Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Jak tego wymagał honor...

Слово Просвіти, №03 за 2018 рік

Ołena LEONTOWYCZ, pisarka, członkini NSPU Tak się złożyło, że wśród moich krewnych czworo ma bezpośredni związek z tymi, którym poświęcone są kijowskie muzea Mykoły Łysenki, Mychajła Staryckiego, Łesi Ukrainki. Dlatego pragnę przedstawić ich lub dodać nowe informacje na ich temat. A zatem, o przyjaciółce Ludmyły Mychajliwny Staryckiej-Czerniachiwskiej, Lubow Mykołajiwnie Szulhinej, mojej ciotecznej babce. Urodziła się 1 (13) marca 1865 roku we wsi Burbyne w powiecie horolskim na Połtawszczyźnie w rodzinie potomka hetmanów Pawła Połubotka i Danyła Apostoła, Mykoły Ustymowycza oraz Jefrosynii Czerkaskiej, przedstawicielki kozactwa, poddanej poddaństwu przez Katarzynę II. Jefrosynia Illiwna była nietuzinkową osobowością i nie bez powodu w powiecie nazywano ją „kobietą-ministrem”. Luba dorastała wśród szerokich łanów, pieśniarskiego żywiołu ludu, od młodości przyglądała się jego życiu, przejmowała się jego troskami. Uczyła się w jednym z najlepszych gimnazjów w Moskwie, tęskniła za Ukrainą, która jawiła jej się jako czarowne marzenie. Na początku lat 80., po ukończeniu gimnazjum, przez dwa lata uczęszczała w Kijowie na Wyższe Kursy Żeńskie, które zamknięto z powodu rewolucyjnych nastrojów kursantek. W tych samych latach zorganizowała we wsi Sochwyno pod Horolem zajęcia rano dla dzieci chłopskich, w dzień dla młodzieży, wieczorem dla dorosłych, które prowadziła zarówno na łonie natury, jak i w pomieszczeniu, które ojciec udostępnił Lubow. Zapoznawała chłopów z utworami ukraińskich pisarzy, czytała im Szewczenkę, a czytała wspaniale, bardzo przenikliwie i wyraziście. Była nauczycielką z łaski Bożej. Nie bez powodu chłopi z miłością nazywali ją Luboczka. „W rezultacie rzadko która wieś — pisał Ołeksandr Szulhyn — miała tylu inteligentnych i narodowo świadomych chłopów, jak tam”. W połowie lat 80. w redakcji „Kijowskiej Stariny”, dokąd Luba przyszła z ojcem, jej stałym prenumeratorem, poznaje swojego przyszłego męża Jakiwa Mykołajowycza Szulhyna (nie mylić z moskalofilami Witalijem i Wasylem Szulginami!), historyka, działacza społecznego, który przeszedł przez zesłanie na Syberii. Po narodzinach dzieci Nadijki, Ołeksandra, Wołodymyra, Dmytra, Mykoły Lubow Mykołajiwna nie mogła już tak poświęcać się szkole jak wcześniej, ale dobierała zdolnych chłopców i dziewczęta ze wsi, przygotowywała ich do egzaminów na zdobycie zawodu nauczyciela. I wszyscy oni stawali się ideowymi pedagogami. Kiedy w latach 90. rodzina Szulhynów znalazła się w Jelizawetgradzie, urzędniczym mieście, Lubow Mykołajiwna bardzo cierpiała z powodu braku działalności społecznej. I kiedy w rodzinie zrodził się pomysł publicznego powitania ukraińskich aktorów trupy Saksahanskiego, aby wszyscy zobaczyli, że Ukraińcy mają i potrafią szanować swoje wybitne talenty, zaangażowała się w tę sprawę. Razem z młodszą siostrą Mariją, moją babcią, zebrały pieniądze, kupiły prezenty i na benefisie jednego z aktorów wręczyły Iwanowi Karpence-Karemu, pisarzowi, kałamarz na marmurowej podstawie z dwoma srebrnymi niedźwiadkami, Panasowi Saksahanskiemu — wielki srebrny kielich, a Lubow Łynyćkiej, utalentowanej lirycznej aktorce — kosz kwiatów. Bracia Tobilewycze byli pożądanymi gośćmi w domu Szulhynów. Niejednokrotnie Karpenko-Karyj powierzał Wołodymyr Szulhyn Lubow Mykołajiwnie swoje twórcze zamysły. Mając wielki wpływ na młodzież miasta, Lubow Szulhyna budziła w niej uczucia narodowe. Po powrocie do Kijowa Lubow Mykołajiwna znów zanurzyła się w pracę społeczną. Bez wątpienia podchwyciła ideę stworzenia klubu literacko-artystycznego „Rodyna”, którym żyła Ludmyła Mychajliwna Starycka. Tak samo, zapewne, razem w 1901 roku organizowały pierwszą w Kijowie Hromadę Kobiecą. Nie sądzę, by dopiero wtedy się poznały, bo krąg Ukraińców, uczestników odrodzenia Ukrainy, był ciasny. Ale zapewne wtedy bardziej się zaprzyjaźniły i pracowały dla Ukrainy ramię w ramię, bo łączyły je i miłość do rodzinnego kraju, i oddanie sprawie ukraińskiej, i jedność myśli, i, bez wątpienia, podziw Lubow Mykołajiwny dla talentu Ludmyły Mychajliwny. Nadszedł rok 1914 z I wojną światową, Galicję zajęły wojska rosyjskie, ukraińską inteligencję deportowano, m.in. na Syberię. I kiedy przywieziono do Kijowa galicyjskich zakładników, Lubow Szulhyna rzuciła się, by ich wyzwolić. W tym celu, pisze jej córka Nadija Szulhyna-Iszczuk, stworzyła komitet, chodziła do urzędów państwowych negocjować, dołożyła niewiarygodnych starań, by zwolnić galiczan za kaucją, zebrała potrzebne pieniądze, dodając znaczną część własnych, nosiła więźniom jedzenie. Jestem pewna, że Ludmyła Mychajliwna była obok, inaczej być nie mogło. Kiedy metropolita Andrej Szeptycki wracał z zesłania do Lwowa, zajechał do Kijowa i podziękował za „ratowanie naszych ludzi”. Ludmyła Mychajliwna i Lubow Mykołajiwna razem pracowały w Komitecie Frontu Południowo-Zachodniego Wszechrosyjskiego Związku Miast, który zajmował się pomocą uchodźcom. W 1915 roku przyjaciółki znów wspólnie czynią cuda. Organizują otwarcie dwóch sierocińców (dla dziewcząt i chłopców). Razem z osobami o podobnych poglądach zorganizowały nielegalną, pierwszą na Ukrainie szkołę, gdzie uczono w języku ojczystym i czytano ukraińskie książki. Szkoła ta, według świadectwa Nadiji Szulhinej-Iszczuk (nawiasem mówiąc, jej mąż był właśnie jednym z tych zakładników, których wyzwalały przyjaciółki), istniała nie mniej niż cztery lata. Przyjaciółki doprowadziły do stworzenia przy klubie „Rodyna” szpitala dla żołnierzy-Ukraińców, w którym podczas leczenia rannych uczono ukraińskiej gramatyki, czytano ukraińskie książki, najbardziej Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Borysa Hrinczenki. Przychodziła czytać aktorka Natalia Doroszenko, żona Dmytra Doroszenki, studenci Ołeksandr Popowycz i Wołodymyr Szulhyn, przyszli bohaterowie spod Krut. I to w czasie, gdy język ukraiński znów był zakazany. Trzeba było mieć odwagę, by sprzeciwić się werdyktowi. W 1917 roku Lubow Mykołajiwna pracowała z grupą przygotowawczą w nowo otwartym Pierwszym Ukraińskim Gimnazjum imienia Tarasa Szewczenki, a później stanęła na czele sierocińca, który mieścił się w wspaniałym budynku w stylu modern na Wielkiej Żytomierskiej 34 (który obecnie jest skazany na cichą ruinę, podobnie jak stojący obok dom Czałego, w którym bywał Szewczenko), a Ludmyła Mychajliwna — w Centralnej Radzie. I latem, wspominała moja mama, która była w tym sierocińcu, na daczę, gdzie kiedyś spędzał lato Ołeksandr Ołeś, do swojej drogiej przyjaciółki Lubow Mykołajiwny Szulhynowej przyjeżdżała Ludmyła Mychajliwna Staryćka-Czerniachiwska. Lubow Mykołajiwna była matką ukraińskich braci Grakchów i przeżyła rozpacz po stracie trzech synów: Dmytryka (zmarł jako bardzo małe dziecko), Wołodymyra, Mykoły. Pod Krutami zginął Wołodymyr. Ludmyła Mychajliwna podzieliła rozpacz przyjaciółki, wypowiedziała swoje płomienne, pełne żalu słowo na pogrzebie krutianców 19 marca 1918 r., a 24-go gazeta „Nowa Rada” wydrukowała jej „Pamięci młodzieńców-bohaterów, zamordowanych pod Krutami”. To wycierpiane słowo świadczy o bliskości Ludmyły Mychajliwny z rodziną Lubow Mykołajiwny, o tym, że dobrze znała i kochała Wołodię. Dlatego też napisała tak przenikliwie: „Czy jest ktoś z Ukraińców w Kijowie, kto by nie znał Wołodi Szulhyna? Nikt nie nazywał go Wołodymyrem Jakowyczem, mimo że już skończył uniwersytet, tak bardzo chciało się każdemu powiedzieć coś ciepłego, czułego temu wszystkim drogiej, wszystkim miłej, wszystkim bliskiej osobie. Odkąd skończył gimnazjum, stał się duszą młodzieży i ciepłym łącznikiem między nią a starszym pokoleniem, bo on był cały — miłością do Ukrainy. Gorący organizator, gorący mówca, ciepły orędownik wszystkich tych, którzy ucierpieli za Ukrainę, drogi, kochany, niezapomniany Wołodia Szulhyn. Gromadził, jednoczył młodzież i jednocześnie całą swoją istotą budził w ludziach starszego pokolenia wiarę w los Ukrainy”2. Jeszcze kilka lat spotykali się, rozmawiali, a potem ich życiowe drogi się rozeszły, lecz przyjaźń pozostała w pamięci, w duszach na zawsze… Tragiczny los Ludmyły Staryćkiej-Czerniachiwskiej jest znany i rani nasze dusze nieutulonym bólem… A jaki los był pisany Lubow Szulhynowej? W 1923 roku wyjeżdża na Galicję z rodziną córki Nadiji dzięki polskiemu obywatelstwu jej męża Romana Iszczuka, później mieszka w Równem. O korespondencji nie można było nawet marzyć w terrorze lat 30. I dopiero zimą 1942 roku Nadija Jakiwna z córką Marusią nagle zobaczyły na ulicy Równego Izydorę Petriwną z córką Ołhą. Niesamowity przypadek je połączył. I dopiero wtedy Lubow Mykołajiwna dowiedziała się o strasznym losie Ludmyły Mychajliwny i Weroniki. (Dopiero w tym roku dowiedziałam się od dyrektora generalnego rezerwatu „Bykowniańskie Mogiły” Bohdana Biljasziwskiego, że zarówno Weronika Czerniachiwska, jak i Lidija Szulhyna, żona Wołodi, zostały rozstrzelane w Kijowie, a ich prochy spoczywają w Bykowni). A w 1944 roku Lubow Mykołajiwna w wieku 79 lat wraz z bliskimi wychodzi z domu na cztery strony świata, ratując się przed Smierszem i NKWD „wyzwolicieli”, bo na Ojczyźnie czeka ich zagłada, o czym jeszcze przed wojną otwarcie powiedział Nadiji Jakiwnej enkawudzista, dyrektor szkoły na miejscu dawnego ukraińskiego gimnazjum, gdzie pracowała. Lubow Mykołajiwna czasem jedzie, a czasem idzie drogami wojny pod ostrzałem, w śniegach, w ciągłym śmiertelnym zagrożeniu. Był przypadek, gdy natknęli się na kolumnę Armii Czerwonej. Roman Awgustynowycz nie stracił głowy i rozkazał wszystkim udawać głuchoniemych. Potem Lubow Mykołajiwna wreszcie przebywa w obozach dla dipisów, mieszka w jednym pokoju ze śmiertelnie chorą Ołhą Kosacz-Krywyniuk, która umiera na jej oczach, spotyka się z Todosiem Osmaczką i innymi znanymi Ukraińcami i umiera na obcej ziemi 9 maja 1945 roku daleko od Ukrainy… Ona „całe życie żyła Ukrainą i dla Ukrainy”, jak krótko i wyczerpująco powiedział o matce Ołeksandr Szulhyn. Te słowa tak samo trzeba poświęcić jej zdumiewającej Lubow Szulhynowej z dziećmi Ołeksandrem i Nadiją przyjaciółce-cierpiętnicy — Ludmyle Mychajliwnie Staryćkiej-Czerniachiwskiej. Wieczna im pamięć! W swoich wspomnieniach Ołeksandr Szulhyn pisze: „Ostatni syn (Mykoły Łysenki — O. L.) Tarasyk był chrześniakiem mojej mamy, która serdecznie dbała o niego i pomagała Łysence urządzić życie dziecka. Żona Łysenki, Ołha Antoniwna, urodziwszy syna, od razu zmarła na paraliż serca — O. L.). Kiedy Tarasyk podrósł, matka stale brała go do siebie. Niestety, jeszcze młody zmarł. Mykoła Witalijowycz często zaglądał do swojej kumy, i mama, jak i ojciec, bardzo go lubili”.3 O spędzaniu lata przez Tarasa we wsi pod Chorolem w rodzinie Szulhynów wspomina moja ciocia Ołha Łeontowycz-Perwowa. Widziała przez okno, że trzech jeźdźców przyjechało powinszować Jefrosyni Illiwnie imienin. Jednym z nich był Taras Łysenko. Jego zdjęcie na koniu jeszcze w połowie lat 90. przekazałam muzeum Mykoły Łysenki, niestety nie robiąc kopii. Dlatego w kompozycji zdjęcia mogę się pomylić, ale koń na zdjęciu jest obecny. A teraz o szwagrze Mychajła Staryćkiego. Był nim mój stryjeczny dziadek Wołodymyr Łeontowycz (1866—1933) — ukraiński pisarz, działacz kulturalno-społeczny i państwowy, mecenas-patriota, postać renesansowa, jeden z kohorty twórców ukraińskiego odrodzenia końca XIX — pierwszej ćwierci XX w. W okresie bolszewickiego totalitaryzmu został napiętnowany jako ukraiński burżuazyjny nacjonalista, jego imię usunięto z literatury ukraińskiej, a książki wysłano do specjalnych zbiorów, imię zaś poddano zapomnieniu. Urodził się Wołodymyr Łeontowycz na Łubieńszczyźnie, na chutorze Orichiwszczyna guberni połtawskiej 5 sierpnia 1866 roku w rodzinie należącej do starego rodu kozacko-starszyńskiego. Uczył się w gimnazjach w Łubniach i Pryłukach. W 1888 roku ukończył wydział prawny Uniwersytetu Moskiewskiego i jednocześnie uczęszczał na wykłady w akademii, bo ciągnęło go do ziemi i chciał wiedzieć o niej oraz o tym, jak się z nią obchodzić, znacznie więcej niż przeciętny człowiek. Chcieli go zatrzymać na uniwersytecie, ale starzy rodzice wezwali go do domu. I stał się znanym gospodarzem. Ponad 20 lat wybierano go na deputowanego ziemstw powiatu łubieńskiego i guberni połtawskiej, wpływając na decyzje w sprawach gospodarczych, kulturalnych i edukacyjnych Połtawszczyzny. Należał do kijowskiej „Starej Hromady”, później do Towarzystwa Ukraińskich Postępowców (TUP). Był przewodniczącym „Towarzystwa Pomocy Ukraińskiej Literaturze, Nauce i Sztuce” (1911—1919). W 1905 r. wraz z Je. Czykałenką i F. Symyrenką został założycielem pierwszej ogólnoukraińskiej gazety codziennej „Hromadska Dumka”, jej pierwszym redaktorem. Do zamknięcia w 1914 roku pomagał materialnie i współpracował z gazetą „Rada”, następczynią „Hromadskiej Dumki”, czasopisma „Nowa hromada”, „Literaturno-naukowyj wisnyk”. W. Łeontowycz został wybrany z ramienia TUP do Centralnej Rady, w 1917 r. odradzał gazetę „Rada” już pod nazwą „Nowa Rada”. Podczas hetmanatu w 1918 r. w składzie gabinetu Łyzohuba pracował jako minister spraw ziemskich.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn