Strona · s. 5strona oryginału ↗
„150 lat w awangardzie budowania państwowości”
Слово Просвіти, №03 за 2018 рік
Jewhen Buket, przewodniczący Kijowskiej Obwodowej „Proświty”
W tym roku mija 150 lat od chwili założenia Towarzystwa „Proświta” we Lwowie. Do opracowania statutu Towarzystwa w marcu 1868 roku powołano komitet z przedstawicieli młodzieży akademickiej. Wynikiem ich aktywnej pracy było to, że 2 września 1868 roku Ministerstwo Oświaty zezwoliło na założenie Towarzystwa „Proświta”. Ta zgoda stała się podstawą do zwołania we Lwowie pierwszego walnego zebrania. Pracami organizacyjnymi powierzono komitetowi konstytucyjnemu, na czele którego stanął profesor Gimnazjum Akademickiego Anatol Wachnianyn. Walne zebranie zwołano 8 grudnia 1868 roku w sali Miejskiej Strzelnicy, znajdującej się na ulicy Kurkowej (obecnie ul. Łysenki). Przybyło na nie 65 osób, z których tylko jedna, ojciec Josyp Zajaczkiwski, nie była mieszkańcem Lwowa. Towarzystwo powstało jako przeciwwaga dla antyukraińskich i moskwofilskich nurtów w ówczesnym życiu kulturalnym Galicji. Na jego czele stali narodowcy, którzy starali się pokojowo współistnieć z oficjalną austro-węgierską władzą, jednocześnie rozwijając ukraińską społeczność. Dlatego też w Zachodniej Ukrainie towarzystwo spokojnie istniało przez 70 lat. Zupełnie inaczej ułożyły się losy „Proświt” na Naddnieprzu. Zezwolono na nie jedynie w niektórych miastach: w Jekaterynosławiu (1905–1916), Odessie (1906–1909), Kamieńcu Podolskim (1906–1916), Kijowie (1906–1910), Czernihowie (1906–1911), Żytomierzu (1907–1912), Mikołajowie (1907–1924). Na Donie powstała nowoczerkaska „Proświta” (1907–1913). Jak widzimy, od razu zajęły one pozycję opozycyjną wobec rządu carskiego i prawie wszystkie zostały zakazane w ciągu kilku lat. Prawdziwy wybuch ruchu proświtiańskiego nastąpił wraz z początkiem rewolucyjnego 1917 roku. Ukraińska Centralna Rada powierzyła Towarzystwu obowiązki, które obecnie wypełnia zarząd kultury.
Zasadnicza różnica polegała jedynie na tym, że sieć „Proświt” w UNR docierała nie tylko do centrów wołosnych, jak obecnie do centrów rejonowych docierają wydziały kultury, ale także do każdej większej wsi. Ukraińska Republika Ludowa była państwem stworzonym przez inteligencję, dlatego można śmiało twierdzić, że do 1921 roku w tych miastach, miasteczkach i wsiach, gdzie działały „Proświty”, istniała rzeczywista władza UNR. Co ciekawe, własne czytelnie „Proświty” mieli także przesiedleńcy nawet na dalekowschodnim Zielonym Klinie (1917–1922) i w Mandżurii (1923–1945). „Proświtę” założyli emigranci w USA i Kanadzie, w Argentynie (Ukraińskie Towarzystwo Kulturalne „Proświta”, Buenos Aires, istnieje od 1924 r. do dziś), w Paragwaju i Urugwaju. W 1968 roku, gdy obchodzono 100-lecie Towarzystwa, istniały cztery „Proświty” jako oddziały Związku Ukraińskiego w USA, dawniej samodzielne towarzystwa: „Młoda Proświta” w Filadelfii, „Instytut „Proświty” i Czytelnia „Proświty” w Winnipegu oraz w innych miastach Kanady. Stan na czerwiec 1921 roku, po okupacji przez „sowietów”, w USRR przeszło rerejestrację 4227 „Proświt” — według najskromniejszych szacunków ponad milion rzeczywistych członków! Nigdy już w XX wieku ruch prosvitiański nie osiągnął takiej skali, nawet w pierwszych latach niepodległości Ukrainy. Ale już do 1925 roku działalność Towarzystwa w Związku Radzieckim została zakazana, a w 1939 roku, po przyłączeniu do ZSRR zachodnich obwodów Ukrainy, „Proświty” zwinięto także tam. Współczesna „Proświta” w pierwszych latach swojego odrodzenia pod nazwą „Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki” nie najmniej przyczyniła się do proklamowania Niepodległości. Zwłaszcza pierwsze Towarzystwo Języka Ukraińskiego zostało utworzone we Lwowie pod kierownictwem Romana Iwanyczuka już w 1987 roku. W 1988 roku utworzono Towarzystwo Języka Ukraińskiego w Kijowie przy Związku Pisarzy. W obwodzie kijowskim, w rejonie wasylkowskim 30 grudnia 1988 roku utworzono Hrebinkowskie Towarzystwo Języka Ojczystego, które już 6 stycznia 1989 roku zmieniło nazwę na „Towarzystwo Języka Ukraińskiego”. W styczniu 1989 roku ogniwa TUM pojawiły się w Wyszhorodzie, Browarach, Białej Cerkwi, Hnidyni w rejonie borysławskim. W roku 150-lecia „Proświta” otrzymała drugi oddech. Bo właśnie w czasach, gdy walka o ukraińską tożsamość, ukraińską państwowość wysuwa się na pierwszy plan, społeczne znaczenie Towarzystwa „Proświta” wzrasta wielokrotnie. Wychowanie świadomości narodowej Ukraińca było główną przyczyną tworzenia „Proświt” i w 1868, i w 1906, 1917, 1941, 1988 latach, i przez wszystkie lata pozostaje głównym celem działalności Towarzystwa. Obecnie, moim zdaniem, bardzo ważne jest przyciąganie do szeregów prosvitian młodzieży. I nie do zwyrodniałej czasem „Młodej Proświty”, lecz do Towarzystwa, które przez 150 lat jednoczyło najlepszych synów i córki Ukrainy pod pochodnią wolności. Z triumfem odbyły się niedawno pierwsze posiedzenia wędrownego klubu dyskusyjnego „Kijowskie Koło”. Zainicjował je przewodniczący Kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko — potomek wybitnego ukraińskiego kompozytora, jednego z pierwszych prosvitian stolicy. Obecnie on, w trudnym czasie walki o ukraińską państwowość i integralność terytorialną, moim zdaniem, bardzo trafnie zainicjował przewartościowanie wartości współczesnej „Proświty” poprzez dyskusję o przyszłości Towarzystwa. Oczywiste jest, że prosvitiańskie formy i metody pracy, zahartowane pokoleniami patriotów, muszą rozwijać się w nogę z czasem, adaptować się i modernizować dzięki najnowszym technologiom. Jestem przekonany, że w najbliższych latach do szeregów prosvitian, którzy w minionych czasach, powinni dołączyć najlepsi przedstawiciele ukraińskich elit, aby swoim przykładem i inicjatywami zarazić jak najwięcej obywateli naszego państwa. Bo „Proświta” to więcej niż organizacja społeczna. To sposób życia i myślenia każdego świadomego Ukraińca.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
