Strona · s. 4strona oryginału ↗
Z imieniem Tarasa Szewczenki i „Proświtą” związany
Слово Просвіти, №03 за 2018 рік
Chodzi o Mykołę Mykołajowycza Arkasa — historyka, kompozytora, działacza kulturalno-oświatowego. Jako kompozytor pierwszy zwrócił się do twórczego dziedzictwa Tarasa Szewczenki, tworząc na podstawie fabuły jego genialnego poematu operę „Kateryna”. Według słów P. M. Hwozdeckiego we wstępie do „Historii Ukrainy-Rusi”, napisanej przez M. Arkasa, ten ostatni „był uczciwym, pracowitym człowiekiem, wnikliwym badaczem historii i kultury swojego narodu, któremu wiernie służył i dla którego z nadzieją tworzył, kropla po kropli oddając mu swój talent i swoje życie”. Anatolij RYZHENKO Mykoła Arkas (młodszy) urodził się 7 stycznia 1853 roku w Mikołajowie. Ukończył prywatne gimnazjum Starodubcewa w Odessie oraz wydział przyrodniczy wydziału fizyczno-matematycznego Uniwersytetu Noworosyjskiego w Odessie (1875 r.). W latach studenckich był aktorem-amatorem w „Odeskim Nowym Teatrze” M. Kropywnyckiego. Służył w resorcie morskim w Mikołajowie (1875—1908 pp.), był honorowym sędzią pokoju okręgu chersońskiego (1886—1895 pp.); w 1899 roku przeszedł na emeryturę w randze radcy stanu. Otrzymał w spadku majątek we wsi Bohdaniwka i Chrystoforiwka na Mikołajowszczyźnie. Za własne środki otworzył szkołę ludową z ukraińskim językiem nauczania. Ważne jest, aby podkreślić różnorodność dobroczynności całej rodziny Arkasów, uczciwość, pracowitość i szerokość talentu jej przedstawicieli, którzy stali się dla mieszkańców Mikołajowa symbolem ludzkich cnót. Autorytet rodziny był tak wysoki, że nawet wtedy, gdy autora opery „Kateryna” oraz „Historii Ukrainy-Rusi”, założyciela mikołajowskiej „Proświty” Mykołę Mykołajowycza Arkasa carscy urzędnicy jednogłośnie zaczęli oskarżać o „chorobliwe ukrainofilstwo”, w żaden sposób nie odbiło się to na jego oficjalnej służbie. „Aby głębiej i lepiej zrozumieć motywy, którymi kierował się tak różnorodnie i tak hojnie obdarzony Mykoła Arkas przy pisaniu (wspomnianych wyżej) opery „Kateryna” oraz „Historii Ukrainy-Rusi” — zaznacza P. Hwozdecki — aby choć w jakiejś mierze pojąć przyczyny poświęcenia człowieka, który ogólnie nie był pokrzywdzony ani przez służbę, ani przez dostatek materialny, należy, najwyraźniej, zwrócić się do statutu mikołajowskiej „Proświty”, której organizatorem, kierownikiem i, jak dziś mówią, głównym sponsorem Mykoła Mykołajowycz był do końca swojego życia”. I przytacza tekst statutu: § 1. Towarzystwo ma na celu pomoc w rozwoju ukraińskiej kultury, a przede wszystkim — ukraińskiego narodu w jego ojczystym języku, pracując w mieście Mikołajowie. § 2. W tym celu towarzystwo ma: a) wydawać książki, czasopisma, gazety itp. w języku ukraińskim; b) zakładać własne biblioteki, muzea, czytelnie, księgarnie itp.; c) organizować wykłady publiczne i odczyty, ogólnokształcące kursy, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, koncerty itp.; d) ustanawiać stypendia, szkoły, biura pracy, placówki oświatowe i dobroczynne; e) ogłaszać konkursy i nagrody za najlepsze dzieła piśmiennictwa, umiejętności itp. Mykoła Arkas
A na dopełnienie tego dokumentu zwróćmy uwagę na fragment przemówienia Mykoły Arkasa, wygłoszonego na uroczystym otwarciu „Proświty” pod koniec lutego 1907 roku: „Wszystkie narody w mniejszym lub większym stopniu miały możliwość zdobywania wykształcenia w swoim ojczystym języku, troszczyły się o rozwój swojej kultury narodowej. Nad nami zaś, Ukraińcami, ciężkim jarzmem przez ponad wiek ciążył zakaz ojczystego słowa. Za to, że stanowimy samodzielny naród, że mamy swoją historię, że przeżywaliśmy swoje odrębne, ciężkie czasy historyczne, nie mieliśmy prawa nie tylko publicznie rozmawiać, ale nawet myśleć, a jeśli trafiali się tacy ludzie, którym nie starczało sił, by ukrywać w sobie uczucia narodowe, i wyrywały się one z nich na powierzchnię prawdziwym słowem, to ich, jak na przykład Szewczenkę i innych, szybko poskramiano i wszystko znów milczało przez długi czas”. Jakże trzeba było kochać Ukrainę, jej sławną przeszłość, być oddanym zamierzonej sprawie i głębokiemu szacunkowi dla Wielkiego Kobziarza, będąc Grekiem z pochodzenia (po linii ojca), Mykole Mykołajowyczowi Arkasowi, aby otwarcie i pełnym głosem ogłosić wzniosły cel — służyć sprawie oświecenia ukraińskiej ludności. „Słowa zaiste wysokiej odwagi obywatelskiej. One — twierdzi P. Hwozdećkyj — aktualnie brzmią i dziś, kiedy po długich dziesięcioleciach bolszewicko-komunistycznej kurateli Ukraina wreszcie przywraca z zapomnienia swój język, kulturę, historię. Mimowolnie nasuwa się myśl, czyż te wydobyte z archiwów dokumenty, które porażają głębią myśli i bezinteresownością poświęcenia ich twórców, nie mogłyby posłużyć za szkic programowy także dla obecnego pokolenia ukraińskich działaczy kulturalno-oświatowych... Przykład do naśladowania jest niezaprzeczalny”. Dla przekonania należy dodać, że tylko w ciągu 1908 roku Arkasowska „Proświta” zorganizowała prawie pół setki wieczorów literacko-muzycznych. Oprócz zwykłych według dzisiejszych pojęć koncertów, z sukcesem wystawiano opery „Zaporożec za Dunajem”, „Natalka Połtawka”, „Kateryna”, sztuki I. Karpenki-Karego, M. Staryckiego, H. Kwitki-Osnowjanenki, B. Hrinczenki, wodewile I. Kotlarewskiego i in. Ze sprawozdania z dwuletniej pracy „Proświty” wiadomo, że na tych wieczorach bywało wielkie grono ludności ukraińskiej i innych narodowości. Zatem główny cel rozwijania „narodowego oddania wśród swojego narodu — osiągano w pełni dzięki wspólnym wysiłkom Mykoły Arkasa i jego oddanych współpracowników-ideowców”. P. Hwozdećkyj zwraca uwagę na te czynniki, które od dziecięcych lat sprzyjały kształtowaniu się ukraińsko-oświatowych poglądów Mykoły Arkasa. Pierwsze pędy patriotycznych uczuć w sercu syna wyhodowała matka, Sofija Petriwna — kobieta z rodu Bohdanowyczów, zapoczątkowanego przez przedstawiciela ukraińskiej starszyzny kozackiej. Właśnie jej, swojemu pierwszemu przyjacielowi i mentorowi, zawdzięczał Mykoła Arkas wczesne przeniknięcie w tajemnicę ukraińskiej przyrody, pieśni ludowych i zwyczajów, bajek i postaci historycznych. A także — nauczycielowi muzyki w gimnazjum w Odessie P. I. Niszczynskiemu. Autor słynnego śpiewu chóralnego „Zakuwała ta sywa zozula” zaszczepił swojemu utalentowanemu uczniowi smak do ukraińskiego folkloru muzycznego, nauczył teorii i kompozycji muzyki, sztuki wykonawczej. Wiele dobrego i pożytecznego wziął dociekliwy młodzieniec także od wykładowców Uniwersytetu Noworosyjskiego (Odeskiego) wybitnych uczonych I. I. Miecznikowa, I. M. Sieczenowa, O. O. Kowalewskiego, z którymi stale się kontaktował, ucząc się na wydziale przyrodniczym wydziału fizyczno-matematycznego. W 1891 roku Mykoła Arkas według własnego libretta na kanwie poematu Szewczenki o tym samym tytule napisał operę „Kateryna”. Jednak jej klawir wydano dopiero w 1897 roku w Moskwie, a orkiestrację wykonał dyrygent F. Wojaczek w 1898 roku. W następnym, 1899 roku, po raz pierwszy wystawiła ją trupa M. Kropywnyckiego. W napisanym przez Arkasa libretcie zachowano główne motywy ideowo-emocjonalne poematu T. Szewczenki, z uwzględnieniem praw sceny wprowadzono dodatkowe linie fabularne i epizody pieśni ludowej („Hej, po synim mori”, „Oj u nedilu”, kołysanka). Fragmenty muzyki wykonała w 1807 roku orkiestra symfoniczna Mikołajowskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Premiera zaś opery odbyła się 12 lutego 1899 roku w inscenizacji Towarzystwa Artystów Rusko-Małoruskich pod kierownictwem M. Kropywnyckiego (Moskwa, teatr „Akwarium”, orkiestracja Wojaczka); później wystawiano ją w Odessie (1899 r.), Lwowie (1906, 1908 r.); podczas występów gościnnych w Kijowie (1899 r.). Poszczęściło się Mykole Arkasowi także w życiu rodzinnym. Córka oficera marynarki wojennej Olha Szyszkina była mu nie tylko ukochaną żoną, matką trojga jego dzieci — Oksany, Petra i Mykoły, ale także wiernym przyjacielem, pomocnikiem. Podzielała patriotyczne poglądy męża dotyczące ukraińskiej muzyki, historii narodu. Nie na darmo pierwsze wydanie klawiru opery „Kateryna” (1897 r.) wyszło z napisem na okładce „Dedykacja drogiej, niezapomnianej żonie mojej Olesi”.
P. Hwozdeckyj podkreśla: „I w ogóle, stosunkowo krótkie (przeżył niespełna 57 lat), ale dynamiczne, wypełnione po brzegi wydarzeniami życie Mykoły Arkasa upłynęło w otoczeniu przeważnie dobrych, prawdziwie utalentowanych, duchowo uskrzydlonych ludzi (dusza duszę czuje) — takich, w końcu, jakim był i on. I kto wie, jak potoczyłyby się losy »Kateryny«, gdyby jeden z egzemplarzy wyciągu fortepianowego nie trafił w ręce przyjaciela ze studenckich lat Marka Kropywnyckiego — aktora, reżysera, dramaturga, kompozytora i śpiewaka, w którego »Odeskim nowym teatrze« młody Mykoła Arkas zdobywał doświadczenie zawodowo-teatralne jako aktor. I choć pierwszego wystawienia opery ojcu ukraińskiego teatru, jak nazywają Marka Kropywnyckiego, nie udało się zrealizować w domu z powodu miejscowej samowoli cenzorskiej, za to moskiewska publiczność teatralna przyjęła ją z niezwykłym entuzjazmem. Premiera, która odbyła się 12 lutego 1899 roku, odniosła niesłychany sukces. Moskiewskie gazety prześcigały się w chwaleniu spektaklu. Kropywnycki telegramem pogratulował autorowi, podziękował za zaufanie”. Po pięciu spektaklach w Moskwie »Katerynę« Arkasa oglądano w wielu miastach Imperium Rosyjskiego, a później, kiedy za zgodą autora włączono ją do repertuaru także innych trup teatralnych, »Kateryna« spotkała się z Ukraińcami Galicji Wschodniej, która znajdowała się wówczas pod władzą Austro-Węgier. Teatralny Kijów po raz pierwszy witał twórców nowej opery latem 1899 roku. Wszystkie dziesięć spektakli trupy odbyło się przy wypełnionej sali. A 14 marca 1900 roku ojciec chrzestny »Kateryny« Marko Kropywnycki urządził wreszcie jej spotkanie z rodonym ojcem Mykołą Arkasem w jego rodzinnym mieście. Spotkanie było niezapomniane i zakończyło się uwieńczeniem kompozytora wieńcem laurowym. Koryfeusz ukraińskiej sztuki operowej M. W. Łysenko, z którym M. Arkas później (w 1903 r.) się poznał, w jednym z listów pisał: „Słyszałem o Panu wiele razy ze względu na Pana ukraiński patriotyzm, tak dla każdego z nas cenny i drogi... Z Pana »Kateryną« na kilka lat przed jej wystawieniem zapoznałem się z wyciągu fortepianowego, który przyniósł mi M. Kropywnycki. I już wtedy zainteresowałem się Panem, że pośród ziomków — ku wielkiemu zdziwieniu — podjął się Pan pisać do ukraińskiego tekstu (list do M. M. Arkasa 9.03.1901). A wybitny śpiewak operowy, artysta ludowy I. S. Kozłowski (już w czasach radzieckich) w liście do mikołajowskich amatorów sceny pisał: „Przed autorem opery trzeba zdjąć czapkę i pokłonić się. Myśl (w operze) wyrażona jest wysoko patetycznie i bardzo przystępnie. W tym wielkość i Szewczenki, i Arkasa” (Bojczenko W. Uczcijmy Arkasa! Kultura i życie. 1989, 22 maja). I. S. Kozłowski w operze Arkasa »Kateryna« (według poematu o tym samym tytule T. Szewczenki) nie raz wykonywał partię Andrija, a nawet był reżyserem tego spektaklu w 1939 roku w Moskwie. „Można tylko żałować — wyraża opinię P. Hwozdeckyj — że opera »Kateryna« była Mykoła Arkas wśród aktorów amatorów »Proświty« m. Mikołajowa. Lata 90. XIX w.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
