Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Znaczący wkład w leksykografię

Слово Просвіти, №03 за 2014 рік

Iryna HNATIUK, kandydat nauk filologicznych, kierownik działu leksykologii i leksykografii Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Kijów. Literacka Tarnopolszczyzna XX wieku kojarzy się w wyobraźni każdego czytelnika z imieniem utalentowanego ukraińskiego pisarza Bohdana Łepkiego. To autor, który wniósł do ukraińskiego piśmiennictwa koloryt ziemi galicyjskiej, wzbogacił literaturę specyfiką i unikalnością językowego wyrazu. We współczesnej ukrainistyce istnieje niemało słowników frazeologicznych, które poświadczają frazemowe bogactwo naszego języka, jednak słowników języka utworów poszczególnych pisarzy jest mało. W tym upatrujemy aktualność wykonanego badania. Właśnie frazeologia naświetla głębokie warstwy ukraińskiego myślenia narodowego, jest składową kultury ludowej, w niej odzwierciedlony jest świat materialny, relacje międzyludzkie, emocje. Treść frazemu to wiedza, doświadczenie człowieka, włożone w krótki zwrot z emocjonalno-ekspresyjną oraz obrazowo-metaforyczną oceną. Autorzy słownika postawili przed sobą ważne i niełatwe zadanie: wykryć jednostki frazeologiczne w całym dorobku twórczym mistrza słowa artystycznego Bohdana Łepkiego, przeanalizować ich semantykę oraz wykryć parametry gramatyczne. Bogactwo autorskiego słowa, oryginalność i wykwintność tworzenia obrazów przez Bohdana Łepkiego demonstrują umiejętne zastosowanie ustalonego korpusu frazeologicznego języka ukraińskiego oraz tworzenie przekształconych jednostek frazeologicznych, które pełnią ważną rolę estetyczną w jego utworach. Imponuje nam to, że autorzy słownika podają znaczenie wykrytych jednostek frazeologicznych, opierając się na słownikach frazeologicznych języka ukraińskiego, a mianowicie na „Słowniku frazeologicznym języka ukraińskiego” (Kijów: Naukowa dumka, 1993; wznowienie 1999. — 984 s.) oraz „Słowniku frazeologizmów języka ukraińskiego” (Kijów: Naukowa dumka, 2003; wznowienie 2008. — 1104 s.). Wieloletnia praca, którą zakończyli językoznawcy z Tarnopola, jest jednocześnie trudna i wdzięczna. Systematyzacja w osobnym słowniku zasobów frazeologicznych pisarza uwydatnia narodową specyfikę całego języka. Recenzowany słownik podaje wszystkie jednostki frazeologiczne, przysłowia, powiedzenia itp., użyte w utworach wybitnego galicyjczyka Bohdana Łepkiego. Autorzy opierają się na szerokim rozumieniu frazeologii. Słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” jest unikalnym wydaniem, które pozwala spojrzeć na twórczość pisarza przez nowy pryzmat — poprzez źródło leksykograficzne. Autorzy udowodnili, że język utworów Bohdana Łepkiego jest bogaty we frazeologię. W artykułach słownikowych trafnie zaprezentowano przykłady-ilustracje do wykrytych jednostek frazeologicznych. Autorzy zademonstrowali głęboką naukowość w połączeniu z popularyzacją twórczości Bohdana Łepkiego. Struktura artykułu słownikowego obejmuje: komponent hasłowy (słowo bazowe); frazeologizm rejestrowy wraz z jego wariantami; objaśnienie; cytaty-ilustracje; paszportyzację frazeologizmu ze wskazaniem tytułu utworu oraz strony, na której wykryto frazem. W artykule słownikowym jako pierwsze podaje się słowo hasłowe: rzeczownik, przymiotnik, czasownik, imiesłów; w pojedynczych przypadkach bazowymi stają się inne części mowy. Słowo bazowe podawane jest w formie wyjściowej (początkowej): dla rzeczownika — mianownik, liczba pojedyncza; dla przymiotnika — mianownik, rodzaj męski, liczba pojedyncza; dla czasownika — bezokolicznik. Po komponencie hasłowym w artykule słownikowym podają frazeologizm rejestrowy wraz z jego wariantami, na przykład: кращий горобець у жмені, як синиця на стрісі = краще синиця в руках, ніж журавель у небі; як горобці на плоті = як ластівки під стріхою; натиснути голосом = підняти голос; воду опихати в ступі = товкти воду в ступі oraz inne. Dalej idzie objaśnienie znaczenia frazeologicznego (według słowników frazeologicznych). Jeśli zwrot językowy nie jest odnotowany w słownikach frazeologicznych, autorzy podają własne definicje, na przykład: DUCH дух затаїти Przyczaić się, zamrzeć (wskutek silnego przerażenia, wstrząsu) [FSUM, 1: 318]. Король дивився на Орлика, але не відповідав. Козаки дух затаїли в собі. Z-pid Połtawy do Bender, s. 126. Wołodymyr MOŁODYKO, członek Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, miasto Radomyśl, obwód żytomierski. 26 lipca 2011 r. pilnie zwołano nadzwyczajną sesję Żytomierskiej Rady Obwodowej w celu przemianowania obwodowej instytucji komunalnej „Żytomierski Obwodowy Ośrodek Ochrony Zdrowia Matki i Dziecka” na Żytomierski Obwodowy Ośrodek Perinatalny. A pośpiech, z jakim to robiono, tłumaczono biurokratyczną kazuistyką, zgodnie z którą niemałe asygnaty oraz nowoczesny i kosztowny sprzęt medyczny, które przeznaczano dla ośrodka z góry według odpowiedniego programu państwowego, miały być skierowane wyłącznie do ośrodków perinatalnych. Żytomierski Ośrodek Matki i Dziecka słowa „perinatalny” ani w nazwie, ani w statucie nie miał, w związku z czym wymarzonego przez medyków i społeczność sprzętu, jak i odpowiedniego finansowania, według urzędniczej logiki nie mógł otrzymać. Cóż to za słowo takie? Właśnie wtedy usłyszałem je po raz pierwszy i zdziwiłem się, że po łacinie łączy ono w sobie ciążę, poród, okres poporodowy — właściwie to, co nazywamy macierzyństwem jako funkcję kobiety rodzenia i wychowywania dziecka. I kiedy pytam któregoś z... DUSZA jakby bez duszy chodzić Przeżywać, smucić się. Dobry kozak. A jak wczoraj walczył, żebyście wiedzieli! Żal tylko, że się zakochał i teraz jakby bez duszy chodzi. Krutiż, s. 753. W słowniku odnotowano dużą liczbę utrwalonych, dobrze znanych jednostek frazeologicznych, takich jak: „postawić na swoim” (s. 148), „dobrą szkołę przejść” (s. 151), „iść do głowy po rozum” (s. 159), „podać sobie ręce” (s. 163), „wyrywać z serca” (s. 171), „dobre czasy” (s. 203), „anioł nad chatą przeleciał” (s. 10), „jak ryba w wodzie” (s. 155). Jednak znacznie większą uwagę przyciągają frazeologizmy-neologizmy Bohdana Łepkiego, takie jak: „chrzanowa róża zapachniała” (s. 201), „czesać diabłu ogon” (s. 205), „gadać makarony” (s. 12), „późni Iwanowie” (s. 82). W recenzowanej pracy zwraca na siebie uwagę sumienność opracowania, sposób podawania materiału w rejonie myszłymskim. Chociaż od dawna istnieją ukraińskie określenia dla podobnych instytucji — przytułek, schronisko itp. Lecz medycyna, niestety, nie jest odosobniona w takiej niemal przymusowej latynizacji. Grzeszą tym i edukatorzy, którzy, wydawałoby się, jak nikt inny powinni dbać o ochronę ojczystego słowa. Kiedyś w jednej z publikacji pedagogicznych spotkałem termin „propedeutyczny”. Specjalista, do którego zwróciłem się w tej sprawie, szczegółowo próbował wyjaśnić, co to oznacza, i znajdował dla takiego tłumaczenia całkowicie słuszne ukraińskie odpowiedniki. Pawło Zahrebelny kiedyś na spotkaniu z czytelnikami oburzał się tym, że w kijowskich restauracjach pojawili się sommelierzy. Tak Francuzi nazywają specjalistów od rozlewu win. Ale przecież w ojczystym języku jeszcze od pradawnych czasów książęcych istnieją własne nazwy dla takich profesji: czasznik, podczaszny, podczaszy. Lubią wstawić egzotyczne słówko do swoich wystąpień także nasi politycy. Kilka lat temu dochodziło do śmiechu, gdy poważni deputowani, niczym małpując jeden drugiego, w swoich dyskusjach wspominali czyjąś „charyzmę” lub „charyzmatyczność” (w zrozumiałym języku — to umiejętność osoby podobania się ludziom i wpływania na nich). Zapewne dlatego upodobali sobie oni to słówko, bo zbyt ważną jest taka zdolność podczas wyścigów wyborczych. W szeregu krajów istnieje ustawowy zakaz oficjalnego używania w pisowni obcojęzycznych terminów i słów, jeśli istnieje odpowiednik tego w swoim języku państwowym. Ot, nam by takie podejście! Bo takie wrażenie, że obecnie o czystość ojczystego słowa dbają tylko nieliczni dziwacy-entuzjaści. Jak, powiedzmy, dziennikarz Jurko Zełenyj, który, niczym bajkowy Myjdo-dir, wraz z podobnie myślącymi stara się wprowadzać do obiegu zamiast obcojęzycznych słów wymyślone odpowiedniki. Na przykład, zamiast markera zaproponowano używać słowa „mitnyk”, dziennikarz — to „nowynar”, afisza — „ogłoska”, prędkościomierz — „szwydkomir” itp. I niektóre z jego słów już zaczynają być używane. Niektórzy oburzają się: powiadają, po co wymyślać koło (niedawno, między innymi, z przyjemnością usłyszałem, jak w grupie nastolatków między sobą nazywali ten środek transportu „krutyło”), i, przyprawiając do tego politykę, zaczynają krzyczeć o przymusowej ukrainizacji, której u nas i nie czuć, i, właściwie, istotnie nigdy nie czuć było. Niestety. Bo kiedy namyślimy się w czynie wziąć za ratowanie ojczystego języka, to przedmiotu ratunku już może nie być… Wielka i różnorodna twórczość Bohdana Łepkiego — swoiste zjawisko w literaturze ukraińskiej XX wieku. W warunkach niepodległej Ukrainy, kiedy formuje się nowa koncepcja rozwoju nauki, kultury, literatury, dorobek twórczy Bohdana Łepkiego zajmuje jedno z wybitnych miejsc. Dziedzictwo duchowe artysty akumuluje główne tendencje myślenia artystycznego złożonego okresu — od neonarodnictwa do modernizmu. W kręgu zainteresowań badawczych zawsze znajdował się język utworów pisarza, ponieważ jego barwność, koloryt, niepowtarzalna maniera pozostają niewyczerpanym źródłem do pisania licznych prac naukowych, demonstrują bogate potencjały wyrazowe języka ukraińskiego. Rezultatem żmudnej wieloletniej pracy naukowców stało się fundamentalne wydanie „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” (2010 r.), przygotowane do druku przez zespół wykładowców katedry języka ukraińskiego Tarnopolskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Hnatiuka pod kierownictwem profesor Stefanii Jelysejiwny Pancio. Recenzowany słownik — bezsprzeczny dorobek naukowy w historii ukraińskiej leksykografii, prezentuje bogactwo oraz ważny potencjał emocjonalno-ekspresyjny języka narodowego. Słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” daje przestrzeń każdemu, kto się z nim zapozna, na nowo przemyśleć twórcze dziedzictwo orędownika narodowo-państwowego odrodzenia Ukrainy Bohdana Łepkiego, wzbogacić się duchowo, intelektualnie, dodać coś nowego czy inaczej pojąć już znane, wiadome. Przyjemnie, że ukraińskie autorstwo słownikarskie wzbogaciło się o nową, samodzielną pracę leksykograficzną. Całą „magię frazeologizmów” odczuli, odszukali i spaszportyzowali dla potomnych, nowych pokoleń czytelników, miłośników ukraińskiego słowa kompilatorzy — profesor Stefania Jelysejiwna Pancio (autor projektu, redaktor naczelny), Tetiana Pyłypiwna Wilczynśka, Iryna Mychajliwna Babij, Nina Ołeksandriwna Swystun (sekretarz odpowiedzialny), Natalia Demjaniwna Parasin, Natalia Iwaniwna Lisniak, Tetiana Mychajliwna Mykołenko, Maria Jarosławiwna Naływajko. Ich praca jest zdolna wywyższyć każdego, kto weźmie wydanie do rąk; lingwistycznie i intelektualnie zanurzyć w tajemnice świata duchowego. „Słowo nasze nieśmiertelne, ono delikatne, malownicze, głośne, jak pieśń, — pisał Pantełejmon Kulisz, — to „skarbiec naszego ducha”. Słowo docenili i wywyższyli kompilatorzy słownika „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego”, którzy służą Muzie Ojczystego Słowa i duszą, i czynem. Przyjemnie, że ukraińskie autorstwo słownikarskie wzbogaciło się o nową, samodzielną pracę leksykograficzną, która zasługuje i na uznanie, i na wyróżnienie. Recenzowany słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” jest ważnym wkładem w badanie frazeologii, lingwostylistyki, leksykografii. Z powodzeniem będą mogli go wykorzystać naukowcy, studenci, doktoranci, wykładowcy, wszyscy, którzy interesują się językiem i kulturą ojczystego narodu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn