Strona · s. 4strona oryginału ↗
Ile razy trzeba nadepnąć na grabie, żeby je zobaczyć? (Propozycja dotycząca strukturalnej reorganizacji Majdanu)
Слово Просвіти, №03 за 2014 рік
Andrij KRAWCZENKO, literaturoznawca, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Majdany towarzyszą społeczno-politycznemu życiu Ukrainy od początku historii niepodległości. Większe i mniejsze, wywołane najróżniejszymi przyczynami. Większość z nich to zwykły atrybut demokratycznego kraju, forma demonstracji niezadowolenia z tych czy innych kroków władzy. Jednak niektóre ukraińskie akcje masowe nie mieszczą się w żadnych ramach i wywołują konsternację. Chodzi o milionowe Majdany. Wielu skłonnych jest uważać je za „nieprawidłowe” formy manifestacji niezadowolenia ludowego, spowodowane niedostatecznym rozwojem instytucji demokratycznych w państwie. Jednak w porównaniu ze światowymi wzorcami demokracji nieoczekiwanie okazuje się, że przebieg tych manifestacji jest znacznie bardziej „cywilizowany” niż w najbardziej rozwiniętych krajach z dawnymi tradycjami demokratycznymi. Co jest z nimi nie tak? Mało kto w 2004 roku zwrócił uwagę na informację, która szeroko była powielana w mediach: w ciągu 4 miesięcy Majdanu poziom przestępczości w kraju obniżył się o 30 %. Wydawałoby się, że ten fakt nie ma żadnego związku z „rewolucją”, gdyby nie jego absolutna nieprawdopodobność. We wszystkich czasach u wszystkich narodów sytuacja rewolucyjna w kraju oznacza szalony wzrost przestępczości, nieposłuszeństwa wobec władzy. Właściwie nie bez powodu bunty ludowe od dawna zyskały miano „nieporządku”, „chaosu”, „grabieży” itd. To masowe wystąpienia przeciwko władzy — ze wszystkimi logicznymi konsekwencjami. Sytuacja rewolucyjna powstaje wtedy, gdy „naruszenie zasad” staje się masowe i wylewa się w ogólnonarodową falę niezadowolenia. Ukraina w 2004 roku po raz kolejny zademonstrowała swoją cywilizacyjną „niedojrzałość”, ograniczając przestępczość. Przez 4 miesiące na Majdanie nawet nikomu porządnie nie obito twarzy! Ta „nienormalna” właściwość zmusza do uważniejszego przyjrzenia się także innym niezwykłym atrybutom Majdanu. 1. Kto kieruje Majdanem? Wszyscy oponenci Majdanu z 2004 roku, a nawet jego uczestnicy, stawiają pytanie o to, kto zwołał tę masową manifestację i kto nią kierował. Szukają odpowiedzialnych, czyli tych, którzy za tym wszystkim stoją, komu to jest na rękę. Różne siły polityczne do dziś spierają się o prawo pierwszeństwa, jednak argumenty przytaczają nieprzekonujące. Dawno ujawniono „źródła finansowania”, działania organizacyjne różnych sił politycznych, które poprzedzały Majdan i mu towarzyszyły itd. Brzmi niby wiarygodnie, ale kto zapłacił przestępcom, żeby przestali kraść? Uwierzę w to, że jakaś konkretna siła polityczna kierowała Majdanem tylko wtedy, gdy ta siła udowodni swoją sprawczość, czyli zapłaci komu trzeba jakiekolwiek pieniądze, by w kraju chociaż na kilka tygodni poziom przestępczości znów obniżył się o 30 %. Kto wie, być może wtedy otworzyłaby się inna droga walki z przestępczością… Więc kto kierował Majdanem? Naród. Nikt go nie zwoływał, nie spędzał, nie zwoził, nie płacił. Ludzie sami się zebrali, sami zorganizowali i zapewnili ścisłe przestrzeganie praworządności. Współcześni politycy prędzej uwierzą w UFO i teleportację niż w to, że naród jest zdolny do takiej samoorganizacji. Rok 2004 uważano za wyjątkowy, w możliwość powstania takiego ogólnonarodowego Majdanu jeszcze raz nie wierzył nikt. Minęło 9 lat — Majdan się powtórzył. I nie ma gwarancji, że po raz ostatni. I znów toczą się zacięte spory: kto nim kieruje? Władza jest twardo przekonana, że to „intrygi” opozycji. Niestety, opozycja tak samo zaczyna wierzyć w ten mit. Bo obecny Majdan powstał jako zjawisko zasadniczo apolityczne, na niego polityków w ogóle nie wpuszczano. I dopiero wtedy, gdy Majdan już się zorganizował i nabrał znacznej mocy, zaproszono na niego przedstawicieli sił politycznych, które przeciwstawiają się władzy. Kierowała i kieruje Majdanem władza. I odpowiedzialna za niego jest władza. Majdan to bezpośrednia reakcja ludowa na strategię władzy, która idzie wbrew oczekiwaniom ludu. Nieważne, jakie konkretne przyczyny zwołują naród na majdany. Te przyczyny są za każdym razem jedynie detonatorem ogólnego niezadowolenia narodu z władzy. Wyjścia z sytuacji historia światowa proponuje dwa: albo naród zmienia władzę, albo władza zmienia naród, bo do siebie nie pasują. Zmieniać władzę można poprzez wybory, zmienić naród jest trudniej. Za to można go siłą zagnać w takie ramy, kiedy nie będzie mógł wyrażać swojego niezadowolenia. Wtedy w kraju znów wszystko będzie „prawidłowo”, panować będzie pełny „porządek”, bo za niego odpowiadać będą tysiące nadzorców. Jak w więzieniu.
2. A jak to wygląda u innych? Potrzeba określenia się w sytuacji nieuchronnie prowadzi do porównań. Jak podobne masowe zamieszki przebiegały w innych krajach? Majdan od samego początku był stawiany w jednym rzędzie z „aksamitnymi rewolucjami”, „kolorowymi”, „kwiatowymi” (tulipanowymi, różanymi itd.) zmianami władzy. Niby przekonująco, jednak nie do końca tak. A dokładniej — zupełnie nie tak. Przede wszystkim dlatego, że wszystkie bez wyjątku „aksamity” są organizowane przez określone siły polityczne, które rzeczywiście nimi kierowały, wywołując szalony wzrost masowego nieposłuszeństwa, rozpasanie przestępczości, ogólną destabilizację społeczeństwa. Po drugie, żadna z tych „pokojowych” rewolucji nie obyła się bez ofiar. Siły sprawcze Majdanu powtarzają światową praktykę „z dokładnością do odwrotności”. „Żywiołowy bunt mas” „żywiołowo” zorganizowały same te masy, przy czym „żywiołowość” okazała się tu przejawiać w obniżeniu poziomu przestępczości i rygorystycznym przestrzeganiu norm prawnych. Majdan delegował zarządzanie określonym siłom politycznym, przy czym wyłącznie dlatego, że nie było innego wyjścia. Swoją drogą, zarówno w 2004 roku, jak i dzisiaj, siły te daleko nie we wszystkim odpowiadają wymaganiom mas. Diametralna różnica ukraińskiego modelu od zagranicznych polega właśnie na tym, że za granicą na czele oporu zawsze stoi opozycyjna siła polityczna, która jest rzeczywiście odpowiedzialna za organizację i rezultaty masowego przeciwstawienia się władzy. W wariancie ukraińskim natomiast inicjatywa i organizacja masowego protestu rodzi się z samej tej masy, która powierza obronę swoich interesów określonej sile politycznej. W jednym przypadku siła polityczna prowadzi za sobą masy, w drugim — masy zmuszają siłę polityczną do działania. I to, że dla masy w światowej praktyce istnieją tylko jednoznacznie negatywne epitety (żywiołowa, niezorganizowana, niekierowana itd.), popycha w poszukiwaniu przyczyn i prawidłowości ukraińskich masowych protestów ku kierownictwu, ku liderom procesu. A to wszystko jedno, co szukać przyczyn ruchu pociągu w sile maszynisty. Za granicą żywiołową falę przestępczości i grabieży, która nieuchronnie towarzyszy masowym zamieszkom, może powstrzymać tylko silne kierownictwo polityczne. Na Ukrainie zaś te zamieszki powstają same i towarzyszy im obniżenie poziomu przestępczości. Za granicą w każdym przypadku wystąpienia masowych protestów pierwszym zadaniem jest niedopuszczenie do masowych naruszeń prawa. Na Ukrainie tych naruszeń nie dopuszcza sama „żywiołowa masa”, co więcej: nie dopuszcza ona tych naruszeń ze strony władzy, gotowej w każdej chwili do brutalnego stłumienia „buntu”. W jednym przypadku mamy silne kierownictwo, które jedynie jest zdolne wprowadzić żywiołowy bunt w karby i nie dopuścić do katastrofy. A w drugim — sytuację wręcz przeciwną, kiedy masa ludowa samoorganizuje się i sama wybiera, komu powierzyć swoją siłę. W istocie Majdan nie oddaje się w ręce liderów politycznych, a wchodzi z nimi w tymczasowy sojusz, zgadzając się realizować określony program polityczny. „Żywiołowość” Majdanu w żaden sposób nie narusza jego organizacji. Leży ona w innej płaszczyźnie: w braku stabilnej struktury organizacyjnej i programu politycznego. Majdan rzeczywiście nie ma swoich stałych liderów, nie jest sformalizowany jako specjalna organizacja ze swoimi konkretnymi celami. Od spontanicznej inicjatywy mas trudno oczekiwać konkretnego programu politycznego. Jednak tak samo trudno nie zauważyć, że i organizacja tam jest, i cele są dość zrozumiałe… Majdan ocenia się natomiast wyłącznie według miar diametralnie przeciwnych zarówno pod względem sił sprawczych, jak i zasad organizacyjnych „aksamitnych” rewolucji. Dlatego i wnioski odpowiadają rzeczywistości z tą samą „dokładnością do odwrotności”. Porażki sił politycznych, którym Majdan powierza obronę swoich interesów, zapisuje się na konto Majdanu. Tymczasem Majdan — to nie siła polityczna, jest on znacznie potężniejszy i głębszy. Majdan — to zjawisko w światowej praktyce bezprecedensowe, jednak od dawna znane na Ukrainie, setki razy opisane w naszej historii. Jest to tradycyjna dla ukraińskiego społeczeństwa Czarna Rada. Powstaje ona jako alternatywa dla panującego na świecie konkurencyjnego modelu rozwoju socjokulturowego, który rodzi władzę wertykalną. Jest to produkt zupełnie innego zjawiska — kooperatywnego typu kultury. Organizacja społeczna naszego społeczeństwa opiera się na nigdy niebadanych prawidłowościach, na tradycjach wspólnoty z zasadniczo wybieralną władzą. Zresztą władza tutaj ma zupełnie inne „znaczenie” niż u sąsiadów, nigdy nie rodząc służalczości, pokłonów przed władzą i jej przedstawicielami itp. Cała suma tych głębinowych, aż do archetypów i podświadomych kompleksów prawidłowości socjokulturowych, nigdy nie stała się przedmiotem specjalnej analizy. Z tym zawsze walczyli i swoi, i obcy dostojnicy, pragnąc „ucywilizować” ten dziki kraj. Dlatego i model demokracji na Ukrainie przyjęto nie swój własny, z tysiącletnią historią, a importowany, zamorski. Swój pragniemy wykorzenić, choć nie udało się to przez wiele wieków nawet imperialnym cywilizatorom. Zjawisko kozactwa — wojska, które nie broni interesów władzy, historia odnotowuje tylko na Ukrainie. Choć jak bardzo próbują porównywać je z innymi podobnymi zjawiskami (powiedzmy, kozakami dońskimi), podobieństwo okazuje się czysto zewnętrzne. Kozactwo dońskie zawsze służyło oficjalnej władzy zwierzchniej — carowi. Kozactwo zaporoskie nigdy nie służyło żadnej władzy zwierzchniej (mogło czasem wchodzić w tymczasowy sojusz, ale nie w służbę). Właściwie dlatego przylgnęły do niego obraźliwe charakterystyki — „rozbójnicze”, „pirackie”, „buntownicze”. Pochodzenie takiej oceny jest zrozumiałe: należy ona do sług władzy zwierzchniej Polski, Turcji, Rosji i innych. Na Ukrainie zaś właśnie wojsko zaporoskie z jego hetmanem było tą „władzą zwierzchnią”, choć bardzo specyficzną, demokratyczną. Zilustrować tę zasadniczą różnicę ukraińskiego kozactwa można współczesną stylizacją w duchu dońskich pieśni kozackich autorstwa znanego rosyjskiego aktora Borysa Gałkina: „Wiernopoddany kozak po stepie sam skakał…” Duch kozactwa dońskiego jest w niej oddany wiernie, jednak słowo kluczowe, od którego zaczyna się pieśń, dla ukraińskiego kozactwa jest absolutnie niemożliwe. Wiernopoddaność — to właśnie to zjawisko, przeciw któremu zaporożcy przez całą swoją historię zaciekle walczyli, uważając je za największe wewnętrzne zagrożenie dla swojej wolności. I jeśli dla kozaka dońskiego służba w osobistej ochronie cara była zaszczytna i zwyczajna, to „wiernopoddany zaporożec” wyglądałby tak samo nienaturalnie, jak, powiedzmy, „drapieżne jagnię”. Nie na darmo w jednym ze swoich ukazów Katarzyna II główną winę zaporożców sformułowała tak: „Zamiar utworzenia z siebie pośrodku ojczyzny obszaru całkowicie niezależnego, pod własnym swoim nieokiełznanym rządem”. Tak więc dzisiejsze „nieokiełznane rządzenie” Majdanu już wtedy wywoływało pełen niepokoju stosunek ze strony „normalnej” scentralizowanej władzy — i podlegało natychmiastowemu zniszczeniu. Zaporożcy dokonywali licznych najazdów na sąsiednie państwa, wyzwalali swoje ziemie od najeźdźców, jednak nigdy nie byli zdobywcami. Jaskrawe przykłady takiej klinicznej nieagresywności mamy, kiedy hetman Sahajdaczny mógł zająć Moskwę, ale nie zrobił tego, albo kiedy wojsko Chmielnickiego w czasie największej swojej potęgi zatrzymało się na granicach Ukrainy i nie poszło podbijać Polski. Dlaczego? Tego nie dopuszczał światopogląd Ukraińca, fundamentalne wyobrażenie o ziemi obiecanej. Była ona na Ukrainie i tylko tutaj. „Idylliczne” terytorium rolniczego Raju może i powinno być osiągnięte w tych granicach nie drogą podbojów i zwycięstw, a drogą pokojowej pracy i dobrosąsiedztwa. Osiągnięte nie agresją w świat zewnętrzny, a skoncentrowanym doskonaleniem wewnętrznego. Osiągnięte na swojej ziemi i w swojej duszy. Osiągnięte dobrowolnie. I co najważniejsze — osiągnięte… Majdan — to realny, konkretny i przejawiony w ludziach przykład istnienia tej starodawnej demokracji. Bo jeśli przypomnieć znaczenie słowa „demokracja”, to trzeba będzie przyznać, że oznacza ono „władzę ludu”. Nie demokratycznych partii politycznych, które powstały w wyniku wielowiekowej ewolucji autokratycznej władzy, a bezpośrednią, bez pośredników, władzę ludu. Nie zawoalowaną różnymi parawanami scentralizowaną hierarchię, pion władzy, a „władzę” oddolną, od masy ludowej. Mimowolnie przypomina się marksowska „dyktatura proletariatu”: wszystko się zgadza, poza tym, że to nie dyktatura i nie proletariatu. „Nigdy nie rozumiałam — pisze na swoim blogu użytkowniczka internetu — tych patetycznych haseł o tym, że jesteśmy potomkami kozaków. Teraz rozumiem. Sicz Zaporoska — jest we krwi”. To przytoczone w języku oryginału słowa rosyjskojęzycznej kijowianki, dalekiej od „kozako-filskich” tradycji i nieskłonnej do szczególnych sentymentów wobec starodawnej historii zaporoskiej. Niesławna „szarawarowszczyzna” ustępuje pod naporem zupełnie innego ducha — wiecznie aktualnego dążenia do wolności, którym ta historia jest przesiąknięta. Oczywiście, nawet nieuzbrojonym okiem widać, że ukraiński model demokracji, spontanicznie objawiony na Majdanie, znacznie ustępuje rozwiniętym i od stuleci doskonalonym zachodnim modelom. Jednak tak samo trudno nie zauważyć jego potęgi. Momentów kryzysowych w rozwoju społecznym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
