просвіти, №03 за 2014 рік
Petro SOROKA, Tarnopol
Olha Jaworska to wyjątkowo współczująca dusza, dla niej nie istnieje cudzy smutek i ból, ona zawsze jest z tymi, którzy cierpią, męczą się i nie mogą znaleźć spokoju oraz zacisza w naszym poszarpanym, nieprzychylnym i surowym dla człowieka świecie. I wszystko u niej przepuszczone jest przez własny ból, wszystko tym bólem przypalone i sprawdzone pod kątem autentyczności. Właśnie dlatego do jej najbliższych przyjaciół należą ci, którzy nie potrafią żyć lekko i bezmyślnie, którzy dużo rozmyślają nad tragiczną istotą życia i serce mają otwarte na dobro i miłosierdzie. W imionach odzwierciedla się to tak: Lubow Proć, Ludmyła Łytwynczuk, Switłana Antonyłyn. To najbliższe i najwierniejsze przyjaciółki. Ich imiona, nawiasem mówiąc, są dobrze znane na Ukrainie, ponieważ w dorobku twórczym tych kobiet znajdują się książki znaczące i utalentowane. Olha Jaworska weszła do wielkiej literatury spod skrzydeł Iwana Hnatiuka, który jako pierwszy dostrzegł jej poetycki talent, na wszelkie sposoby wspierał i pomagał ugruntować pozycję w literaturze. Przypominam sobie, z jaką dumą mówił Iwan Fedorowycz o dwóch swoich najbardziej utalentowanych uczennicach — Lubow Proć i Oldze Jaworskiej, z jakim zapałem czytał ich wiersze i jak cieszył się z każdej publikacji w periodykach. Wszak znanemu pisarzowi, niezależnie od tego, jak bardzo byłby sukcesywny, potrzebni są nie tylko czytelnicy, ale i uczniowie. Olha Jaworska okazała się bardzo wdzięczną uczennicą i wiele zrobiła dla jasnej pamięci swojego nauczyciela: żadna jej książka nie obywa się bez wzmianki o nim, rozmyślań nad jego twórczością i losem oraz wierszy-dedykacji. I w „Echu” imię Iwana Hnatiuka, jak to się mówi, wystawione jest na tarczy. „Znowu przyśnił się Iwan Hnatiuk. Dokładniej nie Hnatiuk, a tylko jego głos… Silny, piękny, męski, ale nieco niepokojący. Czyżby groziło mi niebezpieczeństwo? Rozbrzmiały niepokojące słowa Z(za bramą Pańską. Przegorzka od bólu trawa Zaparzyła się łzami.
Połączył nasze dusze ten sen, Gdzie o śmierci — ani pół słowa. Tylko niebo i ziemia — w unisonie, Tylko świeca woskowa”. Już na początku książki autorka podkreśla: „Literatura — to świat myśli, cierpień, uczuć, doznań, a nawet rozczarowań. Zanurzając się w nim, za każdym razem znajdujesz coś nowego, niezwykle ciekawego i powabnego. Nadchodzi chwila, kiedy przekonująco rozumiesz — bez tego świata życie traci sens”. Życie poetki rzeczywiście wypełnione jest literaturą, a jej zapiski z dziennika mówią nam, jak dużo i uważnie czyta innych, jak wiele książek zlatuje się do niej ze wszystkich zakątków Ukrainy. I dla każdego znajduje dobre słowo, o każdym przeczytanym utworze, który ją poruszył i dotknął głęboko, stara się powiedzieć coś istotnego i szczerego. Silniejsza autorka jest tam, gdzie pisze o ludzkich losach, w większości tragicznych i bolesnych. Niemożliwe jest bez wewnętrznego drżenia czytać o Oldze Hurskiej, którą ciężka choroba przykuła do łóżka („a już przed śmiercią nie mogła nawet poruszać oczami”), o młodej piękności Rucie Witer, „śmierć której była tak bezsensowna i nie w porę, okrutna i tajemnicza, że zszokowała wszystkich, którzy znali i nie znali jej”, o Jewhenie Tytykajle, który zmarł, opłakany jedynie przez gołębie, „które zlatywały się do niego z całej okolicy, bo on zawsze rozsypywał dla nich ziarno, kupione za marną emeryturę”, a ludzie znaleźli jego ciało dopiero po kilku dniach, przez cały tydzień nie zabierali z kostnicy (oto los prawdziwego poety!), o Jewhenii Bożyk, śmierć której była podobna do oderwanego przez wiatr pożółkłego liścia… Wyliczyć wszystkich, o których pisze pisarka, nie sposób, bo tym właśnie różni się jej „Echo” od innych dzienników, które dzisiaj chętnie drukują pisarze, że ona więcej pisze o przyjaciołach, znajomych i zupełnie nieznajomych ludziach niż o sobie. Kiedy pisarka mówi o sobie, to właśnie tak: „Nigdy nie uważałam się za silną osobowość, ale do słabych nie przystaję. Mam trwałe przekonania i staram się ich bronić”. Piękne wyznanie! W innym miejscu przyznaje, że gdyby było jej dane żyć w czasach zmagań wyzwoleńczych, to niechybnie poszłaby do UPA, zginęła w kryjówce lub na syberyjskich etapach. I wątpliwości to nie budzi, bo serce Olhi Jaworskiej jest rzeczywiście prometejskie. Na takich kobietach zawsze trzymała się i trzyma dzisiaj Ukraina, bo miejsce na wyczyn jest zawsze, a zagrożenie dla naszej niepodległości obecnie nie jest mniejsze niż było w czasach powojennych. Tylko inny grymas ma to zagrożenie, bo u okupantów zmieniły się metody rujnowania i ekspansji, stały się one bardziej wyrafinowane i podstępne… Każde zdanie, każde słowo u Olhi Jaworskiej oddycha niepokojem o Ukrainę i tym przypomina Wasyla Zacharczenkę i Mykołę Horbala, Raisę Łyszę oraz Ihora Kałyncia, Hałynę Kyrpę oraz Łesię Biłyk… Ale jej ogniste pismo dalekie jest od hurrapatriotycznej retoryki, od buntowniczych wezwań i trzaskających fraz. Jej słowo oddycha miłością do wszystkiego, co ukraińskie, i właśnie ta miłość rodzi w duszach czytelników palącą potrzebę życia dla swojego kraju, wyciągnięcia ochronnej dłoni nad świeczką drżącego „i”. Zrozumiałe, że książki Olhi Jaworskiej dzisiaj szczególnego wzięcia nie mają i nic ona nie otrzymuje za swoją ofiarną pracę, wręcz przeciwnie — stale odkłada środki z niewielkiej pensji wiejskiej nauczycielki, aby wydać nową książkę, uratować ją od żywego grobu w szufladzie biurka. „Pisząc utwory prozatorskie, często wcielam się w swoich bohaterów, — zaznacza ona, — myślę za nich, cierpię razem z nimi”. Autorka chętnie wplata w strukturę swoich dzienników fragmenty listów pisarskich czy rozmów z nimi, i niektórych to nastawia czujnie: czy warto to robić, czy nie jest to zbyt ryzykowny ruch? Dla mnie nie ma tu dylematu, bo listy pisarskie mają takie samo prawo do życia, jak opowiadania, powieści, wiersze czy jakiekolwiek inne gatunki. Co więcej, pani Ola podaje te ustępy z nich, w których mowa jest o literaturze, kwestiach teoretycznych czy też wyrażana jest ocena twórczości tego czy innego pisarza, a nie smakuje okołoliterackie plotki i pogłoski. „Nigdy nie zapomnę oczu młodego chłopaka, żołnierza UPA, świadkiem egzekucji którego stałam się, będąc jeszcze nastolatką. Tak głośno krzyknął przed śmiercią „Sława Ukrainie!”, że słychać było na całą wieś” (Tereza Hałyszyn). „Widocznie są ludzie, którym zawsze jest dobrze, a są tacy, którym zawsze jest źle. Taki podział ról, taka wola sprawiedliwej niesprawiedliwości, a może niesprawiedliwej sprawiedliwości. Nikt nigdy nie będzie wiedział tego dokładnie” (Nadija Kowalyk). „Mój ojciec całe życie walczył przeciwko złu i nieprawdzie, wzywał do chrześcijańskiej miłości, za to ludzie do dziś go pamiętają i szanują…” (Ludmyła Honczar).
„Dowiedziałam się, że pisze Pani książkę o walce wyzwoleńczej — pochwalam i bardzo się cieszę. Wiem z góry, że będzie w niej wiele uścisków i pocałunków, miłości i rozpaczy, ale znając Pani romantyczną naturę, wybaczam” (Andrij Bobjuk, pisarz i były żołnierz UPA). Udają się Oldze Jaworskiej także szkice pejzażowe, do których od czasu do czasu sięga i które mają na celu oddzielenie jednego tekstu od drugiego oraz danie czytelnikowi możliwości złapania oddechu. Kiedy czyta się te etiudowe szkice, ogarnia uczucie, jakby były namalowane cienkim pędzlem, niczym u Kateryny Biłokur, a nie opisane słowami: „Wieczór. Siedzę na brzegu Dniestru, wsłuchuję się w czystą i drżącą melodię wody. Na duszy słodko, smutno i niepokojąco, jak przed spowiedzią. Wędruję oczami po przejrzystej jak łza fali i myślę o tymczasowości bytu. Kilka kroków ode mnie szumi trzcina, zasnute chmurą słońce wieczornym powabem barwi niebo na purpurowo”. A poza tym autorka lubi zwięzłą, aforystyczną frazę, udaje jej się zagęścić słowa na tyle, że zdania przypominają napiętą cięciwę. Charakteryzuje ją filozoficzna głębia i niecodzienna logiczność myślenia, umiejętność dostrzeżenia i wyodrębnienia tego, co najistotniejsze, najważniejsze w życiu, a także ściśnięcia do rozmiaru maksymy jakiejś życiowej mądrości czy ciekawego uogólnienia: „Prawdziwość duszy objawia się w jej szczerości”. „Pisarz musi nauczyć się żyć tak, żeby nie myśleć o piedestale, a o czytelniku”. „Jeśli nauczymy się odnosić do siebie nawzajem tak, jak uczy Boże przykazanie — nauczymy się żyć”. „Radość — to czyste myśli i wysokie idee”. „Starości nie boją się tylko młodzi, bo wydaje im się, że będą żyć wiecznie”. Ale czasami krótkie frazy zbijają temporytm tekstu narracyjnego, dlatego w przyszłości warto obchodzić się z nimi ostrożniej i rozważniej i, być może, wplatać w strukturę szerszej opowieści, a nie podawać osobno. Lepsza sytuacja jest tam, gdzie ciekawe myśli i spostrzeżenia wylewają się w formie lakonicznego czterowiersza: Tak umiałam wierzyć w cuda, Szukałam niebieskich gwiazd za horyzontem, Do dziś bajka mnie pamięta, Bo ja umiałam wierzyć w cuda. Jeszcze jedna znamienna cecha twórczości pisarki — ironiczność oraz umiejętność opisania sytuacji czy poszczególnego człowieka z domieszką humoru. Lubi ona także anegdotyczne i dowcipne scenki, które odbijają jakąś ciekawą stronę ludzkiego życia-bytu. „— Mojego męża można „postawić na miejscu” tylko kłótnią — opowiadała jedna kobieta drugiej na przystanku tramwajowym. — Cały świat go drażni, bo dawno zapomniał, jak się uśmiechać i żartować, nie umie porządnie się ubrać, chodzi niechlujny, wybucha przez drobnostkę, marzy o zdobyciu majątku, a pracować nie chce, jęczy jak stara baba. Tylko dając upust słowom, naprawiam sytuację. — I co, pomaga? — Na kilka dni. A potem wszystko toczy się w kółko”. („W kółko”) Ale obok takich wesołych scenek sąsiadują opisy zupełnie odmiennych sytuacji i dramatów, jak to, właściwie, dzieje się w samym życiu, dlatego dziennik Olgi Jaworskiej w swojej istocie można nazwać dramatycznym. „Kiedy mój mąż leżał nieprzytomny, „powalony udarem”, a jego rodzeństwo umierało na raka, ich matka w modlitwie prosiła: „Panie, nie pozbaw mnie rozumu, bo kto będzie płakał za moimi synami?”. Serce i myśl pisarki są niezmiennie zwrócone ku Ukrainie, jest przejęta jej losem, niepokojem o jej przyszłość. Słowo Olgi Jaworskiej jest jakby kontynuacją twórczej i życiowej sztafety Iwana Hnatiuka i dobrze rozumie ona całą odpowiedzialność tej misji. „Tworzę swój literacki świat, bo tak mi dobrze — wyznaje. — Wiecznym punktem odniesienia w nim jest wiara w prawdę i te odczucia, które rodzą się w obcowaniu z naturą. Nastawiam się na optymizm, chociaż nie jest to łatwe. Natrafiając na fałsz lub agresję, bardzo cierpię. Gorzko i smutno uświadamiać sobie te porażki, których doznajemy w ostatnim czasie przez niezgodę i nieumiejętność jednoczenia się. Ale żyję w ciągłym oczekiwaniu na zmiany…”. Utalentowane słowo przybliża takie zmiany i one niechybnie nadejdą. A zatem przyniosą zmiany także w życie osobiste pisarki — jej utalentowane książki będą rozlatywać się po świecie wielkim, wielotysięcznym nakładem, na co bez wątpienia zasługują. Książka „Echo” Olgi Jaworskiej jest niewielka objętościowo, ale pod względem faktograficznym, napięcia emocjonalnego i głębi myśli niezwykle pojemna. Wszystko mi się w niej podoba, porusza i głęboko wzrusza duszę, oprócz designu i szaty graficznej. Mimo wszystko forma musi odpowiadać treści, bo pierwotne postrzeganie jest wizualne i właśnie ten pseudoludowy styl wielu czytelników może zaniepokoić. Zapiski z dziennika i poezja autorki są warte tego, aby przeczytać je uważnie i z namysłem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
