Strona · s. 13strona oryginału ↗
O dramaturgu i scenografie
Слово Просвіти, №03 за 2018 рік
W Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy trwają wystawy „97. Proroctwa Mykoły Kulisza” oraz „Scenografia Mychajła Frenkla”.
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora
Wystawa „97” poświęcona jest 125. rocznicy urodzin Mykoły Kulisza, który wdarł się do literatury ukraińskiej już swoją pierwszą sztuką. Tragedia „97” została napisana pod wrażeniem podróży zimą 1921 i wiosną 1922 roku po Chersońszczyźnie. Wędrując od wsi do wsi, Kulisz próbował ratować szkoły ludowe i internaty przed upadkiem, a dzieci — przed śmiercią głodową. Często — bezskutecznie… Wydarzenia strasznej zimy 1921—1922 roku obracały się przeciwko najbiedniejszym — ginęli całymi rodzinami, ucieleśniając klasową statystykę. „Nigdy nie miałem na myśli, że wystąpię na niwie literackiej ze sztuką. Krótkie opowiadanie, nowela musiały być na początek. A stało się tak, że sztuka się wykluła… W sztuce nie ma wybitnej, monumentalnej akcji. To porządek obrazków w szarych ramkach wiejskiego życia, nędznego, ubogiego i jeszcze zrujnowanego głodem… Nie ma tu patosu, nie ma błyszczących bojowych haseł. Rewolucyjna codzienność, drobna, ale ostra i nieustanna walka. Biedota krzesze ogień w nocy, żeby zapalić Czerwony ogień. Wroga siła — kułacy i głód — miażdży ich i powala na śmierć”, — pisał Mykoła Kulisz w listach do Iwana Dniprowskiego. Teatr „Berezil” dwukrotnie zwracał się do tego materiału dramaturgicznego. Po raz pierwszy — w Kijowie, latem 1925 roku. Młody reżyser Januarij Bortnyk proponuje oryginalną interpretację sztuki. Spektakl się nie odbył. Łeś Kurbas sprzeciwiał się przeróbce „97” na „zaostrzoną agitkę”. W pewnym sensie „to doskonała, nadzwyczajna sztuka. Byłoby dobrze, gdybyśmy umówili się, że tym większe osiągnięcie reżysera, im mniej dopisano…” Po raz drugi — w Charkowie, w ciągu 1930 roku. Spektakl „97”, którego premiera odbyła się 24 listopada 1930 roku, został wystawiony przez Łesia Dubowyka i scenografa Wadyma Mellera środkami umownymi przy zachowaniu realizmu autorskiej gry. Sztuka również przeszła znaczącą autorską przeróbkę w stronę pogłębienia obrazów i „oczyszczenia” fabuły. „Nowy finał „97” wyznacza się rozwojem dramaturga. Kulisz był już zdolny osiągnąć należyty efekt dramatyczny, nie balansując na granicy realizmu i naturalizmu. Nie potrzebował już torby z ludzkimi kośćmi jako naocznego dowodu ludożerstwa, rzuconej pośrodku sceny — surowy oddech prawdy zachowywał się i bez tego”, — pisała Natalia Kuziakina w książce „Sztuki Mykoły Kulisza”. Kilka lat po premierze spektaklu „97” Ukrainę przykryje straszny Hołodomor, który doprowadzi do wielomilionowych ofiar w ludziach, głównie na obszarach wiejskich. Proroctwa Mykoły Kulisza nie usłyszano… Wśród prezentowanych eksponatów: fotografie ze spektaklu „97” — inscenizacja Państwowego Teatru Dramatycznego „Berezil” (Charków, 1930 r.), szkice kostiumów do tej inscenizacji Wadyma Mellera, a także dokumenty M. Kulisza — kierownika Dnieprowskiego Powiatowego Wydziału Oświaty (1921—22 rr.): autobiografia, karta osobista, zaświadczenie o delegacji na peryferie powiatu dnieprowskiego, mandat o delegacji do powiatu dnieprowskiego w celu organizacji pomocy głodującym, fragment protokołu konferencji związkowej miasta Oleszki z referatem M. Kulisza „Głód i walka z nim” (kwiecień 1922 r.), biuletyn 2. Zjazdu Powiatowego Wszechrosyjskiej Sztuki i Oświaty z tekstami referatów M. Kulisza (1922 r.). Wielu zwiedzających wystawę zwraca uwagę na oświadczenie E. Sztejnberga dotyczące M. Kulisza z 1935 roku. Podajemy w języku oryginału fragmenty tego historycznego dokumentu: „Moskwę Kulisz porównuje ze starym Rzymem. Dokładnie tak samo, twierdzi on, jak stary Rzym żył kosztem swoich prowincji, wysysał z nich wszystkie soki, koncentrował u siebie wszystkie bogactwa, wartości i dzieła sztuki, dokładnie tak samo Moskwa żyje kosztem republik narodowych. Przy czym nie uważa za potrzebne nawet udowadniać, że sytuacja ekonomiczna Ukrainy jest kolonialna w stosunku do Rosji Radzieckiej — uważa to za rzecz oczywistą. Kulisz stawia sprawę jeszcze szerzej — mówi, że oprócz chleba, węgla, żelaza, produktów przemysłu itd., Moskwa zabiera także wszystko, co cenne w ludziach, wszystko, co utalentowane w dziedzinie literatury, sztuki, malarstwa i nauki — jednym słowem — we wszystkich dziedzinach Moskwa żyje jako pasożyt… …Wielkomocarstwowy szowinizm, — mówił Kulisz, — kwitnie w Moskwie we wszystkich dziedzinach i nikt z nim nie prowadzi żadnej walki — przeciwnie, jest jeszcze zachęcany. Przejawem tego w dziedzinie teatru Kulisz uważa sztukę „Dni Turbinów”, w literaturze utwory Chlebnikowa itd. Ale to nie wszystko. Kulisz wysuwa teorię istnienia radzieckiego faszyzmu. Przejawem tego w literaturze uważa powieść Al. Tołstoja „Piotr I”. O polityce nie mówi w swoim imieniu, ale donosi, że Kurbas uważał za przedstawiciela faszyzmu w radzieckiej polityce P. P. Postyszewa. Tołstoj, powiada, rysuje Piotra jako silnego, pełnego woli człowieka, bezlitośnie rozprawiającego się ze wszystkimi, którzy przeszkadzali w stworzeniu wielkiej Rosji. Czymże to jest, jak nie wezwaniem, pyta Kulisz, że trzeba skończyć raz na zawsze z rosyjską miękkością, rozlazłością, inteligenckim miękoserceństwem, że trzeba być silnym w tłumieniu innych narodów i umacnianiu wielkiej Rosji? Spróbowałby, mówi Kulisz, ktoś z ukraińskich pisarzy napisać taką powieść o hetmanie Mazepie, od razu by go wsadzili do GPU. Sytuację literatury ukraińskiej uważa za najbardziej smutną. Utalentowany pisarz musi albo zrezygnować z ukraiń...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
