Strona · s. 10strona oryginału ↗
Sytuacja językowa w przestrzeni medialnej Ukrainy
Слово Просвіти, №03 за 2014 рік
Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Nie ma wątpliwości, że wszyscy bez wyjątku użytkownicy jakiegoś języka nie mogą bezbłędnie władać jego wariantem literackim. Ale cywilizowane społeczeństwo musi dążyć do podnoszenia kultury języka swoich obywateli. W tym celu w kraju muszą być wzorcowi użytkownicy języka — wychowawcy przedszkoli, nauczyciele szkół, wykładowcy średnich szkół specjalistycznych i wyższych uczelni, lektorzy, aktorzy teatralni i filmowi. Na nich w przyswajaniu norm języka literackiego orientuje się reszta obywateli społeczeństwa. Jeszcze nie tak dawno prasa i radio były wzorcem poprawnego mówienia. Studio „Ukrtelefilm” wypuszczało filmy w języku ukraińskim. W kinach w języku ukraińskim wyświetlano taśmy kijowskiej i odeskiej wytwórni filmowych, a także dubbingowane (nie z napisami!) filmy produkcji zagranicznej. W operach Kijowa, Lwowa, Odessy, Charkowa arcydzieła światowej sztuki muzycznej brzmiały w ukraińskich przekładach Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej, Mykoły Woronego, Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Mykoły Bażana, Borysa Tena, Mykoły Łukasza i innych artystów ukraińskiego słowa. Teraz liczba wydań drukowanych w języku ukraińskim znacznie się zmniejszyła. Wziąć, na przykład, obwód ługański. Jakieś dwadzieścia lat temu było tam dwie obwodowe gazety w języku ukraińskim: „Prapor peremohy” i „Mołodohwardijec”, teraz nie ma żadnej takiej skali. W Charkowie, oprócz dwóch obwodowych, wychodziła gazeta miejska „Weczirnij Charkiw”, która miała duży nakład i wielki popyt czytelników. Teraz tej gazety nie ma. Takich przykładów można przytaczać wiele. Większość gazet rejonowych i zakładowych wielonakładowych od Zakarpacia do Ługańszczyzny wychodziła w języku ukraińskim. Odbywały się seminaria klastrowe dla pracowników gazet, poświęcone kulturze językowej wydań. Niejednokrotnie zdarzało mi się brać udział w takich seminariach. Pamiętam, na seminarium, gdzie zebrali się przedstawiciele gazet strefy południowej (Odessy, Mikołajowa, Chersonia, Zaporoża i Symferopola), odnotowywano wysoki poziom kultury języka mikołajowskiej „Piwdennej prawdy”.
Wtedy nikt nie dzielił Ukrainy na ukraińskojęzyczną i rosyjskojęzyczną. Jeśli duże miasta Południa i Wschodu były w większym lub mniejszym stopniu zrusyfikowane, to poza granicami centrów obwodowych panował język ukraiński. Taka sama sytuacja jest teraz, ale w radiu, a zwłaszcza w programach telewizyjnych, wywiady z obywatelami obwodów południowo-wschodnich przeprowadza się tylko w języku rosyjskim, a dokładniej – w jego ukraińskim wariancie terytorialnym. Wcześniej obwodem charkowskim kierował ukraińskojęzyczny Ołeksandr Maselśkyj, teraz obwodem i jego centrum kierują działacze nastawieni antyukraińsko. Do 2010 roku na Pierwszym kanale narodowym Ukraińskiego Radia wszyscy potrafili udzielać wywiadów w języku ukraińskim, teraz występuje kto jak chce. W telewizji sytuacja jest o wiele gorsza. Zaprasza się tam do prowadzenia programów ludzi, którzy nie władają językiem ukraińskim. Zresztą, jak można ich zachęcić do języka ukraińskiego, skoro sami szefowie telewizji nie potrafią lub nie chcą rozmawiać po ukraińsku? Skutek nie kazał na siebie długo czekać. Podczas omawiania jednego z meczów światowego czempionatu w piłce nożnej w 2012 roku na Pierwszym kanale narodowym telewizji w języku ukraińskim rozmawiał jedynie Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Polski na Ukrainie. Teatry operowe pod fałszywym hasłem „światowej” praktyki przeszły na wystawianie oper w językach oryginału, choć wybitni kompozytorzy G. Bizet, G. Verdi, D. Szostakowicz nalegali na to, że utwory wokalno-dramatyczne powinny być wykonywane w językach zrozumiałych dla słuchaczy. Czyż naprawdę lepiej śpiewać dalekim od ideału w ustach ukraińskich śpiewaków językiem francuskim, niemieckim czy włoskim, niż wspaniałymi przekładami M. Rylśkiego („Carmen” G. Bizeta), P. Tyczyny („Lohengrin” R. Wagnera), M. Łukasza („Łucja z Lammermooru” G. Donizettiego)? Przez radio często transmitują fragmenty różnych oper w wykonaniu zagranicznych śpiewaków i prawie nigdy nie można usłyszeć nagrań ukraińskich wersji oper w wykonaniu Iwana Patorżynśkiego, Marii Łytwynenko-Wolhemut, Jełyzawety Czawdar, Jewhenii Mirosznyczenko, Belli Rudenko, Dmytra Hnatiuka, Jurija Hulajewa, Anatolija Sołowjanenki. A może te nagrania włożono do tak dalekiej szuflady, że trudno je znaleźć, jak ukraiński oryginał filmu „Za dwoma zającami”? Środki masowego przekazu (zarówno drukowane, jak i elektroniczne) obfitują w błędy na wszystkich poziomach językowych. Przykładów jest mnóstwo, dlatego ograniczę się do niektórych z nich. Na poziomie leksyki raz po raz natrafiamy na: співпадати, співпадіння (poprawnie – збігатися, збіг), співставляти (зіставляти), пил (w znaczeniu zapał, namiętność), вітчина (szynka), остаточний (zaliczkowy), блюдо (potrawa). Zabawne są tłumaczenia tytułów filmów: „Skaz pro te, jak car Petro arapa żeniw” zamiast „Opowieść o tym…”, bo skaz to to, co w języku rosyjskim nazywa się bieszenstwo. Nierzadko zdarzają się „perły” typu „Switłana Żołob – poet, perekładacz” zamiast poetesa, perekładaczka; „pered mikrofonom żurnalist (zamiast żurnalistka) Olha Czerednyczenko”; narodnomu artystu Ukrajiny, spiwaku Wasylu Bokoczu zamiast narodnomu artystowi Ukrajiny, spiwaku Wasylewi Bokoczu. Niejednokrotnie można usłyszeć zmyślone formy liczebników п’ятиста, семиста zamiast п’ятисот, семисот. Wielką wadą planu morfologicznego jest ignorowanie wołacza przy zwracaniu się: Łewko Mykołajowycz zamiast Łewku Mykołajowyczu, pani Maria zamiast pani Marie itd. Na poziomie składni używa się błędnych konstrukcji понад ста, понад плану zamiast понад сто, понад план; за тридцять років літературної діяльности Вами написано zamiast Wy napysaly; по книгарням (театрам, областям, програмам) zamiast по книгарнях (театрах, областях, програмах); завідувач кафедрою (zamiast завідувач кафедри); звертатися за адресою (zamiast звертатися на адресу). Naruszane są normy frazeologiczne: під відкритим небом (zamiast просто неба), задавати питання (zamiast ставити запитання) itp. Nie przestrzega się norm ukraińskiej ortoepii: каскова країна zamiast казкова країна, кот Києва zamiast код Києва, czyli naruszają prawo zachowania dźwięczności spółgłosek. Przy oddawaniu dźwięku oznaczanego literą h, któremu odpowiada ukraińska litera г: Hans, Helmut, Hilary, Hofmann, uciekają się do „hekania”: Hans, Chelmut, Chilari, Chofmann; piszą i mówią ґеноцид, ale грунт, a potrzeba odwrotnie – геноцид, ale ґрунт. Często gęsto używają dialektalnych lub w ogóle nieukraińskich akcentów w słowach: мережаT, несеTте, принеTсти, юроTдивий, коромиTсло, відстояTти, феномеTн, неTнависть, граTблі, листоTпад, ноTвий, поTсуха, гороTшина, МайбородаT, ДериземляT, ПерейбийніTс itd. Poprawne akcenty to: мереTжа, несетеT, принестиT, юродиTвий, короTмисло, відстоTяти, феноTмен, ненаTвисть, грабліT, листопаTд, новиTй, посуTха, горошиTна, МаTйборода, ДериTземля, ПеребиTйніс. Z nazwiskami i imionami osobowymi sytuacja jest po prostu straszna. Jeśli wcześniej w urzędach stanu cywilnego przestrzegano zaleceń „Słownika imion własnych ludzi” L. H. Skrypnyk i N. P. Dziatkiwśkiej, to teraz dzieci zapisuje się, jak komuś z rodziców przyjdzie do głowy. Więc mamy: Hołodnik, Ohorodnik, Piwowar, Hajowyj, Kurinnyj, Szwydkyj, Rakojid, Pidobid, Warenyk, Bilyk, Siryk, Ołeksijczuk, Kyryczewa, Swystełnykowa; Hanna, Jewhen, Artem, Chrystyna, Maryna, Maksym, Kyryło, Wira, Kateryna, Ołena, nawet Łena, Dania. Powtarzam, właśnie tak zapisano w oficjalnych dokumentach zamiast Hołodnyk, Ohorodnyk, Pywowar, Hajowyj, Kurinnyj, Szwydkyj, Rakojid, Pidobid, Warenyk, Bilyk, Siryk, Ołeksijczuk, Kyryczewa, Swystełnykowa; Hanna, Jewhen, Artem, Chrystyna, Maryna, Maksym, Kyryło, Wira, Kateryna, Ołena, Danyło. W programie radiowym „Słowo” podają sensacyjną wiadomość, jakoby w języku ukraińskim 98% słów było pochodzenia obcego (języków z taką liczbą zapożyczeń nie ma na świecie!); jakoby słowo ajstra zapożyczone jest z języka łacińskiego (w rzeczywistości – z greckiego); jakoby spójnik та łączy tylko drugorzędne składniki szeregu jednorodnego. A co z takimi nazwami: Teatr opery ta baletu, Instytut mystectwoznaustwa, folklorystyky ta etnołohiji, Bank „Finansy ta kredyt” itp. Przykładów językowych niepowodzeń można podawać jeszcze wiele. Państwo musi podejmować środki w celu wykonania art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku, co będzie sprzyjać podniesieniu prestiżu języka ukraińskiego. Jednak nie wszystko zależy tylko od państwa. Żadne środki, żadne kursy języka ukraińskiego nie pomogą, jeśli ludzie sami nie zadbają o swój język. Czyż mało jest takich przypadków, kiedy jadą, powiedzmy, w trolejbusie dwie lub trzy osoby, które komunikują się w języku ukraińskim. I nagle zwracają się do kogoś z nieznajomych pasażerów: „Peredajte, pożałujsta, na tałon”. Czyż można mówić o prestiżu jakiegoś języka, kiedy podręczniki szkolne wychodzą z licznymi błędami, a jakiś urzędnik z Ministerstwa Oświaty i Nauki mówi: „Ta ile tam tych błędów!”. O jakiej prestiżowości języka może być mowa, kiedy przeważającą większość wycieczek prowadzi się nie w języku państwowym? Kiedy na wyrobach lekkiego, spożywczego, farmaceutycznego i innych rodzajów przemysłu nazwy piszą wielkimi literami w języku rosyjskim, a na odwrocie drobnym drukiem po ukraińsku obok języków innych krajów. Dla poprawy sytuacji potrzeba: – Zobowiązać urzędników wszystkich szczebli do wykonywania art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 14 grudnia 1999 roku, których nikt nie uchylił. – Wprowadzić normalny ukraińskojęzyczny tryb w radiu i telewizji. – Wznowić w dużym nakładzie „Słownik imion własnych ludzi” L. H. Skrypnyk i N. P. Dziatkiwśkiej, zapewnić nim wszystkie urzędy stanu cywilnego i zobowiązać pracowników tych instytucji do przestrzegania zaleceń słownika, a nie pobłażać nie do końca normalnym zachciankom rodziców. – We wszystkich środkach masowego przekazu oraz w wydawnictwach przywrócić stanowiska redaktorów językowych. – Przywrócić do teatrów operowych ukraińskojęzyczne wersje przedstawień, które są wielkim dorobkiem kultury ukraińskiej. – Filmów zagranicznych studiów filmowych nie opatrywać napisami, a dubbingować w języku ukraińskim.
W Tarnopolu protestują przeciwko państwowej polityce rusyfikacji
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
