…nogami na naszej ziemi, głową być w Europie, a rękami obejmować jak najszerzej sprawy ukraińskiego narodu — pisał znany malarz impresjonista Iwan Trusz, którego 151. rocznicę urodzin będzie obchodzić 17 stycznia społeczność kulturalno-artystyczna. I właśnie tego dnia, 17 stycznia br., w Kijowie w Centralnym Domu Artysty Narodowego Związku Artystów Ukrainy otwiera się najbardziej prestiżowa pod względem swojej idei, liczby uczestników i zaprezentowanych prac artystycznych IX Ogólnoukraińska wystawa sztuki „Ukraina od Trypola do współczesności w obrazach współczesnych artystów”, która poświęcona jest utwierdzeniu duchowej niepodległości Ukrainy. „Wkrótce ukraińska ziemia w ogóle nikomu nie będzie potrzebna” — przekonywała nas niedawno jedna z tak zwanych służek Ze-Kołomojskiego i S-ki. Jak świadczą protesty Ukraińców 14 grudnia pod Radą Najwyższą, to nieprawda!
Tłumaczenie maszynowe
Początek stycznia w najnowszej historii Ukrainy jest naznaczony datą urodzin jednego z Wielkich Ukraińców — Iwana Ohijenki, która przypada na 2 (14 według starego stylu) stycznia. Obecnie nadarza się szczególna okazja, by opowiedzieć jeszcze wiele o nieznanych dotąd faktach z życia tej niezwykle utalentowanej, wysoce patriotycznej i niewiarygodnie pracowitej osobistości. Wszak podczas niedawnej naukowej delegacji do Warszawy autorowi tych wierszy udało się odnaleźć w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Polski tę część archiwum Ohijenki, którą zarówno on sam, jak i badacze jego życia dotąd uważali za utraconą na zawsze. O okolicznościach, które naprowadziły mnie na ślad, wydawałoby się, całkowicie zniszczonej przez wojnę tak zwanej warszawsko-chełmskiej kolekcji archiwalnej wybitnego ukraińskiego uczonego-budowniczego państwa i działacza religijnego, o jej objętości, problematyce korespondencji, kręgu osobistości i instytucji opowiem osobno. A w tej publikacji chcę zapoznać czytelników „Słowa Proświty” tylko z jednym dokumentem z pokaźnego zbioru dotąd niepublikowanych materiałów tego archiwum. Dokument ten, moim zdaniem, jest jednym z najsilniejszych, najbardziej nieoczekiwanych i najwyraźniej najstraszniejszych — pod względem siły wpływu nie tylko na tych, do których był adresowany, ale i na każdego, kto będzie go czytał obecnie. Chodzi o przedśmiertny Testament żony Iwana Ohijenki, który ona sama nazwała: „Do męża i dzieci moich moje ostatnie słowo”. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Pięć epizodów z życia panny Dominiki przed zamążpójściem. O Dominice Danyliwnie Ohijenko (z domu Łytwynczuk) Ukraińcy wiedzą bardzo mało. Ona przez cały czas była w cieniu swojego męża. Według słów współczesnych, żyła cicho i skromnie, i na tamten świat odeszła niezauważenie. Ale w tym, że Iwan Ohijenko zdążył za swojego życia tak wiele zrobić na mało uprawionym ukrainoznawczym polu, on sam zawdzięczał przede wszystkim żonie. Oto słowa z jego wspomnień: „Na mój światopogląd miała ona pierwsza silny i decydujący wpływ — to ona uczyniła mnie świadomym Ukraińcem… Wszystko, co tylko mogła zrobić w każdej mojej pracy, z miłością robiła. Korektę ze mną czytała przez wszystkie 30 lat pożycia, dużo zajmując się tym jeszcze na łożu śmierci…”. Ta mądra, wysoko wykształcona i skromna kobieta, która nieodstępnie przez trzydzieści lat wspólnego życia kroczyła obok męża nieprostymi życiowymi drogami, pomagając mu nieść ciężki krzyż na Golgotę, zasługuje na dobrą pamięć i wspomnienie o niej tych, którzy będą czytać, studiować twórczy i naukowy spadek Iwana Ohijenki, którzy nie raz będą rozmyślać nad fenomenem Ohijenkowej uduchowionej tolerancji, nadludzkiej pracowitości i bezmiernej miłości do Ukrainy. A teraz — o poszczególnych życiowych epizodach. 1. Dominika dorastała w wykształconej, patriotycznej i zamożnej rodzinie. Ojciec Danyło Łytwynczuk pochodził z kozackiego rodu. Brat ojca ożenił się z córką miejscowego diaka Hryhorija Barwińskiego — przedstawiciela znanego szlacheckiego rodu na Galicji, z którego wyszło kilku znanych działaczy ruchu narodowo-wyzwoleńczego. Gałąź Barwińskich na Kijowszczyźnie wyraźnie wyróżniała się spośród miejscowej ludności swoim wysokim i nieukrywanym ukraiństwem — wszyscy oni byli przekonanymi hetmańcami-samostijnikami. Tak też dzieci wychowywali. Brusiłowska pani Barwińska została matką chrzestną Dominiki. Matka zaś Akułyna Żurakiwska — zukrainizowana polska szlachcianka. Pod wpływem swojego męża stała się prawdziwą ukraińską patriotką. W obu rodzinach wierzyli w Boga, szanowali Szewczenkę i nie lubili „moskali”. Zakończenie na str. 8—9. BYĆ SILNYMI MIŁOŚCIĄ… OPEROWA ODYSEJA KRUSZELNICKIEJ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wychodziły w wolnych ukraińskich drukarniach. Patriarcha Joachim, który zaciekle nienawidził Ukraińców, choć odebrał wykształcenie w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim, nakazywał w 1677 r. wydzierać z ukraińskich książek kartki, ponieważ były one „niezgodne z księgami moskiewskimi”.
Tłumaczenie maszynowe
Kiedy zawierano układ militarny między Ukraińskim Państwem Hetmańskim a Carstwem Moskiewskim w 1654 r., Ukraina była całkowicie niepodległym państwem. Faktycznie posiadała wszystkie te cechy, które ogólnie charakteryzują państwo: terytorium, które obejmowała organizacja państwowa; ludność, która nie uznawała nad sobą innej władzy, poza władzą swojego hetmana; rząd hetmański, który sprawował władzę na terytorium Ukrainy; siły zbrojne — wojsko kozackie; samodzielne stosunki międzynarodowe. Powszechną potrzebą były cerkwie, szkoły, szpitale. Opiekowali się nimi zarówno poszczególni mecenasi, jak i społeczeństwo. Tworzono drukarnie, gdzie wydawano nie tylko dzieła duchowe, ale także podręczniki, traktaty naukowe, utwory czysto literackie i publicystyczne. Wolność słowa była niezbywalnym prawem człowieka — tak jak prawo do życia. Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor LNU im. Iwana Franki. W Carstwie Moskiewskim w tamtym czasie panowały obskuranckie poglądy i wroga pycha: wszystko, co niepodobne do moskiewskich zwyczajów, postrzegano jako herezję i zdradę prawosławia, uważano, że cudzoziemcy to niby nie ludzie, a jakieś nieczyste istoty, z którymi w post nawet rozmawiać nie wypada. „Najcichszy” car Aleksiej Michajłowicz żądał od Ukraińców w swoim manifeście: „przed naszym przybyciem rozdzielenie z Polakami uczyńcie, zarówno w wierze, jak i w obyczaju; chochoły, które macie na głowach, ostrzyżcie”. Za tą, na pierwszy rzut oka, komiczną pretensją, zaczęły się brutalne naruszenia przez carskich urzędników ugody perejasławskiej. Kiedy zaś hetman Iwan Wyhowski stanął w obronie wolności narodu ukraińskiego, car moskiewski ogłosił hetmana zdrajcą. Rząd ukraiński w październiku 1658 r. odpowiedział manifestem w języku łacińskim, który był adresowany do wszystkich rządów Europy. Hetman Wyhowski wyjaśniał przyczyny, które skłoniły Republikę Kozacką do wyjścia spod carskiej moskiewskiej opieki. Przecież „…car nie usprawiedliwił nadziei Ukrainy, nie dawał jej pomocy przeciwko wrogom, układał się z Polską o zniewolenie Kozaków, nakazał stawiać twierdzę w Kijowie, aby trzymać naród w jarzmie; carscy wojewodowie odmawiali szacunku hetmanowi, wspierali bunty, niszczyli kraj, fałszywie informowali cara o wydarzeniach na Ukrainie. Ta zdrada podstępnej Moskwy widoczna jest we wszystkim: przygotowuje nam jarzmo, przede wszystkim wojną wewnętrzną, czyli naszą własną bronią i bez naszej winy. Wszystko to wykazaliśmy dla naszej niewinności, a teraz jesteśmy zmuszeni podjąć prawną obronę i zwrócić się do sąsiadów z prośbą o pomoc dla swojej wolności. Nie w nas leżą przyczyny wojny, która wybuchła…”. Niezwykle aktualne są te słowa również dzisiaj, gdyż to nie Ukraina naruszyła pokój, tak zwaną „braterską miłość”, a Moskwa prowadzi niewypowiedzianą wojnę przeciwko Ukrainie. Manipulacyjna propaganda informacyjno-psychologiczna rosyjskich mediów zalała nie tylko Ukrainę, ale także Europę i cały świat. Wszystkie wysiłki Iwan Wyhowski od pierwszego dnia hetmanowania kierował na utwierdzenie samodzielnej Ukrainy w kręgu przyjaznych sąsiadów. Manifest z 1658 r. daje do zrozumienia, że hetman Iwan Wyhowski był mądrym politykiem, patriotą Ukrainy, uświadamiał sobie wrogość Moskwy, której reżim wykazał niewiarygodne okrucieństwo. Carski wojewoda Baratyński urządził polowanie na zwolenników hetmana. Na drogach do Kijowa postawił trzy tysiące szubienic. „Książę Baratyński, wyciąwszy na Ukrainie około piętnastu tysięcy dusz ukraińskiej ludności, prosił cara moskiewskiego o pozwolenie mu »wyciąć i wypalić« wszystkich Ukraińców na 150 wiorst wokół Kijowa…”. Przez kilka lat carscy oprycznicy wyeliminowali prawie wszystkich współpracowników Bohdana Chmielnickiego. Zniszczono całą liczną rodzinę hetmana Wyhowskiego. Hetmańskiego kanclerza Niemirycza, wówczas najbardziej wykształconego człowieka w Europie Wschodniej, zabili jego chłopi, których podburzyli przeciwko niemu moskiewscy agenci. Nawet na tym przykładzie można prześledzić szczególną cechę rosyjskiego mesjanizmu geopolitycznego, który krwawymi przerzutami objął obecnie Kaukaz, Mołdawię, Syrię, Ukrainę, przenika Europę, Amerykę, a przywódcy tych krajów, jakby zaczarowani, nie rozumieją, że moskiewski mesjanizm — to umiejętność zdjęcia zniewolonemu narodowi głowy tak, aby całował kata w rękę i dziękował za wyzwolenie. Ta umiejętność — to jeden z przejawów cynizmu, właściwego rosyjskiemu imperializmowi, cynizmu, który graniczy z sadyzmem — zaznaczył Mychajło Dobrianski-Demkowycz. — W rosyjskim imperializmie jest elementarnie dzika i zarazem wyrafinowana, zażarta nienawiść wobec każdego, kto pragnie być wolnym człowiekiem i nie chce iść w niewolę do »wyzwolicieli«”. Tylko archiwa i kroniki zachowały szczegóły barbarzyńskich mąk, które wymyślała sadystyczna wyobraźnia Piotra I podczas wojny ze Szwedami i Kozakami hetmana Mazepy. W 1754 r. we francuskich archiwach dyplomatycznych znaleziono „testament polityczny” Piotra I, w którym zalecał: przy każdej okazji wtrącać się w sprawy państw europejskich, zwłaszcza Niemiec; podzielić Polskę, wspierając w niej wewnętrzne rozruchy i ciągłe kłótnie; nieustannie rozszerzać granice państwowe wzdłuż Bałtyku na Północ, a wzdłuż Morza Czarnego — na Południe; zbliżyć się, jak tylko można, do Carogrodu i Indii. Kto tam zapanuje, ten stanie się prawdziwym władcą świata; kiedy Szwecja zostanie rozebrana, Persja pokonana, Polska podbita, Turcja podbita, Morze Czarne i Bałtyckie pod ochroną naszych okrętów, oto wtedy trzeba bardzo potajemnie zaproponować każdemu z osobna, przede wszystkim rządowi wersalskiemu, a potem rządowi wiedeńskiemu, podzielić z nim władzę nad światem. Jak jeden z nich przyjmie propozycję, co stanie się z pewnością, gdy połechtać ich ambicje i samolubstwo, wtedy wykorzystać go do tego, żeby zniszczyć drugiego; w tym samym czasie dwie silne floty wyruszają — jedna z portu archangielskiego, a druga z Morza Azowskiego. Posuwając się Morzem Śródziemnym i oceanem, te siły zaleją Francję z jednej strony, Niemcy — z drugiej. A jak te dwa kraje zostaną pokonane, to reszta Europy pójdzie pod jarzmo łatwo i bez oporu; trzymać naród rosyjski w stanie ciągłej wojny, odpoczynek wojsku dawać tylko po to, żeby poprawić finanse państwowe, wzmocnić armię i wybrać dogodny moment do ataku. Najświeższy przykład: 2014 rok, Putin — wierny kontynuator imperialnej polityki Piotra I, Katarzyny II, wszystkich carów, a także Lenina, Stalina, Breżniewa i innych komunistycznych wodzów — wybrał dogodną sytuację społeczno-polityczną i wiarołomnie napadł na Ukrainę. Anektował Autonomiczną Republikę Krymu, zagarnął część Donbasu. Imperialną, antyukraińską agresywną pozycję Putina również jaskrawo pokazano 9 grudnia 2019 r. podczas negocjacji w Paryżu liderów czwórki normandzkiej. Faryzeizmowi, niemoralności Putina nie było granic. Bardzo stosownie dla scharakteryzowania losu Ukraińców po Bohdanie Chmielnickim, Iwanie Wyhowskim i w innych czasach zacytować Tarasa Szewczenkę, który w poemacie „Kaukaz” pisał, że „przyszło wypić z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę”. Katarzyna II podstępnie zburzyła Sicz Zaporoską, robiła wszystko, aby „wiek i imię hetmanów zniknęło, nie tylko by jakaś osoba została wyniesiona do tej godności”.
Radziecka historiografia zawsze przedstawiała akt perejasławski jako dobrodziejstwo dla Ukrainy, jako impuls do jej rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Mychajło Brajczewski przekonująco wykazał, że wydarzenia z 1654 roku były w carskiej Rosji, a później w Związku Radzieckim, przedstawiane błędnie i tendencyjnie. „Wychodziło na to, że przez wiele stuleci naród ukraiński walczył głównie... przeciwko własnej niepodległości narodowej. Że niezależne istnienie było ogromnym złem dla naszego narodu. I że, w konsekwencji, wszyscy ci, którzy wzywali go do walki o niepodległość narodową, byli... najzacieklejszymi wrogami narodu ukraińskiego. Wszystkie konkretne zjawiska w historii Ukrainy — wydarzenia, tendencje, działalność poszczególnych osób i same te osoby — wszystko oceniano z perspektywy ich stosunku do Rosji. Jeśli ktoś bronił idei „zjednoczenia” — zyskiwał pozytywną ocenę, niezależnie od wszystkich innych warunków; ten zaś, kto poddawał tę ideę w wątpliwość lub (nie daj Boże!) brał udział w wyzwoleńczej antyrosyjskiej, antycarskiej walce, otrzymywał etykietę „podłego zdrajcy”, „wrogiego wysłannika” i „najzacieklejszego wroga”. W „Historii Ukraińskiej SRR” (t. 1), która ukazała się w 1953 r., najwybitniejszych działaczy ukraińskiej historii od połowy XVII w. do początku XVIII w. oceniano tak: Iwan Wyhowski — „podły zdrajca”; Jurij Chmielnicki — „nicość, marionetka w rękach propolskiej grupy ukraińskiej szlachty”, a do tego „turecki wysłannik i człowiek, który zdradził interesy narodu”; Pawło Teteria — „wysłannik i posłuszny agent polskich panów”; Iwan Brzuchowiecki — „demagog”, a według innych źródeł — „zdrajca”; Petro Doroszenko — „turecki wysłannik”, „zdrajca”, który dążył do tego, by „oddać Ukrainę w niewolę odwiecznym wrogom narodu ukraińskiego — sułtańskiej Turcji i Chanatowi Krymskiemu”; Hryhorij Lisnycki i Jurij Nemyrycz — „próbowali oderwać Ukrainę od Rosji i przywrócić polsko-szlacheckie panowanie”; Kost Hordijenko — „zdrajca” i „demagog”; Iwan Mazepa — „podły zdrajca, który sprzedał Ukrainę zagranicznym ciemiężycielom”, który „zobowiązał się przekształcić Ukrainę Lewobrzeżną w prowincję państwa polsko-szlacheckiego”, który „pomagał Szwedom grabić i plądrować ukraińskie ziemie”; „nienawidzący narodu ukraińskiego zwolennik szlacheckiej Polski” itd.; Pyłyp Orłyk i inni mazepińcy — „zdrajcy, agenci szlacheckiej Polski i szwedzkiego króla”. Tę listę można kontynuować. „Wśród wymienionych były osoby bardzo różne pod względem skali i charakteru swojej działalności — i rzeczywiście wybitni działacze, jak na przykład Petro Doroszenko, i nicości, podobne do Brzuchowieckiego czy Chmielniczenki. Różne były ich programy i dążenia — zaznaczał M. Brajczewski. — Jednak do wspólnego towarzystwa trafili z jednego powodu: wszyscy oni wcześniej czy później zmuszeni byli wystąpić przeciwko Rosji”. Właśnie to było podstawą dla promoskiewskich historyków w doborze definicji dotyczących ukraińskich działaczy. Nie stanęła w obronie ukraińskich prawosławnych Cerkiew Moskiewska, choć nazywała Ukraińców braćmi. Taką samą bluźnierczą postawę i obecnie zajmuje patriarcha Moskiewskiej Cerkwi Prawosławnej Cyryl, który błogosławi rosyjskich najeźdźców na wojnę przeciwko Ukrainie, na zniszczenie prawosławnych Ukraińców. Czyżby tego nie rozumiał obecny prezydent W. Zełenski? Powinien on dogłębnie studiować prawdziwą historię Ukrainy i Moskowii, aby zająć wyraźnie określoną ukraińską pozycję narodową i nie ulegać wpływom rosyjskich i promoskiewskich manipulatorów. Historia narodu ukraińskiego pod Moskwą to jeden długotrwały łańcuch zniewoleń, upokorzeń, tortur, fizycznego niszczenia, ludobójstwa etnopsychologicznego, nieustannego prześladowania języka ukraińskiego, kultury, duchowości. Wtedy W. Zełenski wiedziałby, że carski rząd wraz z cerkwią moskiewską zdecydowanie występował przeciwko rozpowszechnianiu książek, które Polityka nienawiści do wszystkiego, co ukraińskie, manipulacyjne narzucanie mitu „o ucisku ludności rosyjskojęzycznej” stało się narzędziem aneksji Autonomicznej Republiki Krymu, zagarnięcia części obwodów donieckiego i ługańskiego. Jeśli uczciwie oceniać obecną sytuację społeczno-polityczną, to moskiewskie czołgi i grady spowodowały na Ukrainie nowsze formy i metody totalnej rusyfikacji. Jaskrawym przykładem zapłaty za 28 lat ignorowania przez władzę ukraińskiej polityki humanitarnej jest to, że jeden z zabójców wolontariusza Artema Mirosznyczenki na procesie w Bachmucie żądał tłumacza z języka ukraińskiego na rosyjski, bo on, rzekomo, nie rozumie języka kraju, w którym żyje. Deputowany Rady Najwyższej Ukrainy Maksym Bużanski i inni „słudzy narodu” rozwinęli aktywną, złowrogą działalność na rzecz przeredagowania lub całkowitego zakazu ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego”. Ignorują oni praktykę krajów europejskich, a nawet ulubionej przez nich Rosji, w których działają odpowiednie ustawy dotyczące ochrony swoich państwowo-narodowych języków. Temu sprzyja kosmopolityczna, wroga narodowo-humanistycznej istocie Ukraińców działalność Bużanskich, Dubinskich, Wiłkułów, Medwedczuków, Murajewów, Nowinskich, Rabinowiczów, Czerwonenków, Szufryczów… Mam nadzieję, że prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski, przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Dmytro Razumkow, premier Ukrainy Ołeksij Honczaruk wraz z siłami narodowo-patriotycznymi utemperują ukrainofobów, bo język ukraiński to fundament życia państwowego. Ługańczyk Wałentyn Torba słusznie napisał w gazecie „Deń”, że niebezpieczeństwo bycia użytkownikiem języka ukraińskiego na Ukrainie istnieje od dawna. Przypomnijmy: za język ukraiński zginęli Wasyl Stus, Ołeksij Tychyj, Ihor Biłozir. Tymczasem Putin bezwstydnie narzuca myśl, że nie walczy ze swoim narodem, bo, rzekomo, Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini to jeden naród — ruski, a Putin go broni przed faszystami, nazistami, ukraińskimi nacjonalistami. Tezę o „trójjedynym narodzie ruskim” zrodziła jeszcze Katarzyna II. Ten manipulacyjny integralny postulat obecnie również narzucają nie tylko poszczególni politycy, dziennikarze, ale i niektórzy naukowcy, ignorując Prawdę, że Rusini-Ukraińcy i Moskale-Rosjanie nie są tego samego rodu i plemienia, to są różne etnosy. Dawne państwo ukraińskie Ruś było już znane w 838 roku. I spadkobierczynią Rusi = Rusi Kijowskiej jest Ukraina, a nie Moskowia = Rosja. Ale jako sąsiedzi — trzeba żyć w zgodzie, porozumieniu i pokoju. A sprawiedliwy pokój między Ukrainą a Federacją Rosyjską zależy tylko od Rosjan. Moralno-duchowe dążenie i walka Ukraińców o przywrócenie niezależności Cerkwi prawosławnej od złowrogiej Moskwy zwieńczyła się jednak geopolitycznym wydarzeniem tysiąclecia. 5 stycznia 2019 r. w cerkwi św. Jerzego na Fanarze Patriarcha Ekumeniczny Bartłomiej podczas współcelebrowania świętej Boskiej Liturgii wręczył Tomos Błogosławionemu Metropolicie Kijowskiemu i całej Ukrainy Epifaniuszowi. Bez wątpienia, hetman Iwan Wyhowski,
który w czerwcu 1659 r. (360 lat temu!) odniósł błyskotliwe zwycięstwo nad elitarnym wojskiem moskiewskim, jako patriota Ukrainy, mądry polityk, twórca państwowości poparłby odnowienie niezależnego od Moskowii-Rosji Kościoła Prawosławnego; inspirowałby niezłomnym kozackim duchem ukraińskich żołnierzy w wojnie z moskiewskimi najeźdźcami, którzy chcą moralnie i fizycznie zniszczyć Ukraińców, Państwo Ukraińskie. Dlatego każdy Ukrainiec, każdy obywatel Ukrainy niezależnie od narodowości, powołany jest przez Los do jednoczenia się pod ukraińską flagą w walce z rosyjskimi wrogami, o wybór cywilizacyjny, aby na swojej ziemi, jak wzywał Iwan Franko, gospodarzem, nie sługą przed światem się stać.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksa RIZNYKIW, m. Odessa. Myślę, że prezydent Zełenski ma rację, gdy żąda, aby w mińskich negocjacjach brali udział przedstawiciele tych, którzy zmuszeni byli opuścić Donbas. Bardzo stosowne i rozsądne! Chce mi się powiedzieć: nie zapominajcie też o tych, którzy pochodzą z Donbasu! A to przecież i Oleksa Tychyj, i Wasyl Stus, i Mykoła Rudenko, i Anatolij Sołowjanenko! Na przykład mój ojciec, ja i moja siostra pochodzimy z Jenakijewego. Dlatego ja też całkowicie zgodnie z prawem mam prawo głosu. Zgadzam się pojechać do Mińska. I Iwan Dziuba, myślę, mimo swojego poważnego wieku, pojechałby z nami. A Roman Kowal, nasz znany pisarz, badacz walk narodowowyzwoleńczych Ukraińców początku XX w., mógłby stanąć na czele takiej delegacji... Bo to przecież nasza rodzinna ziemia! My nigdy o niej nie zapominamy. Chętni mogą przejrzeć „Słowo Proświty” z 19–25 stycznia 2012 roku, gdzie wydrukowano mój artykuł o odwiedzinach rodzinnego Jenakijewego na 90-lecie jubileuszu studia literackiego. Heorhij ŁUKIANCZUK. Wśród nich – ludowe mistrzynie i wolontariuszki Żanna Sznurenko, Antonina Riepa, Hałyna Bidnoszej, Lubow Matiusza, Tamara Wirczenko, Wałentyna Formaniuk, dziennikarka Anastasija Syrotkina, artystka Maryna Soczenko, podróżnik dookoła świata Wałerij Petuszczak i inni. Aktywiści tych organizacji są szczerze przekonani, że co na Boże Narodzenie i Nowy Rok dobrze się zaplanuje – to się spełnia. Na początku rosyjsko-ukraińskiej wojny przekazali dla naszych bojowników setki hełmów, butów wojskowych, śpiworów, mundurów, a także ciepłe kurtki, kamery do dronów, leki, rękawice snajperskie, bieliznę termoaktywną i kilka tysięcy własnoręcznie uszytej bielizny. A wśród innych – diduchy-amulety... Z czasem problemy bytowe ukraińskiego wojska zostały rozwiązane. Więc teraz wolontariusze wysyłają na front na pierwszą linię tylko diduchy i różnorodne smakołyki. Po raz pierwszy te symbole Bożego Narodzenia i Nowego Roku, wykonane przez naszych mistrzów, pojawiły się w okopach w ciężkim 2014 roku… Inna BEREZA, kandydat nauk filologicznych. Proświcianie Mikołajowa na tradycyjnej już akcji „Świeca Mykoły Arkasa” mówili o osiągnięciach i problemach pracy Mikołajowskiego oddziału „Proświty” w rocznicę jego powstania. A w przeddzień na zebraniu oddziału, który przerósł z międzyrejonowego w Mikołajowski miejski, odnotowano osiągnięcia w każdym kierunku ukrainocentrycznej pracy organizacji i wybrano nowy skład kierowniczy na czele z kandydatem nauk filologicznych, docentem katedry filologii ukraińskiej, teorii i historii literatury Czarnomorskiego Narodowego Uniwersytetu im. Petra Mohyły Władleną Russową. Oddział w ciągu roku urósł kilkukrotnie i osiągnął ponad 80 osób, co zaznaczył w swoim wystąpieniu przewodniczący organizacji społecznej „Ukraińskie Towarzystwo „Proświta” Mikołajowszczyzny” Ołeksandr Maczuła. Zapamiętały się mieszkańcom miasta wydarzenia związane z uhonorowaniem założyciela Mikołajowskiej „Proświty” M. Arkasa. A to i udział członków oddziału w uroczystych wydarzeniach Mikołajowskiego Ukraińskiego Gimnazjum nr 1 im. M. Arkasa, i w okrągłym stole z okazji urodzin sławnego proświcianina w Obwodowej Bibliotece Uniwersalnej. Ciekawa była wycieczka prośwician przy wsparciu przewodniczącej Mikołajowskiej Rady Obwodowej Wiktorii Moskalenko.
Tłumaczenie maszynowe
Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, laureatka nagrody im. Borysa Hrinczenki
Od wieków na ukraińskiej ziemi w dni postu i świąt, którymi tak bogate jest pogranicze grudnia i stycznia, kiedy sam Wszechmogący daruje długie, wolne od pozadomowej pracy godziny, zwykło się pilnie strzec własnej duszy: pielęgnować w niej współczucie, miłosierdzie, wdzięczną pamięć i gotowość do dobroczynności.
Czy nie warto uważniej i trzeźwiej ocenić tych mądrych zaleceń w świetle współczesnych, niezbyt pocieszających realiów w sferze humanistyki i kultury codziennego życia?
Trochę konkretów. Przepełniony, jak zawsze bywa w piątki, autobus kursowy wiezie z obwodowej stolicy w połeską głębinę nowo zaciągniętych mieszkańców miasta, spragnionych domowego ciepła, oraz kilku przypadkowych pasażerów. Na przednim siedzeniu starsza kobieta, trzymając przed sobą ogromny wieniec pogrzebowy, którego nie sposób nie zauważyć, wyciera i wyciera łzy końcami czarnej chusty. Z tyłu autobusu wesołe towarzystwo studentów z głośnym śmiechem komentuje filmiki w swoich smartfonach. Droga jest długa i cały czas obserwować tę dramatyczną dysharmonię po prostu brakuje sił. Chciałoby się oderwać myśli, ale nie opuszcza mnie przekonanie, że podobne przykre dysonanse coraz gęściej wypełniają całą naszą przestrzeń publiczną, że ludzie w ogóle przestają rozumieć się nawzajem, a nawet się zauważać. Tym bardziej że potwierdzenia znów płyną z tego samego autobusowego wnętrza. Oto odezwała się sąsiadka bardzo zasmuconej pasażerki i okazało się, że obie jadą na pogrzeb młodego weterana ATO, który zmarł od dawnych ran. Ale jedna jedzie jako ciotka i matka chrzestna, a druga jako dobra sąsiadka z tej samej wsi. Słychać przymawianie: „Przestań już płakać. Twoja siostra sama jest winna, że go tam puściła”. Czy nie jest zbędne mówić, że takie „współczucie” wywołuje u pogrążonej w żałobie jeszcze silniejszy przypływ żalu?
Choć jest to przykre, z czymś takim trzeba się spotykać nierzadko. Usłyszawszy w odpowiedzi na pytanie, kto zmarł, krewni zmarłego bywa, że słyszą reakcję operacyjną w rodzaju: „A ile lat? 60? Oj, no cóż chcecie, teraz młodzi padają jak muchy”. Podczas stypy po ceremonii żałobnej zaproszeni „współczujący” mówią nie o cnotach zmarłego, lecz o własnych gospodarskich kłopotach, o cenach na bazarze i tym podobnych sprawach.
Tymczasem od potocznej agresji słownej cierpi już prawie każdy. Zapewne nikomu z licznych miłośników wulgarnego słownictwa nie przychodzi do głowy, jak w takim brudnym wylewie słów czują się obok inni — inni, inaczej myślący. Rozrzucając wokół swoje „blinki” i wielopiętrowe brutalne przekleństwa, oni najwyraźniej nawet nie domyślają się istnienia normalnych sposobów wyrażania ostrych emocji. W nie tak dawnych czasach Kajdaszów także w środowisku niepiśmiennym nawet w zajadłych kłótniach obchodzono się bez brudnej wulgarności. Wystarczyły wyrażenia w rodzaju: „A niech mu będzie!” albo „Precz od ciebie, diable!”, bądź zwracanie się do sił pomocnych: „Ach, Boże drogi!”, „Ach, ludzie dobrzy!” i tym podobne.
Celowo akcentujemy tę smutną logikę: brak umiejętności współczucia, odczuwania tych, którzy są wokół, rodzi agresywność w myśleniu i w postępowaniu.
Cóż się więc naprawdę z nami dzieje? Z nami, którym dostał się w spadku tak potężny, utrwalony w folklorze i obrzędowości kodeks prawa zwyczajowego, który na świecie ma niewiele analogii pod względem humanistycznej treści! Według praw ludowej moralności radosne życie nie powinno być egoistycznie nieograniczone, bezwstydne. Zawsze pamiętano o pokrzywdzonych, skrzywdzonych, o szanowaniu zmarłych w Bogu i wdzięczności wobec starszych. Dlatego nie bez powodu w Wigilię przygotowuje się potrawy z menu praojców i wydziela dla nieobecnych przy stole osobną porcję jedzenia i napoju. Według tradycyjnego scenariusza wesela młodzi przed ucztą odwiedzali groby najbliższych z rodziny, a na koniec obsypywali je korowajem przed wszystkimi żywymi.
W dni postu kierowano się pieśniami pokutnymi (postowymi) — o „żonie chorej u srogiego męża”, o biednej siostrze i niedobrym bogatym bracie, o płaczu sierotki na grobie matki.
…Oczywiście, nie wszystkie dawne formy uszlachetniania wewnętrznej istoty człowieka nadają się do odtworzenia, ale nie może nas dziś nie niepokoić sama kwestia zachowania dobroczynnej ideowej orientacji. Aby ją uaktualnić, mamy dziś mnóstwo możliwości, instytucji wychowawczych nie brakuje, jednak mądre doświadczenie przodków także tam nie cieszy się należnym szacunkiem.
Jak słusznie zauważył Myrosław Lewycki, można zrozumieć bolszewików, którzy, okupując Ukrainę, konsekwentnie niszczyli nasze prawo zwyczajowe, bo ono wraz z językiem było jednym z kodów identyfikacyjnych narodu. Ale czy można, na przykład, zgodzić się z działaniami autorów szkolnego programu z literatury ukraińskiej, którzy pod pretekstem rzekomej ochrony dziecięcej duszy przed traumą cierpienia i agresywnością ograniczyli młodym dostęp do wielu zdobyczy naszej klasyki? Nie trzeba już ukraińskim dzieciom, jak dotąd bywało, znać na pamięć Szewczenkowskich „Mnie wszystko jedno…” i „Mnie trzynasty rok minął”, „Hajdamaków”, „Wielkiego lochu”, jak i „Bojarynii” Łesi Ukrainki, „Marusi” Kwitki-Osnowianenki, „Gospodarza” Karpenki-Karego, „Choinki” Michajła Kociubynskiego.
I co — zamiast? Gadżety z wszelkimi strasznymi bajkami i okrucieństwem „superbohaterów”?
A my jeszcze dziwimy się skłonności nastolatków do bullyingu, do przyswajania cynicznych wzorców zachowań, które narzuca „95 kwartał”.
Gdzież są ci autorytety moralne o elitarnym statusie aktywnych twórców, wyrazicieli i przewodników zdrowej opinii publicznej, do których nie sposób nie nasłuchiwać? Kto i dlaczego nie zaprasza na kanały telewizyjne, jak niegdyś Ołesia Honczara i Wiaczesława Czornowiła, ani Liny Kostenko, ani Dmytra Pawłyczki, ani Wasyla Owsijenki, a czy Jurija Szczerbaka, Myrosława Słabosz-pyckiego, Mykoły Tymoszyka, innych znanych znawców ukraińskiej duszy? Domysły, oczywiście, — z gorzkim posmakiem…
Tłumaczenie maszynowe
Aktywiści organizacji społecznych – „Wołyńskie bractwo” oraz „Sołowieckie bractwo”, Towarzystwo „Proświta” – od 2014 roku aktywnie wspierają ukraińską armię. Diduchy-amulety, do których zbierano zboże – żyto, pszenicę, owies, polne maki, kocanki i inne suszone kwiaty – na Przedkarpaciu, Kijowszczyźnie, Połtawszczyźnie, stawały się symbolami nie tylko rodzinnego ciepła i rodu, którymi zawsze były od czasów trypolskich, a teraz także jedności Ukrainy, której znów zagraża dawny wróg narodu ukraińskiego. Ktoś z członków siał zboża i zbierał kłosy, jak Mychajło Capro oraz Switłana i Maryna Czornowe. Inni przygotowywali zioła i kwiaty. Potem dostarczano je do Kijowa, gdzie mistrzowie z miłością wyplatali diduchy, które kapelani i wolontariusze rozwieźli wzdłuż linii frontu. Tak więc dawny symbol ukraińskiego rodu pozostaje i w nowoczesnych czasach amuletem, symbolem jedności pokoleń i tradycji narodu ukraińskiego. Wyplecione w przeddzień Bożego Narodzenia diduchy poświęcił kapelan Dmytro Karan, a dostarczyli je na linię frontu wraz z bożonarodzeniowymi prezentami dla żołnierzy wolontariusze. Wolontariusze z wykonanymi bożonarodzeniowymi diduchami na front
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
kalenko do wsi Chrystoforiwka, akcje typu flash mob na ulicy Sobornej przy lwach Arkasa (zainicjowane przez Hannę Chmelową i przeprowadzone pod jej bezpośrednim kierownictwem). Działania komórki wokół spuścizny klasyków literatury ukraińskiej miały tradycyjne elementy: składanie kwiatów pod pomnikiem T. Szewczenki, zbiorowy flash mob „Czytam utwory Szewczenki” oraz akcja darowania utworów Szewczenki i o nim bibliotece, wyjazd członków organizacji do Moryniec na „SzeFest”, spotkania z pracownikami muzeów Kobziarza w Kyryliwce i Moryńcach. Z okazji 250-lecia I. Kotlarewskiego proświcianie wspólnie obejrzeli spektakl gościnny „Eneida” z Iwano-Frankiwska, przeprowadzili konkurs prezentacji „Eneidy” wśród uczniów Mikołajowa, quest dla studentów w Mikołajowskiej Obwodowej Bibliotece Uniwersalnej, gdzie uczestnicy mieli okazję usłyszeć interesujące wystąpienie doktor nauk filologicznych Tetiany Szestopałowej. Wśród osiągnięć prośwician-arkasowców są także działania z okazji jubileuszu Iwana Mazepy we wsi Łymany oraz prezentacje książki „Iwan Mazepa” (poemat Hałyny Zaporożczenko i powieść Witalija Rohoży). To właśnie proświcianie komórki zorganizowali i przeprowadzili uroczyste zebranie Mikołajowskiego Obwodowego Towarzystwa „Proświta” z okazji 30-lecia odnowienia tej organizacji na Mikołajowszczyźnie. W celu popularyzacji języka ukraińskiego i literatury odbyły się spotkania z pisarzami oraz prezentacje książek lokalnych ukraińskojęzycznych autorów. Ogólnie rzecz biorąc, proświcianie aktywnie reagują na wszystkie wydarzenia kulturalno-oświatowe, które sprzyjają wychowaniu ukraińskiego patriotyzmu, wzmacniają ukrainocentryczność obywateli, akcentują znaczenie języka ukraińskiego i kultury w życiu społeczeństwa.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy „Pedagogiczne dziedzictwo Hryhorija Waśkowycza w kontekście europejskich wartości edukacji”. Taki tytuł nosiła ogólnoukraińska konferencja naukowa, która niedawno odbyła się w Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, poświęcona 100. rocznicy urodzin ukraińskiego oświeceniowca, pedagoga, działacza społecznego i politycznego. Jeden z fundatorów Towarzystwa Ukraińskiej Młodzieży Studiującej im. M. Michnowskiego, członek Rady Wychowawczej Związku Ukraińskiej Młodzieży, członek rzeczywisty NTSz, prorektor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, kierownik wydawnictwa Prowodu OUN — to daleko nie wszystkie sfery działalności tej nieprzeciętnej osobowości. Jest on autorem fundamentalnych badań, w szczególności „Szkolnictwo na Ukrainie 1905—1920”; „Kerschensteiner i ukraińska pedagogika” (1969, 1970), wydanych na Ukrainie dopiero w 1996 roku. Waśkowycz uważany jest za wyrazistego kontynuatora ideału wychowawczego H. Waszczenki, organizatora i wykonawcę pedagogicznych kursów ukrainoznawstwa na UWU w Monachium. Jego prace: „Ukaz emski i walka o ukraińską szkołę” (1976); „Psychologiczne i socjologiczne prace Wołodymyra Janewa” (1983); „Związek Ukraińskiej Młodzieży”; „Kurs szkoleniowy. Materiały do historii rozwoju myśli społeczno-politycznej na Ukrainie XIX—XX w.” (1975/76) oraz inne zasługują na uwagę aktualnością idei i społecznym zapotrzebowaniem. Minęło prawie ćwierć wieku od czasu, gdy w Kijowie ujrzały światło dzienne główne prace H. Waśkowycza. Profesor Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki A. Ołeksiuk w przedmowie napisał: „Niestety, daleko nie wszystkie nazwiska ukraińskich pedagogów są znane współczesnym pokoleniom. Winna temu jest jedna rzecz — 70-letnia cenzura ZSRR, cenzura bolszewików. Dopiero na początku lat 90. XX w. wcześniej wykreślone przez bolszewików nazwiska powracają do ukraińskiego czytelnika, wśród nich nazwiska S. Rusowej, St. Siropołka, St. Smal-Stockiego, Woł. Durdukiwskiego, Hr. Szerstiuka, Ja. Czepihy, S. Posternaka, Hr. Hrynki i Oł. Szumskiego, W. Symowycza, W. Naumenki, Je. Czykałenki, S. Jefremowa…” Można kontynuować ten nieskończony szereg niesłusznie „zapomnianych” ukraińskich oświeceniowców. Przecież i dziś pedagogiczne idee budowania narodu I. Ohijenki, H. Waszczenki, B. Hrinczenki są niedostatecznie wprowadzane w treść edukacji współczesnej ukraińskiej szkoły. W pełnej mierze dotyczy to także nieprzeciętnej postaci Hryhorija Waśkowycza, który przez całe życie oddanie służył ukraińskiej idei. Mógłby zrobić dla dobra społecznego o wiele więcej. Nie było mu dane. Napad rabunkowy w Kijowie w 1996 r. na 12 kolejnych lat uczynił twórczego człowieka bezradnym. Przebywając w trudnych sytuacjach poza granicami ojczyzny, ani na chwilę nie dopuszczał myśli, że dla komfortu i życiowych dóbr można „zapomnieć” o losie i przyszłości rodzinnej ziemi, ukraińskiego narodu. Nie spodziewał się również, że w ukraińskiej stolicy będzie czyhać na niego tak podstępna tragedia. Współpracownik S. Bandery, R. Szuchewycza, S. Łenkawskiego, W. Kuka, D. Myrona-Orłyka, wyraźnie uświadamiał sobie, że dla zwycięstwa i postępu naprzód „sprawę ukraińską” i „strawę ukraińską” (według D. Doncowa) należy rozdzielić, ponieważ są to rzeczy nie tożsame. Jego słowo, myśl i czyn zawsze były zgodne z ideałami narodowymi, skierowane na rozwiązanie naglących dla ukraińskości kwestii, pamiętając jako chrześcijanin o pouczeniu Pisma Świętego, że Wszechmogący jedynie „według czynów człowieka odpłaci mu i zgodnie z jego drogą znajdzie człowiek zapłatę!” Oczywiście, właśnie w tym kontekście postrzegam twórczość życiową Waśkowycza, oceniając jego dorobek naukowo-pedagogiczny, etyczne normy zachowania, wysokiego ducha patriotyzmu i obywatelskiego obowiązku, nieposkromioną ukraińskość. O wszystkim, co znane, a jeszcze bardziej — nieznane, powiedzieć nie sposób. Jednak jest niemało istotnych, znaczących rzeczy, przez niego stworzonych, które wymagają współczesnego „przekładu”. Jako historyk i badacz ukraińskiej edukacji narodowej, czołowy przedstawiciel pedagogiki porównawczej, zważając na jego produktywne studia dotyczące wprowadzania idei europejskiej pedagogiki do ukraińskiego systemu edukacyjnego, dobrze rozumiał znaczenie wartości i lekcji historycznej przeszłości. Ponieważ obiektywna ocena przebytej drogi i czasu służy nam przede wszystkim dobrą nauką dla przyszłości. Przyszłość musi zawsze przebywać na tronie historii. Dlatego z taką korektnością naukowca studiował dzieła wybitnych badaczy historii Ukrainy, pedagogów, pisarzy, działaczy społecznych i państwowych, zagranicznych naukowców, co umożliwiało prawdziwość poznania prawdy przeszłości i przyszłych wektorów narodowego rozwoju. We wspomnianej pracy, poświęconej szkolnictwu na Ukrainie, w pierwszym rozdziale zaznaczył: „Kwestii edukacji na Ukrainie nie można rozpatrywać oddzielnie od politycznych, ekonomicznych i ogólnokulturowych wydarzeń i procesów, które zachodziły w imperium rosyjskim… Ważna jest znajomość oficjalnej polityki rządu rosyjskiego wobec narodu ukraińskiego i jego narodowych potrzeb, bo ta polityka wyrządziła niezwykle wielką szkodę Ukrainie”. Zaproponowane interdyscyplinarne podejście do analizy problemów kulturowo-edukacyjnych jest dobrym przykładem dla wielu naukowców, którzy zajmują się badaniami pedagogicznymi. Opisując sytuację XX w. w sferze edukacyjnej, nie pominął wszystkich mniej lub bardziej znaczących wydarzeń i faktów wcześniejszych czasów, które były związane nie tylko z karnymi i represyjnymi działaniami wobec ukraińskości (cyrkularz wałujewski, ukaz emski, zamknięcie szkół niedzielnych i „Tymczasowej szkoły pedagogicznej” w Kijowie, zamknięcie „Południowo-Zachodniego Oddziału Towarzystwa Geograficznego”, represje personalne wobec ukraińskich działaczy (Drahomanow, Podolynski, Wowk.., którzy wyemigrowali za granicę), ale także uzasadniał te społeczno-polityczne nowotwory, które rozwijały świadomość narodową, kładły podwaliny pod odrodzenie edukacji i kultury. Takimi Hryhorij Waśkowycz uważał przede wszystkim Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, którego rozgrom w
Rok 1847 nie zatrzymał ruchu postępowej ukraińskiej inteligencji. Tę pierwszą organizację polityczną w nowej historii Ukrainy wyróżnia on jako szczególnie ważną dla rozwoju szkoły narodowej. Przecież, według słów O. Jefymenki („Historia narodu ukraińskiego”), cytowanego przez Waśkowycza, wśród zadań praktycznych na pierwszy plan wysuwała się edukacja narodu ukraińskiego, wydawanie książek, zakładanie szkół. Akcentując uwagę na polityce oświatowej, uświadamiał sobie, że bez szkoły (ojczystojęzycznej!) niemożliwe staje się formowanie narodowo świadomego narodu, a bez niej — płonne nadzieje na zdobycie i wzmocnienie własnej państwowości, która była najwyższą wartością dla upokorzonego ukraiństwa. Te wartościowe odniesienia dla swojego narodu Waśkowycz odnajduje w ideałach, wykreowanych przez europejskich i rodzimych oświeceniowców. Bo jaki największy dar można przynieść własnemu państwu, pytał wybitny pedagog J. A. Komenský. I autor „Wielkiej dydaktyki” twierdził, że tym darem jest wykształcona i wychowana młodzież. Właśnie na ten niezwykle ważny problem zwraca uwagę Waśkowycz, dobrze uświadamiając sobie, że dla tworzenia świadomości narodowej, własnej tożsamości, wykształcenia młodych pokoleń niezbędne jest posiadanie dobrej szkoły, jak i to, że obca władza, kolonizatorzy zawsze będą temu przeciwdziałać wszelkimi sposobami, zaczynając od szkoły macierzystej. Wykorzystuje on analizę treści ówczesnych czytanek szkolnych, przygotowanych przez B. Hrinczenkę: „Spójrzcie na czytanki szkolne, i wszędzie jedno widzicie: albo zupełnie nic o Ukrainie, albo jakaś nędzna plątanina, a czasem nawet i kłamstwo. A zamiast historii ukraińskiej historia moskiewska jest wykładana. I to jeszcze jaka historia! Pochwały i hymny ziemskim bożkom: Pawłowi, Mikołajowi, Piotrowi, — pochwały Suworowom, Korniłowom, Skobielewom i całej rosyjskiej żołnierce!.. Rozpacz ogarnia: niewolnicy rabują, a monarchowie ułaskawiają lub karzą… Ze szkoły, z książki nam głoszą niewolnictwo… Słowa o najlepszych synach Ukrainy, o najlepszych bojownikach za jej wolność, za szczęście ludowe tam nie szukajcie. Tam Pietrowie czy Katarzyny, którzy zaprzęgali nasz naród w niewolę, „wieszatiele Murawjowy”. Duch, filozofia, treść prac i badań Waśkowycza były skierowane na to, aby budować dla narodu jego ojczystojęzyczną edukację. Analizując utwory i koncepcje S. Rusowej, J. Czepihy, M. Drahomanowa, B. Hrinczenki, K. Uszynskiego, H. Hryńki, S. Siropołka, S. Smal-Stockiego, W. Symowycza, artykuły i recenzje w ukraińskich czasopismach „Osnowa”, „Switło”, „Wilna ukrainśka szkoła”, działalność towarzystw pedagogicznych i związków, nakreśla on trzy ważne aspekty sprawy oświatowej. Pedagog w swoich pracach napisze: „Szkoła musi zmienić nie tylko język, ale cały swój duch, swój układ; aby to osiągnąć, nauczyciele powinni zapoznawać się z pedagogiką obcych narodów, przekształcając obce wzorce dla ukraińskiej szkoły... Te główne zasady przede wszystkim „polecano wszystkim nauczycielom na Ukrainie, zwłaszcza bardziej znanym z nich”. Chociaż autor był solidarny z tymi ocenami i recenzjami, w szczególności tymi, które dawano książce J. Czepihy, rozumiejąc, że nasze obecne nauczycielstwo przechodziło rosyjską szkołę, kursy pedagogiczne, przystosowane do potrzeb języka rosyjskiego, a ukraińskich podręczników, literatury metodycznej prawie nie ma. Bez nowego ukraińskiego nauczyciela niemożliwe było zbudowanie pod względem treści i ducha szkoły narodowej. Dlatego bardzo ważne dla nauczyciela, w jego opinii, jest komunikowanie się z kulturą pedagogiczną świata wprost, bezpośrednio. Bo korzystając jedynie z rosyjskich utworów fachowych i różnych czasopism pedagogicznych oraz z utworów zagranicznych, przetłumaczonych na język rosyjski, ukraińscy pedagodzy, nawet negując rosyjski system edukacji, wciąż podpadali pod jego wpływ, gdzie zawsze dominowała czarnosecinna ideologema „Samodzierżawie, prawosławie, narodowość (rosyjska)”. Raczej Waśkowyczowi bliska i zgodna była teza M. Drahomanowa, który jeszcze w 1891 r. („Dziwaczne myśli o ukraińskiej sprawie narodowej”) pisał: „Ukraińskie piśmiennictwo dotąd nie stanie na mocnych swoich nogach, dopóki nie będzie dostawać światowych wykształconych myśli i uczuć prosto z Europy Zachodniej, a nie przez Petersburg i Moskwę, przez rosyjskie piśmiennictwo, jak robi się to dotąd. A jeszcze zaznaczano, że nie można uważać się za „wykształconych”, dopóki nie wyuczyć się, przynajmniej, dwóch-trzech zachodnioeuropejskich języków, żeby choć czytać w nich najważniejsze rzeczy”. Właśnie dlatego z taką wytrwałością badacza pracuje on nad swoją znaną (niestety, mało znaną dla współczesnej społeczności pedagogicznej) pracą „Kerschensteiner i ukraińska pedagogika”, dokonując analizy porównawczej idei jednego z największych słynnych światowych uczonych-pedagogów, który decyzją UNESCO (1988 r.) został wyróżniony jako ten, który w XX w. określił sposób pedagogicznego myślenia. Już w latach 20-30 utwory tego wielkiego niemieckiego pedagoga zostały przetłumaczone na „angielski, szwedzki, wołoski (rumuński), rosyjski, hiszpański, polski, fiński, włoski, bułgarski, turecki, chiński, japoński…”. Zrozumiałe, z wiadomych przyczyn oficjalnie nie dokonywano tłumaczenia na ukraiński, ale taki był los bezpaństwowych narodów. Prawda, błyskotliwe tłumaczenie pracy Kerschensteinera „Co to jest państwowo-obywatelskie wychowanie” zrobił w 1918 r. W. Symowycz jako rzecz niezbędną „dla nowo utworzonego państwa narodowego”. Waśkowycz z wielką uwagą opisuje różnorodne kontakty ukraińskich pedagogów z twórczością Kerschensteinera, odnajdując ziarno racjonalne i jego wpływy na formowanie projektu jednolitej ukraińskiej szkoły. Sporo miejsca w pracy poświęcono działalności ludowego komisarza oświaty H. Hryńki, który w okresie początku lat 20. aktywnie próbował, już w warunkach radzieckich, oderwać się od rosyjskiego modelu edukacyjnego, proponując własną koncepcję. Choć te skromne wysiłki wkrótce zostały zneutralizowane przez reżim bolszewicki, ta strona współpracy przede wszystkim z niemieckimi i zachodnioeuropejskimi pedagogami pozostaje jasną nowością w rozwoju edukacji narodowej. Waśkowycz zaznacza, że w takich warunkach, kiedy dzieci wychowywano na „sługi bolszewizmu”, jakiekolwiek „próby powiązania się z Europą Zachodnią nie mogły być długotrwałe, nie mogły mieć jakiegokolwiek sukcesu. Ich nie udało się prowadzić w zniewolonej ukraińskiej rzeczywistości, gdzie każdą wolną inicjatywę dusi bolszewicki rząd w większym stopniu, niż robił to carski. Są podstawy sądzić, że nawet takie próby, które zapoczątkował Hryńko w szkolnictwie, mogły dać Ukrainie inne osiągnięcia, gdyby rozwijały się w wolnym państwie, przy współpracy z sąsiednimi państwami Europy, która mogła być pożyteczna dla obu stron — dla Ukrainy i dla państw europejskich”. Pozytywne jest to, że mówiąc o nowej, jednolitej, wolnej, bezpłatnej, obowiązkowej, narodowej ukraińskiej szkole, Waśkowycz w swojej pracy o Kerschensteinerze zaproponował synergetyczną platformę dla profesjonalnej dyskusji o jej sensach, pośrednio włączając do niej najlepszych przedstawicieli narodowej myśli społeczno-politycznej i pedagogicznej (H. Waszczenko, S. Rusowa, K. Uszynski, S. Siropołko, W. Symowycz, O. Muzyczenko, J. Czepiha i in.), którzy głęboko znali charakterystyki narodowych i zagranicznych systemów edukacyjno-wychowawczych. Przytacza on bardzo trafną ocenę pracy naukowej S. Siropołka z 1934 roku o „ukraińsko-radzieckim” szkolnictwie, która wyszła w Warszawie: „systemy szkolne w Sowieckiej Ukrainie nie miały w sobie jakichkolwiek cech, które charakteryzowałyby sobą tradycje czy światopogląd narodu ukraińskiego. To wytwór pojedynczych osób lub zapożyczenie systemu o charakterze międzynarodowym. Jak prawdziwie mówi wybitny niemiecki pedagog Georg Kerschensteiner, nie może być żadnego międzynarodowego systemu edukacyjnego, bo każdy system musi odzwierciedlać cechy swojego narodu: jego tradycje, światopogląd, system prawny, ustrój gospodarczy”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Dlaczego dla naszych współczesnych, podobnie jak dla H. Wasykowycza, te poglądy-wspomnienia historycznej przeszłości zachowują swoje znaczenie? Prawdopodobnie dlatego, że te problemy są nie tylko powszechne, ale też bardzo wrażliwe i pilnie potrzebne dla dzisiejszej ukraińskiej rzeczywistości, zwłaszcza w warunkach rosyjskiej agresji. Dziś, w XXI wieku, Ukraińcy muszą być świadomi tego, że im szybciej postkolonialny naród ukształtuje „własne” spojrzenie na historię, politykę, kulturę narodową, język, Kościół, oświatę i gospodarkę, tym bardziej produktywne staną się mechanizmy, które przez długi czas były zanikające z powodu braku państwowości, tym skuteczniej będzie przebiegać konsolidacja i jedność narodu, czyniąc własne narodowe oblicze rozpoznawalnym dla siebie i dla świata. Mimo wszystko państwa i narody bronią przede wszystkim naturalnych dla nich interesów narodowych, stają się coraz bardziej bezwzględne, często odrzucając na margines humanistyczne i etyczne zasady i normy. Nieustanna konkurencyjna walka wymaga narodowej odporności, obronnej i ochronnej, dla rozwoju i przetrwania. W przeciwnym razie osłabionemu organizmowi narodowemu zawsze będą narzucać obcy język i tradycje, przepisywać historię na obcą modłę, zmuszać do „modlenia się obcym bogom”, do bycia obywatelami świata, lecz nie Ukraińcami; z patosem i zadyszką będą wydawać wizy, tworząc dla ludzi, zwłaszcza młodzieży, warunki do ubóstwa, półkulturalności, półwykształcenia, i wreszcie, okupując (oligarchami) przestrzeń informacyjną. Ukraina bez ludzi, ludzie bez ziemi, Kościół bez krzyża, a wieś bez szkoły – to wieczne dążenie tych tymczasowych „gospodarzy-hycli”, którzy postrzegają Ukrainę nie jako wartość, lecz jako terytorium dla własnego „biznesowego żeru”. Taka widzi się perspektywa ukraińskości, jeśli straci ona własną Duszę. Dlatego najważniejszym zadaniem jest wychowanie świadomego Narodu, tworzenie jego pełnokrwistych warstw na czele z narodowymi duchowymi Budzicielami i narodową wojskową Arystokracją, nie pozwalając nikomu narzucać nam roli (przeznaczonej przez najeźdźców) wiecznych siewców gryki. Bo tylko wolny, przez nikogo nieuciśniony Naród jest zdolny pamiętać, szanować i cenić swoich narodowych bohaterów, swoją przeszłość i bronić przyszłości. Przez lata te cenne sygnały dla kształtowania świadomego Narodu przenikająco przewijają się w pracach i twórczym dorobku H. Wasykowycza z jego trójjednością koncepcji pedagogicznej: a) narodowa szkoła w języku ojczystym; b) przywrócenie narodu jego pamięci historycznej; c) dialog kultury ukraińskiej i powszechnoludzkiej poprzez spojrzenie na Świat oczami własnego „Ja”. Będąc oderwanym od ojczystej ziemi, ani na chwilę nie przerywał swoich poszukiwań historycznej sprawiedliwości, swojej wizji ukraińskiego kosmosu, strzegąc wielkiej szewczenkowskiej prawdy – „We własnej chacie własna prawda, / I siła, i wola”. Jego próby rozważenia historycznych kolizji służyły jednemu, wielkiej humanistycznej siły, celowi – pokazaniu drogi do odrodzenia narodowego oraz zdobycia i utrwalenia własnego państwa. W jego rozumieniu istniał do tego jeden, niealternatywny środek – mówić do swojego narodu historyczną Prawdą. Najwyraźniej, badając misję Bractwa Cyryla i Metodego w wyzwoleniu ukraińskości, pamiętał, że na jego pieczęci wyryto wezwanie: „Poznajcie Prawdę, a Prawda was wyzwoli”. Bo tylko ta wyczekiwana Wolność Człowieka przyniesie Ukraińcom wolność narodową, duchową, polityczną, społeczną. Tą prawdą powinien posługiwać się przede wszystkim ukraiński Nauczyciel, którego „słowo sprawiedliwe” (o Ukrainie) ma „stać od wieków na straży”. Właśnie historyczna prawda, prawdziwie interpretowana istota ukraińskiej myśli pedagogicznej i społeczno-politycznej, pomogą znajdować drogę do utrwalenia priorytetów państwotwórczych i ukrainocentrycznych w sferach narodowo-kulturalnej, duchowej, językowej, oświatowej działalności życiowej. Widać wyraźnie, że pedagogiczne ideały H. Wasykowycza przenikały się z powszechnymi wartościami światopoglądowymi, ustalonymi normami cywilizacyjnymi, które kształtują Człowieka przez wieki. W swoim czasie Konfucjusz w słynnej księdze „Lunyu” pisał: „Kto poznaje nowe, pielęgnując dawne, ten może być nauczycielem”. Te zadania oświatowo-wychowawcze dotyczące pamięci narodowej „źli ludzie” zastępują tanimi teleshow z „wartościami”, za którymi na fałszywe światło wciąż lecą oszukani. Nie oszukujcie samych siebie – ostrzegał Szewczenko. Nie bądźmy obojętni. Bo nam, Ukraińcom, „nie jest obojętne”. Gdy „sfera językowo-kulturalna dziś, – zaznaczał I. Dziuba już na początku obecnego tysiąclecia, – jest przesycona politycznymi i ideologicznymi spekulacjami, a dowolne wersje dziennikarskie, mitopodobne twory wyparły naukową interpretację…”, to wiedzmy, że nie można żartować, gdy w twoich świątyniach depcze się brudnymi butami. Nikomu nie wolno, wychowując młodzież, zastępować ideałów narodowych oświeciciel złoczyńczymi tworami duszycieli. Musimy przy tym przypominać każdemu żyjącemu słowa M. Hruszewskiego: „Jeśli my, Ukraińcy, chcemy, aby szanowano nas inne narody, trzeba wreszcie zacząć od szacunku dla samych siebie”. Dla profesora H. Wasykowycza w wielkim szeregu narodowych priorytetów osobno stał ojczysty (ukraiński) język. Jak kod genetyczny narodu, jak symbol godności narodowej, jak nieśmiertelna kultura narodu. On, przetrwawszy lingwocydy „piotrowsko-katarzyńskich” niszczycieli, Wałujewskie i Emskie dyrektywy terroru, pacyfikację, zakazowe ustawy wobec języka ukraińskiego na skolonizowanych Galicji, Bukowinie, Zakarpaciu, Wołyniu, „sowieckie” akty rusyfikacyjne XX wieku, antyukraińską ustawę „Ka-Ka” już w obecnych czasach, nadal zwraca się do uśpionych, obojętnych, zabłąkanych rodaków słowami Sydira Worobkiewicza: Mowo ojczysta, słowo ojczyste! Kto was zapomina, Ten w piersiach nie ma serduszka, Lecz tylko kamień! Akademik W. Wernadski stwierdzał, że naród z utraconym językiem jest „umysłowo ujarzmiony”! Pod zwodniczymi hasłami „demokracji” i „praw człowieka” dziś zwolennicy i przedstawiciele „rosyjskiego miru” na Ukrainie dążą do jednego – utrwalić dla Ukraińców tę umysłową i duchową niewolę. „Co za różnica” opanowało przestrzeń informacyjną, głowy niedojrzałej polityki i władców, a najniebezpieczniejsze – weszło do przedszkoli, szkół, uniwersytetów, deptając normy i decyzje Konstytucji Ukrainy, Trybunału Konstytucyjnego, ustaw. Dlatego społeczeństwo nie może przyglądać się działaniom ukrainofobów „i milcząco drapać się po głowie”, gdy oni raz po raz próbują na ukraińskiej ziemi budować nie życie, lecz „wegetację” według scenariusza Moskwy czy jakichkolwiek innych band. Lekceważenie i poniżanie autorytetu państwowego języka ukraińskiego jest bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego. I nie jest nam „obojętne”, gdy taka polityka we wszystkich sferach prowadzi do katastrofalnego spadku wiedzy młodzieży uczniowskiej i studenckiej z języka i literatury ukraińskiej. Bo według wyników ZNO-2019 ponad 53 tysiące (16%) tych, którzy chcieli zostać studentami uniwersytetów i akademii, nie przekroczyło minimalnego progu wiedzy. Podobne wyniki uzyskano z historii Ukrainy. Najwyraźniej nie bez „udziału” wykładowców Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy grupa inicjatywna (61 studentów) wystąpiła z żądaniem nauczania w języku rosyjskim. Proszę! To już było. W 2010 r. na Donbasie w szkołach ukraińskich nagle zaczęto uczyć według rosyjskich elementarzy „Nasza rodzina – Rosja matuszka”, a w programach nauczania zamiast Szewczenki i Franki, Honty i Zalizniaka, Szuchewycza i Karmeliuka pojawili się Piotrowie i Postyszewowie, Żukowie i Watutinowie, Stołypini i krwawi Mikołajowie. Wrażenie było takie, że wszystko ukraińskie już bardzo im przeszkadza w budowaniu „swojej Ukrainy”, w której nie ma miejsca na język ukraiński, kulturę narodową, samodzielnie napisaną historię, Kościół ukraiński i nawet ukraińską pieśń. „Ruskomirowcy” sądzą, że jeśli w swoich złych antyukraińskich zamiarach będą działać razem, to nie zaboli ich w pępku. Nie uda się. Piąta kolumna otrzyma stanowczą odpowiedź. Przykro, że wielu z nich przebywa w środowisku oświatowym. Nie zawsze ich haniebne czyny otrzymują należne oceny. Bo jak wtedy rozumieć orzeczenie sądu, na mocy którego wykładowca, który świadomie i publicznie znieważył groby żołnierzy ATO, otrzymał i nadal prawo wychowywać i uczyć młodzież? Takim eksperymentom, jak i takim nikczemnikom nie może być miejsca w środowisku, w którym wychowuje się ukraińska młodzież. Wasykowycz w tej kwestii przytaczał słowa J. Czepihy, który bronił narodowych zasad szkoły: „Kiedy materiałem do eksperymentu staje się dusza dziecka, nie możemy milczeć, jesteśmy pewni, że ukraińskie nauczycielstwo podniesie swój głos i wyjaśni całą jego szkodliwość dla dziecka”. Bo od tego, jakie będzie środowisko społeczno-kulturowe, świadomość i kultura ukraińskiego nauczycielstwa, zależy wewnętrzny stan duchowy Człowieka, wektor rozwoju narodowego i osobistego, bezpieczeństwo i postęp, stopień przetrwania. Tej paradygmatu trzymał się Wasykowycz, dlatego tak wytrwale starał się połączyć ukraińską oświatę z ideami najlepszych światowych i europejskich uczonych-pedagogów. Założyciel nauki pedagogicznej, światowo znany czeski pedagog Jan Amos Komeński, do którego Wasykowycz odnosił się z wielką sympatią, podkreślał, że za mało jest uczyć jedzenia, picia, chodzenia, mówienia, zdobienia się ubraniem, ponieważ to wszystko służy jedynie ciału, które nie jest człowiekiem, służy człowiekowi jedynie jako chata. Jego gospodarz (rozumna dusza) przebywa wewnątrz: o nim trzeba troszczyć się znacznie bardziej niż o zewnętrzną powłokę. Teoria wychowawcza Wasykowycza opierała się przede wszystkim na kształtowaniu wewnętrznego stanu osobowości, na moralno-etycznej sile człowieka. Będąc zwolennikiem J. Komeńskiego, jego szkoły pansoficznej z jej ogólną mądrością i wszechwiedzą, dążył, aby ukraińska młodzież wzbogacała się moralnie, intelektualnie, w języku ojczystym, pozbywając się obcej duszy-bożkowania. – Jeśli kierować się ideami wielkich myślicieli i ukraińskich oświeciciel, to przede wszystkim Pedagog powinien być świadomy i zmotywowany do wysokiej oceny znaczenia tradycji pedagogicznych swojego narodu dla społecznego systemu wychowawczego. – Musi być prawdziwie ludowy, wychowując „dzieci” narodu dla swojego narodu, dlatego nie może nie być patriotą języka ojczystego, kultury, ojczystej ziemi, państwa ukraińskiego. Główny wymóg wobec niego w warunkach kształcenia „przez całe życie” – nie tylko formalnie „wiedzieć”, ale także nieustannie zgłębiać, szanować, kochać ojczysty język, literaturę, historię, twórczość i tradycję Narodu. – Kształtowanie osobowości nauczyciela na wszystkich poziomach edukacji, samokształcenia, praktyki pedagogicznej i działania musi odbywać się na podstawie ludowo-pedagogicznej, narodowo-pedagogicznej i ukrainocentrycznej. – Władza i społeczeństwo obywatelskie muszą wreszcie przekonać się, że nie ma bardziej utalentowanego i mądrzejszego pedagoga niż naród. Bo istotnie J. Komeński, A. Disterweg, H. Skoworoda, K. Uszynski, H. Waszczenko, B. Hrinczenko, I. Gasprynski, W. Suchomlynski i wielu innych stało się wielkimi pedagogami, ponieważ byli ludowi, wprowadzali w życie fundamentalne zasady zgodności z kulturą i naturą, ludowości, historyzmu. – Kategorii moralności i duchowości pod żadnym pozorem nie wolno zagłuszać realno-pragmatyczną, technokratyczną edukacją, a godność narodową, sumienie, ideę narodową spychać na margines procesu dydaktyczno-wychowawczego i społecznego, zastępując je „gastronomicznymi ideałami”. Dawna ludowa mądrość przestrzega i przypomina nowym młodym reformatorom i moderatorom oświaty, że nawet ten, kto jest „odnoszący sukcesy” w naukach, lecz pozostaje w tyle w moralności i duchowości, ten przede wszystkim jest opóźniony, a nie odnoszący sukcesy. Wasykowycz był jednym z tych pedagogów i działaczy społecznych, którzy wielką wagę przywiązywali do wszystkich ogniw oświaty, zwłaszcza do edukacji pozaszkolnej, szczególnie ukraińskiej „Proświty”. Z wielkim szacunkiem odnosił się do jej wybitnych postaci: B. Hrinczenki, Lesi Ukrainki, D. Doroszenki, W. Durdukiwskiego, W. Antonowycza, M. Sumcowa i wielu innych, którzy pracowali w kijowskiej Proświcie. Opisuje on skrajnie wrogi stosunek rosyjskiej szowinistycznej polityki, zwłaszcza stołypinowszczyzny, do działalności „Proświt”, które siłami Ukraińców funkcjonowały od Podola, Wołynia, Żytomierza aż po Nowoczerkask i Amur. W jednej z prac przytacza słowa znawcy rosyjskiej polityki O. Łotockiego: „Rządowe aforyzmy Stołypina w historii represji wobec ukraińskości stoją obok i na równi z Wałujewskim okólnikiem z 1863 r. oraz zakazującym aktem z 1876 r. Czego nie odważyli się wyraźnie wyrazić jego poprzednicy, to wyraźnie wyraził on. Najwyraźniej z przekonaniem, że jego zwycięstwo jest już ostateczne i że już finis „byłej Ukrainy”. Wiosną 1910 r. w Kijowie zamknięto „Proświtę”, a także w Odessie, Czernihowie, Kamieńcu Podolskim, Jekaterynodarze, Jekaterynosławiu, w innych miastach i wsiach. Zakazywano klubów, wykładów, napisów po ukraińsku na sklepach, obchodów rocznic Szewczenki, a rosyjscy szowinistyczni centraliści i zaciekli wrogowie ukraińskości prowadzili w swoich organach prasowych szeroką agitację przeciwko ukraińskiemu ruchowi narodowemu. Te znane fakty przytaczam przede wszystkim z jednym celem – potrzeby przyswajania lekcji historii. Bo inaczej nadal będą nam towarzyszyć paradoksalne recydywy, które nie występują w praktyce narodów państwotwórczych. Bo kto mógłby pomyśleć, że już w naszych czasach w stolicy Państwa Ukraińskiego – w Kijowie – czarnosetni władcy z wielkim hałasem i pietyzmem będą odsłaniać tablicę pamiątkową Stołypinowi – katowi i oprawcy ukraińskości. A jeśli tak, to /Nie szukajcie, nie pytajcie / Tego, czego nie ma, – ostrzegał Szewczenko. Nie warto rozdmuchiwać odwracających uwagę od istoty „dyskusji” o utracie Krymu i części Donbasu. Wszystko jest na widoku, na powierzchni. Najpierw zabrano nam ukraińską Duszę, której przez cały okres niepodległości nawet nie próbowano należycie pielęgnować. Czy więc istnieje szczepionka przeciw tej wielowiekowej agresywnej ordzie, skierowanej przeciwko Ukrainie?! Tak. Wiele pożytecznych rzeczy, jako odpowiedzi na bolesne pytania, można znaleźć w materiałach do historii rozwoju myśli społeczno-politycznej na Ukrainie w XIX–XX w. „Kursu szkoleniowego” H. Wasykowycza. We wstępie przewodniczący Związku Młodzieży Ukraińskiej J. Kowal tak ocenił znaczenie tej pracy: „Mając taką broń w swoim intelektualnym arsenale, nasza współczesna młodzież wyjdzie zwycięsko z niebezpiecznych wirów otaczającego nas świata”. Rzeczywiście, praca jest napisana na podstawie idei wybitnych dzieł T. Szewczenki, I. Franki, J. Małaniuka, M. Michnowskiego, M. Drahomanowa, M. Kostomarowa i innych ukraińskich oświeciciel, które dziś są aktualne. Wśród tego szerokiego zakresu idei brzmią słowa Michnowskiego: „Wchodzimy na historyczną arenę i albo zwyciężymy, albo zginiemy. Nie chcemy dłużej znosić panowania obcych, nie chcemy więcej pogardy na swojej ziemi. Jesteśmy silni naszą miłością do Ukrainy!” H. Wasykowycz zawsze pragnął i marzył, by widzieć Ukrainę niepodległą, soborną i odnoszącą sukcesy. Realizował to marzenie nie frazesem, lecz czynem swojej twórczości życiowej, utwierdzając pedagogiczne ideały humanizmu i ludowości dla ukraińskiej szkoły. I naszym obowiązkiem etycznym i obywatelskim jest wprowadzanie tych ideałów społecznych w system edukacji narodowej dla wysokiego wychowania obywatelskiego i patriotycznego ukraińskiej młodzieży. Przywracając Narodowi niesłusznie zapomniane imiona, czcząc Hryhorija Wasykowycza, godnego syna Ukrainy, poprzez poznanie i uznanie jego „Słowa i Czynu”, odradzamy nie tylko pamięć narodową i triumf sprawiedliwości. Ożywa wielka i sprawiedliwa zasada pedagogiczna – „Czyń jak Ja”, gdy osobisty czyn staje się godnym przykładem do naśladowania dla POTOMKÓW.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ołożenie UPC MP gotowa jest na wszelkie manipulacje świadomością otoczenia prezydenta. Najjaskrawszym przykładem są ataki na ministra kultury, młodzieży i sportu Ukrainy W. Borodiańskiego. Powiedział on jedynie, że nie zaszkodziłoby przestrzegać obowiązujących praw, a w UPC MP natychmiast „zapisano go do kontynuatorów polityki Poroszenki” i do „prześladowców Cerkwi”. Jeszcze bardziej wymownym przykładem presji ze strony UPC i jej manipulacji była historia konkursu na stanowisko szefa Państwowej Służby ds. Polityki Narodowościowej i Wolności Sumienia. Jest to nowa struktura rządowa, utworzona dekretem Wołodymyra Zełenskiego. Do finału konkursu dotarli Andrij Jurasz, znany na świecie ukraiński religioznawca z Czerkaszczyzny, oraz Jurij Riesznikow, pochodzący z Zaporoża. Obaj kierowali strukturą, która była poprzedniczką Państwowej Służby ds. Polityki Narodowościowej. Jurasz – w czasie prezydentury Poroszenki, a Riesznikow – w czasie premierostwa Tymoszenko. Na stronie Cerkvarium czytamy: „Kiedy Jurasz w konkursie pod każdym względem wyprzedził Riesznikowa, w UPC MP uruchomiono lawinę publikacji. W nich czerwoną nitką powtarzała się idea, że Jurasz to kreatura Poroszenki we władzy. Cel był jasny: przekazać na Bankową, że Jurasz to agent Poroszenki. Znając stosunek szóstego prezydenta do piątego, oznaczało to, że Jurasz nie zostanie dopuszczony do stanowiska, co już zaczyna być normą w czasach prezydentury Zet. Tak też się stało, jak prognozowano. W grudniu 2019 roku Gabinet Ministrów ogłosił nowy konkurs na stanowisko szefa nowej służby bez udziału w nim Jurasza i Riesznikowa. Na kogo „nacisnęła” UPC MP, by doprowadzić do unieważnienia (tak oficjalnie nazwano to w komunikacie Gabinetu Ministrów) poprzedniego konkursu, na razie nie wiadomo. W otoczeniu Zełenskiego jest wielu ludzi, którzy starają się szeroko przewietrzyć władzę z „ducha” prezydentury Poroszenki. Jednym z nich jest pomocnik Zełenskiego, a wcześniej jego producent filmowy Andrij Jermak. O nim w wywiadzie dla jednego z portali ciekawe szczegóły przekazał rosyjski politolog antyputinowski A. Piontkowski. Według jego słów, A. Jermak w pierwszych miesiącach swojej przybliskiej prezydenckiej kariery próbował „wyjaśnić” światu, że winnym wojny jest Rosja, a nie Petro Poroszenko. Jako „dowód”, twierdzi Piontkowski, Jermak pokazywał zdjęcia swoich krewnych, zabitych na wojnie „rozpętanej przez Poroszenkę”. To, jak mówi rosyjski politolog, dało efekt przeciwny do oczekiwanego. Amerykańscy dyplomaci łatwo ustalili, że Jermak nie miał żadnych krewnych, którzy zginęli. I zrozumieli, że Ukraina przeżywa trudny okres próby ze strony władzy cyników. A w czasach cyników, wiemy z własnego i cudzego doświadczenia, trudno żyje się nie tylko zwykłemu obywatelowi, ale i armii, szkole, Cerkwi. Mimo wyzwań obecnego czasu metropolita Epifaniusz z optymizmem patrzy w ukraińską i narodową, i cerkiewną przyszłość. Jest przekonany, że wkrótce nastąpi druga fala przejść parafii spod rosyjskiej jurysdykcji pod ukraińską. Oczekuje, że w 2020 roku jeszcze kilka miejscowych Cerkwi uzna PCU.
Tłumaczenie maszynowe
Myrosław LEWYCKI
Ciąg dalszy. Początek w nr 1–2 z 2020 r. W ciągu roku od zjednoczeniowego soboru ukraińskiego prawosławia udało się w kwestii budowy silnego i autorytatywnego PCU zrobić znacznie mniej, niż oczekiwano. Nie jest to jedynie obserwacja zewnętrznego dziennikarza, lecz fakt, który przyznają zarówno Przewodniczący PCU, metropolita Epifaniusz, jak i twórca strategii ukraińskiej przyszłości, geopolitycznego kursu „Precz od Moskwy!” – piąty prezydent Ukrainy. Do 15 grudnia 2018 r. Ukraińców straszono absurdalnymi bajkami, że Pan nawet nie będzie wysłuchiwał ludzkich modlitw, które rozbrzmiewają pod sklepieniami kanonicznie nieuznawanych cerkwi. Po oficjalnym otrzymaniu Tomosu o autokefalii strategia rosyjskiego kłamstwa się zmieniła, choć jej istota pozostaje niezmienna. Teraz nie można już było kłamać o niekanoniczności Cerkwi. Dlatego rozpoczęto kłamstwo o „niekanonicznym sposobie uzyskania kanoniczności”. Jako dowód „niekanoniczności” podawano fakt, że „żaden” z prawosławnych Kościołów świata nie uznał PCU. I znów najemnicy legionu kłamstwa prowadzą do „wniosku”, że Pan nie będzie wysłuchiwał modlitw z takich Cerkwi. To jaskrawy przykład oczywistej bluźnierczości, gdy próbuje się pokazać nam Pana w postaci urzędnika z naszego realnego życia, który wyrzuca ludzkie listy do kosza, bo są w niestandardowych kopertach. Wszystko to jest zaprzeczeniem istoty Pisma Świętego! Dlaczego nasi ludzie tak łatwo dają się nabrać na podobne bezsensowne „teorie”? U podstaw tego zjawiska leży z jednej strony ludzka niewiedza, która w wielu przypadkach graniczy z fanatyzmem. Z drugiej strony działa tu zainteresowanie materialne. Nie dotyczy ono w zasadzie ofiar, które wierni wrzucają do cerkiewnej skarbony. Chodzi przede wszystkim o zastrzyki od sponsorów religijnej niestabilności na Ukrainie. Płyną one przez kremlowską agenturę albo wprost z Rosji, albo z biznesu na Ukrainie, który współpracuje z Rosją. Bo czym innym, jak nie sponsorskimi zastrzykami, można wyjaśnić ten fenomen, że wielu duchownych UPC MP jeździ mercedesami, choć na liturgii bywa do 200 osób, a do skarbony dają od 20 do 50 hrywien? Zebrane sumy mogą nie wystarczyć nawet na zakup i utrzymanie osła, na którym jeździł Jezus Chrystus. A co dopiero mówić o mercedesach?..
Przewodniczący PCU metropolita Epifaniusz w wywiadzie dla kanału „1+1” skomentował fakt praktycznego wstrzymania przejść parafii z faktycznie niekanonicznej UPC podporządkowanej Moskwie (nie ma jej w żadnym prawosławnym dyptychu zawierającym wykaz autokefalicznych (niezależnych) Kościołów, ani nawet w dyptychu wykazującym Kościoły autonomiczne!) do już w pełni kanonicznego PCU. Wpłynęła na to zarówno zmiana władzy, jak i presja ze strony Rosji. Według metropolity w ciągu 2019 roku do jednego ukraińskiego Kościoła przyłączyło się prawie 600 wspólnot z dawnej UPC MP: „Niektórzy mówią, że to mało, a ktoś inny, że dużo. Na początku, po uznaniu i po otrzymaniu Tomosu, nastąpiła taka fala przejść. Około 400–500 wspólnot przyłączyło się od razu. Obecnie jednak, w związku ze zmianą władzy, ten proces został wstrzymany”. Okazuje się, że oprócz momentów politycznych (o ile zrozumiałem – uczucie strachu) istnieją jeszcze aspekty prawne, z którymi stykają się wspólnoty przechodzące do PCU. Ze strony Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego jako zakamuflowanego oddziału FSB (na to stale nalegał rosyjski ksiądz Gleb Jakunin!) stosuje się presję wobec każdego z parafian RPC, który próbuje cokolwiek oświadczyć o zasadności wyjścia spod moskiewskiej zależności. Gdy pracowałem nad artykułem „Ekspansja moskiewska…”, znajdowałem świadectwa (2019 r.) fizycznej rozprawy z zwolennikami wyjścia spod Moskwy. Czy ta haniebna praktyka już odeszła w przeszłość?
Środkowy z Zełenskich – Wołodymyr – 20 maja 2019 r., podczas znaczącej (bo z upadkiem legitymacji prezydenckiej) inauguracji ogłosił prezydentami Ukrainy zarówno swojego 7-letniego syna, jak i swojego ojca. A chwalenie się przed prezydentem USA „jego ludźmi” na znaczących stanowiskach świadczy o sposobie myślenia środkowego z Zełenskich: „Państwo to ja”, jak lubią mówić dyktatorzy... Odczucie to wzmacniają oświadczenia starszego z Zełenskich o biomasie. Sprawie sądzenia w Winnicy człowieka, który zapalił zielone światło przejściu rosyjskich parafii do PCU, gazeta „Ukraina Młoda” poświęca wiele uwagi. Zwrócił uwagę tytuł artykułu: „Protoprezbiter UPC Patriarchatu Moskiewskiego od lat pobiera pensję jako pracownik policji obwodu winnickiego”. W materiale z 6 grudnia 2019 r. opisano wstrząsające fakty lobbowania interesów UPC Patriarchatu Moskiewskiego przez kierownictwo obwodowego Zarządu Policji w Winnicy. Ten obwód na religijnej mapie Ukrainy jest „szczególny”. Udało się w nim moskiewskim popom faktycznie zablokować chęć tysięcy prawosławnych do modlenia się w świątyniach lokalnego autokefalicznego PCU. „I nic dziwnego – powiedziano w artykule – gdyż szef obwodowej policji Jurij Pedos nie tylko sympatyzuje z UPC MP, lecz także na wszelkie sposoby przeciwdziała rejestracji prawnej dokumentów o zmianie przynależności wyznaniowej przez szereg wiejskich wspólnot religijnych obwodu”. Podległa temu generałowi śledcza Swietłana Woroniuk wszczęła postępowanie karne za samowolę przeciwko naczelnikowi wydziału ds. narodowości i religii obwodowej administracji państwowej Ihorowi Saleckiemu, ponieważ na podstawie wniosków wspólnot jako pierwszy na Ukrainie sformalizował przejścia świątyń z UPC MP do Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Obwodowy generał, czując, że „państwo to ja”, obojętny wobec tej sprawy (albo po cichu stojący na stanowisku, że nic złego nie stanie się biomasie, jeśli będzie się modlić w swoim języku), zrozumiał, że za jego czyny nie dostanie się po palcach. I rozpuścił ręce. Ihora Saleckiego od kilku miesięcy terroryzują przesłuchaniami i nawet doprowadzili do odsunięcia go ze stanowiska na kilka miesięcy. Dokonał tego sąd na wniosek Głównego Zarządu Policji Narodowej i prokuratury obwodu winnickiego, do których zwrócili się kierownik Winnickiej Eparchii RPC na Ukrainie Warsonofiusz oraz niektórzy wiejscy proboszczowie. Ta decyzja sądu jest korzystna dla kierownictwa Winnickiej Eparchii Patriarchatu Moskiewskiego, która dosłownie „zasypała” pana Saleckiego pozwami sądowymi. Urzędnik w połowie października był zmuszony opublikować swój otwarty apel do ministra spraw wewnętrznych Arsena Awakowa z prośbą o „wydanie stosownego polecenia kompetentnym jednostkom MSW w celu obiektywnej oceny sytuacji, jaka wytworzyła się w obwodzie winnickim między podmiotem uprawnień władczych a Głównym Zarządem Policji Narodowej Ukrainy w obwodzie winnickim”. Dlaczego duchowni RPC tak spanikowali? Okazuje się, że 32 sądy różnych instancji już uznały za zgodne z prawem działania obwodowego zarządu podczas rejestracji wspólnot PCU, które zmieniły przynależność wyznaniową z RPC na PCU. A szereg spraw wciąż czeka na rozpatrzenie przez sądy. Po opublikowaniu przez I. Saleckiego otwartego listu do Winnicy przyjechała komisja z Kijowa. Okazało się, że proboszcz świątyni UPC MP, położonej na terenie komendy policji (!), protoprezbiter Serhij Hudzenko od lat otrzymywał pensję z budżetu Policji Narodowej jako pracownik organów ochrony prawa, pisze gazeta „Ukraina Młoda”! I ten święty ojciec buduje sobie pałacyk z wysoką bramą na obrzeżach miasta. Dążenie do odgrodzenia się wysokimi murami i wysoką bramą to oznaka złodziejskiej mentalności. Okazuje się, że historia winnicka z generałem Pedosem to dalece nie jedyny, choć bardzo wymowny, przypadek nieskrywanego lobbowania przez organy państwowe Ukrainy interesów filii Kościoła rosyjskiego na Ukrainie. Wymieniony w pierwszej części artykułu dział strony Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego „Dziejacze Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego” nie pozostawia dwóch zdań co do tego, kto jest kim! Skoro ten niuans trudno zrozumieć wielu Ukraińcom, to czy można się dziwić, że nie rozumieją go też za granicą? Na tym okrutnie spekulują zarówno RPC, jak i rosyjska dyplomacja, aby zdyskredytować w świecie zarówno PCU, jak i Ukrainę. Zarówno metropolita Epifaniusz, jak i piąty prezydent Ukrainy opowiadali, jak bardzo starał się były minister obrony Grecji, by nie dopuścić do uznania PCU przez Kościół Helladzki. Były minister obrony Grecji Panos Kammenos dowodził, że uznanie przez Helladzki Kościół Prawosławny ukraińskiej autokefalii jest „zbrodnicze” ze względu na to, że decyzja ta prowokuje utratę przez Ateny rosyjskiego protektoratu. „Kammenos – czytamy na stronie Zbruczu (https:// zbruc.eu) – przyznał, że osobiście naciskał na arcybiskupa Jeronima i greckich arcybiskupów, zachęcając ich do nieuznawania Prawosławnego Kościoła Ukrainy. O tym były minister obrony oświadczył podczas konferencji naukowej
Instytutu Geopolitycznych Badań „Wydarzenia geopolityczne w żywotnie ważnym regionie wschodniej części Morza Śródziemnego i ich wzajemne oddziaływanie z otoczeniem międzynarodowym”. Panos Kammenos uznaje decyzję soboru hierarchii Kościoła Helladzkiego za „zbrodnię”, ponieważ Rosja zniesie gwarancje niedopuszczenia do „okupacji greckich wysp” przez Turcję, udzielone przez Moskwę w umowach zawartych z Grekami. Ostrzegł Grecję: „Jeśli coś się stanie w najbliższych miesiącach, to za odwołanie rosyjskich gwarancji bezpieczeństwa Grecji odpowie sobór hierarchii Kościoła Helladzkiego”. Jeśli za stanowiskiem Kammenosa stoją nie rosyjskie pieniądze, a jedynie troska o bezpieczeństwo narodowe, to można to jakoś zrozumieć. Choć trudno, bo jest to skrajne szaleństwo – próbować łagodzić terrorystę i szantażystę. Ile by go nie łagodzić, niebezpieczeństwo, że pogrąży świat, jest bardzo wielkie. Na to zwraca uwagę ukraiński portal Cerkvarium. Jego analitycy podkreślają: kwestia uznania PCU została przez Rosję włączona w pakiet bezpieczeństwa geopolitycznych porozumień z Grecją. I zrobiono to na tle krzyków Rosji o niedopuszczalności ingerencji polityków w sprawy kościelne. Niewypełnienie przez Grecję tego „cerkiewnego” punktu może doprowadzić do bezpośredniego nacisku Rosji na Turcję w celu otwarcia korytarza dla syryjskich uchodźców do Europy przez Grecję. To kolejny dowód, że mamy do czynienia z wielkim międzynarodowym terrorystą, a nie z „demokracją od Władywostoku do Paryża”, jak słyszymy w czasie halucynacyjnych ataków prezydenta Francji. Pojawia się pytanie: i co dalej? Oczywiście nie z Macronem, lecz z ukraińskim prawosławiem. A dokładniej trzeba mówić o ponadwyznaniowej duchowości, która nie pozwoli Ukraińcowi nazywać innego Ukraińca wrogiem. Zarówno zwierzchnik PCU, jak i piąty Prezydent wierzą, że taki czas nadejdzie. I ja w to wierzę. Wierzę, że ten czas jest już na horyzoncie. Wspomniany w pierwszej części artykułu wiodący rosyjski antyputinowiec, profesor Andriej Piontkowski, uważa, że stworzony przez Putina system kapitalizmu bandyckiego ma granicę wytrzymałości. On z pewnością wybuchnie i pogrzebie pod swoimi ruinami rozpalone przez Putina ambicje rewizjonistyczne. Nadejdzie czas, gdy słowo „Rosjanin” będzie synonimem wielkiego zbrodniarza. Jednak zanim to nastąpi, czekają nas jeszcze pewne próby. Na stronie Cerkvarium znajduje się artykuł „Przypadek Juraszа: jak Moskiewski Patriarchat oszukuje Zełenskiego”. Stwierdzono w nim, że udokumentowane stanowisko UPC MP w czasie rosyjskiej okupacji Ukrainy (książki T. Derkacz „Russian church in hybrid war against Ukraine” oraz „Московский патриархат в Украине: анатомия предательства”). Z artykułu dowiadujemy się, że UPC MP dokłada szalonych starań, aby odzyskać wagę w ukraińskim życiu, jaką miała za czasów władzy Janukowycza. Robi to cynicznie, starając się wykorzystać antyporoszenkowskie kompleksy Zełenskiego. Okazuje się, że mają je nie tylko obecny prezydent, ale i praktycznie cała urzędnicza rzesza Biura Prezydenta na czele z ozdobnym Bohdanem. W poszukiwaniu politycznej pod-
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
taki rząd i postawić nowych Strażników swojej przyszłości”. A zgodnie z przyjętą we Francji w 1793 roku „Deklaracją praw człowieka i obywatela”, „Opór wobec ucisku jest następstwem naruszenia innych praw człowieka. Gdy rząd narusza prawa ludu, powstanie dla ludu i dla każdej jego części jest najświętszym prawem i nieodkładnym obowiązkiem”. Manifest kolijów był pierwszą w światowej historii deklaracją praw człowieka: „Koronni mieszkańcy, którzy w wielkiej liczbie żyją w majątkach szlacheckich, królewskich i duchownych! Nadszedł już wasz czas, aby wyrwać się z niewoli i pozbyć się jarzma oraz ciężarów, które dotąd znosicie od bezlitosnych waszych panów! Zlitował się Bóg z wyso-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET W Europie prawo do powstania (jus resistendi, prawo do rewolucji, prawo oporu) zostało po raz pierwszy zapisane w „Wielkiej Karcie Swobód” z 1215 roku — pierwszym dokumencie prawnym, w którym położono fundamenty pod koncepcję praw człowieka. Prawo człowieka do powstania zachowuje się do dziś. W „Powszechnej deklaracji praw człowieka”, ogłoszonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 roku, w preambule zaznaczono: „Jest rzeczą konieczną, aby prawa człowieka były chronione przez przepisy prawa w celu zapewnienia, że człowiek nie będzie zmuszony do uciekania się, jako do ostateczności, do buntu przeciwko tyranii i uciskowi”. Utrwalenie takiego prawa jest dowodem na to, że główne priorytety państwa w rzeczywistości należą nie do aparatu państwowego — urzędników, lecz do narodu — obywateli kraju. Statuty Rzeczypospolitej, od przywileju mielnickiego Aleksandra Jagiellończyka z 25 października 1501 roku do Konstytucji 3 maja 1791 roku, również przewidywały prawo oporu. Zatem wielokrotnie „Wojsko Zaporoskie… zmuszone było krwią i odwagą bronić całości swoich praw, a tej obronie sam Bóg, mściciel, sprzyjał”. Powstanie kozactwa nadwornego na Ukrainie przeciwko tyranii i uciskowi ludności ukraińskiej przez polską szlachtę i żydowskich arendarzy, spowodowanemu okupacją terytorium Wojska Zaporoskiego przez Rzeczpospolitą w 1714 roku, całkowicie wpisywało się w ówczesny model ochrony praw i wolności człowieka. Krwawe skutki Koliwszczyzny były jedynie projekcją w płaszczyźnie zbrojnego oporu wobec Rzeczypospolitej w związku z brutalnym łamaniem praw i wolności rdzennej ludności ukraińskiej przez cały XVIII wiek. Co więcej, Koliwszczyzna (1768—1770) jako rewolucja społeczno-narodowa jest współmierna z wojną o niepodległość USA (1775—1783) oraz Wielką Rewolucją Francuską (1789—1799) — wielkimi wydarzeniami, które zmieniły historię ludzkości. Ale w odróżnieniu od nich, powstanie za republikę kozacką nie uwieńczyło się zwycięstwem. Porażka na półtora wieku zdjęła z porządku dziennego światowej dyplomacji kwestię istnienia państwa ukraińskiego. Nie pozwoliła obiektywnie ocenić tej potęgi, którą wniósł ten ruch w historię powszechną, tych ziaren, które zasiało to poruszenie przeciwko zniewoleniu. Mimo tragizmu dla narodu ukraińskiego, Koliwszczyzna stała się cywilizacyjnym rubikonem, po którym prawo człowieka do wolności, niezależnie od narodowości, wiary, światopoglądu, wysunęło się na pierwsze miejsce. Po Koliwszczyźnie już Deklaracja niepodległości USA z 1776 roku stwierdza: „Doświadczenie uczy, że ludzie wolą raczej cierpieć, póki zło jest znośne, niż prostować krzywdy przez usuwanie form, do których przywykli. Kiedy jednak długi szereg nadużyć i uzurpacji, zmierzających niezmiennie do tego samego celu, zdradza zamiar sprowadzenia ich pod władzę despotyzmu, mają oni prawo, a nawet obowiązek odrzucić taki rząd”. W jednym z uniwersałów przywódców Koliwszczyzny czytamy: „Bóg spojrzał z niebios na waszą niedolę, usłyszał wasz płacz i jęki z tego padołu świata i posłał wam Bóg obrońców, którzy pomszczą wasze krzywdy. Przybywajcie więc na pomoc tym, którzy chcą was ratować i uczynić pełnoprawnymi i wolnymi. Teraz jest właśnie czas odwdzięczyć się wszystkim, którzy stali nad wami, za wszystkie wasze krzywdy, pobicia, męki, morderstwa, a także za niesłychany wyzysk, którego dotąd doznawaliście od swoich panów. Posyłamy do was przywódców, którym trzeba wierzyć i z nimi iść z bronią, jaką kto ma! Zostawiajcie wasze żony, domy, kochane dzieci. Nie będziecie żałować, bo w niedługim czasie zobaczycie, że nam z wami prawowiernymi da Bóg zwycięstwo i staniecie się wolnymi panami, kiedy wybijecie to gadzie gniazdo, czyli waszych panów, którzy dotąd piją waszą krew. My was dawniej ostrzegaliśmy, ale wy nam nie wierzyliście; teraz możecie wierzyć, bo już wasi bracia na Ukrainie i Podolu szczęśliwie zaczęli wyrywać się z niewoli i tego jarzma. Wezwijcie Boga na ratunek i przybywajcie na pomoc!”. Ta odezwa rozpowszechniana była w przededniu oraz w trakcie powstania w licznych kopiach na jarmarkach zwykłych i świątecznych, wśród chłopów ukraińskich województw Rzeczypospolitej. Ale najciekawsze jest to, że jej tekst w zasadzie powtarzał odezwy, które rozpowszechniano w 1750 roku oraz pod koniec 1733 roku. Co więcej, u ich podstaw leżą motywy, które zawierały się w uniwersałach Kosta Hordijenki „o ochronie ludności” z 1712 roku oraz Filipa Orlika „do wojowniczego ludu małorosyjskiego” z 1711 roku. Samowolni zaporożcy, którzy byli głównymi sprawcami Koliwszczyzny, świadomie lub nieświadomie dążyli do odnowienia życia państwowego narodu ukraińskiego — zamiaru ogłoszonego przez Konstytucję Wojska Zaporoskiego z 1710 roku. Kierowali się prawem narodu do powstania, naturalnym prawem do oporu przeciwko tyranii i uciskowi, świętym prawem do godności. Dla Ukrainy takie prawo było i jest niezwykle aktualne. To prawo jest prawdziwie uniwersalną gwarancją realizacji i, co najważniejsze, ochrony wszystkich innych praw człowieka i obywatela. Oczywiście, samo w sobie prawo do powstania nie jest panaceum, a tym zdecydowanym środkiem ludowym, tym bezpiecznikiem, który obowiązkowo będzie działać. Jest to, w końcu, tak pożądany dla państwa konsensus obywatelski — wspólny obowiązek, wspólne prawo, wspólna odpowiedzialność za wolność, za godne życie dla każdego Ukraińca i dla całego narodu ukraińskiego. W XIX—XXI wiekach jubileusze Koliwszczyzny przypominały Ukraińcom o ich naturalnym prawie do powstania. W 1818 roku, 50 lat po Koliwszczyźnie, założono „Związek Dobrobytu” — tajną organizację polityczną dekabrystów, której celem było zniesienie poddaństwa i absolutyzmu, przekształcenie Imperium Rosyjskiego albo w monarchię konstytucyjną, albo w republikę. 100 lat później, w 1868 roku, we Lwowie założono Towarzystwo „Proświta”. 150-
rocznicę powstania Ukraina obchodziła w ogniu rewolucji narodowej. W tamtych burzliwych latach ważną rolę w ukraińskim wojsku odgrywały Kurenie Hajdamackie oraz Wolne Kozactwo — narodowe ochotnicze formacje wojskowo-milicyjne, utworzone według kozackiego zwyczaju w formie terytorialnej samoobrony z wybieralną starszyzną. Pierwsza komórka Wolnego Kozactwa powstała we wsi Husakowe w rejonie zwienigorodzkim. Tam jego organizację zainicjowali miejscowi zamożni chłopi Andrij i Nykołym Smoktijowie. Andrij Smoktij — znany etnograf, autor materiałów o Koliszczyźnie, Tarasie Szewczence, Ustymie Karmeluku i in. Nie jest więc przypadkiem, że za wzór podczas organizacji „dobrobatów” doby Ukraińskiej Republiki Ludowej i Państwa Ukraińskiego brano narodowe oddziały powstańcze okresu Koliszczyzny. Również z okazji 150. rocznicy powstania kozaków nadwornych ujrzała światło dzienne praca Kostiantyna Szyroćkiego „Koliszczyzna (Hajdamaczyzna w 1768 roku)”, w której podjęto próbę przemyślenia na nowo znaczenia ruchu wyzwoleńczego XVIII w. z pozycji młodego Państwa Ukraińskiego. Po raz pierwszy na szczeblu państwowym jubileusz Koliszczyzny obchodzono w 1968 roku. Właśnie z tej okazji rozporządzeniem Rady Ministrów USRR nr 1085-r z 01.10.1968 r. utworzono pomnik przyrody „Chołodnyj Jar”, zaprojektowano i odsłonięto kilka znaków pamięci w miejscach związanych z powstaniem, wydano szereg książek. W latach 60. XX wieku kładziono fundamenty kolejnego odrodzenia narodowego. 3 listopada 1969 roku Leonid Breżniew, przyjmując na Kremlu pierwszego sekretarza KC Komunistycznej Partii Ukrainy Petra Szełesta, wyraził mu niezadowolenie z powodu „istniejących faktów nacjonalizmu w republice”. W końcu nadmierna aktywność ówczesnych kierowników republiki (P. J. Szełesta i P. T. Trońki) w polityce humanistycznej, w tym także w kwestii heroizacji Koliszczyzny, przyspieszyła ich zwolnienie. Ukraińska diaspora uczciła 200-lecie Koliszczyzny stworzeniem fundamentalnej monografii o tym powstaniu, która pod wieloma względami do dziś pozostaje niedościgniona. Praca doktora Petra Mirczuka „Koliszczyzna. Powstanie hajdamackie 1768 r.”, rozpoczęta przez autora w maju 1968 roku, ukazała się drukiem w Nowym Jorku w 1973 roku. Odsłania ona genezę i cele Koliszczyzny z ukraińskiego punktu widzenia, ukazuje ruch hajdamacki w całości, a Koliszczyznę w szczególności, jako nieodłączny składnik ukraińskiego budowania państwowości narodowej. 225-lecie Koliszczyzny obchodzono już w niepodległej Ukrainie. W 1993 roku ustawiono pomnik Maksyma Zalizniaka w Medwedziwce oraz granitowy tułumbas w uroczysku chołodnojarskim „Skłyk”, a także wypuszczono cztery koperty poświęcone jubileuszowej dacie oraz przeprowadzono specjalne kasowanie znaków opłaty pocztowej jubileuszowym stemplem w Czerkasach. Najbardziej zauważalnymi wydarzeniami 2018 roku — 250-lecia od czasu rozpoczęcia Koliszczyzny — stały się międzyobwodowa historyczna sztafeta pocztowa „250 lat Koliszczyźnie”, która trwała od 25 maja do 24 sierpnia i objęła ponad 150 miejscowości siedmiu obwodów współczesnej Ukrainy, wieczór pamięci hajdamaków w sali kolumnowej Kijowskiej Rady Miejskiej, wydanie tematycznego czasopisma „Ukraińska kultura” oraz wybicie przez Narodowy Bank Ukrainy monety okolicznościowej „Chołodnyj Jar”. 250-leciu powstania poświęcone były kwietniowe obchody ku czci bohaterów Chołodnego Jaru, podczas których odbyły się: wieczór pamięci Maksyma Zalizniaka, festiwal „Hajdamackie koło” we wsi Zabirja w obwodzie kijowskim, historyczno-oświatowy festiwal „Towmacki kureń” we wsi Towmaczi w obwodzie czerkaskim oraz festiwal „Koliszczyzna-250” w Humaniu. Nie można nie wspomnieć także o dwóch historycznych monografiach wydanych z okazji ćwierćwiecznego jubileuszu. Są to prace dr. hab. Tarasa Chuchliba „Magnat, kozak i hajdamaka. Walka o władzę Rusi-Ukrainy z Koroną Polską (1569—1769)” (Kijów, 2018) oraz dr. hab. Tetiany Tairowej-Jakowlewej „Koliszczyzna: wielkie iluzje” (Kijów, 2019). Jeszcze jedną tradycją rocznic Koliszczyzny stało się organizowanie konferencji naukowych i wydawanie jubileuszowych zbiorów prac naukowych. W 2018 roku takich tematycznych forów naukowych było dwa — w Czerkasach i Humaniu („Koliszczyzna lat 1768—1769. Powstanie kozacko-hajdamackie na Ukrainie Prawobrzeżnej: realia historyczne i pamięć narodowa”, 8—9 czerwca) oraz w Kijowie i Humaniu („Lecząc rany przeszłości: rok 1768 w historii Ukrainy (wspólnoty prawosławne, rzymskokatolickie, unickie i żydowskie etnokonfesyjne w warunkach konfederacji barskiej, Koliszczyzny i okupacji rosyjskiej)”, 14—15 września). Do zbioru „Koliszczyzna: prawo do powstania” weszły wybrane referaty wygłoszone podczas tych forów naukowych, a także najnowsze badania ukraińskich naukowców, którzy studiują problematykę Koliszczyzny. Nie mamy wątpliwości, że Koliszczyzna jest nieodłącznym składnikiem pamięci narodowej i samoidentyfikacji Ukraińców. Przyjdzie czas, kiedy jej rycerze-przywódcy zajmą godne miejsce w narodowym panteonie twórców ukraińskiej państwowości. Prezentacja książki „Koliszczyzna: prawo do powstania” odbędzie się 22 stycznia o godzinie 19 w Domu Związków Zawodowych (Kijów, Majdan Niepodległości, bud. 18/2, 2. piętro).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu ««Synom moim żenić się z cudzoziemkami… swojego błogosławieństwa ja stanowczo nie daję» W Warszawie odnaleziono oryginał pełnego tekstu Testamentu Dominiki Ohijenko», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. 2. Spośród swoich rówieśników dziewczynka wyróżniała się kilkoma cechami: z natury obdarzona silnym śpiewaczym głosem (od małego śpiewała w chórze cerkiewnym); miała wielkie zdolności do nauk (w szkole przez cały czas była prymuską); posiadała zdumiewający dar pamięci, której później zawsze po dobroci zazdrościł mąż (na pamięć znała niemal całego „Kobziarza” i cytowała długie fragmenty dramatów Szekspira w angielskim oryginale). 3. Po ukończeniu szkoły Dominika odłożyła na pewien czas swoją dalszą naukę i zatrudniła się jako nauczycielka w wiejskiej szkole parafialnej. Według ówczesnych zwyczajów w takich szkołach nauczycieli utrzymywali rodzice uczniów w formie opłaty w naturze: młodziutkiej nauczycielce chłopi na zmianę przynosili codziennie jedzenie. Ona jednak miała wystarczająco dużo żywności, którą stale przywożono jej z domu. Dlatego przyniesionym od chłopów jedzeniem karmiła kilkoro ubogich dziewczynek-uczennic. 4. Po niedługim czasie wiejskiego nauczania Dominika pojechała na naukę do Kijowa, zdobyła zawód akuszerki i znów wróciła do domu. Później wstąpiła jednak do Kijowskiego Ludowego Uniwersytetu Ukraińskiego, jednak nie zdążyła go ukończyć. Wiekowa była rówieśnicą swojego przyszłego męża. Co więcej, ich daty urodzenia niemal się pokrywają: Iwan — 2 (14), a Dominika — 4 (16) stycznia tego samego 1882 roku. Mimo to uczyła się klasę wyżej, ale w tej samej szkole parafialnej w Brusiłowie. Sierotę Iwana matka przyprowadziła do szkoły rok później. 5. Miłość między młodymi ludźmi wybuchła wtedy, gdy 19-letni Iwan po ukończeniu wojskowej szkoły felczerskiej w Kijowie wrócił na miesięczny urlop do domu. Było to w maju 1901 roku. Od tamtej pory, aż do śmierci Dominiki, szli przez życie razem. Ślub wzięli 11 czerwca 1907 roku w cerkwi Świętego Zmartwychwstania w Brusiłowie, gdzie oboje 25 lat wcześniej zostali ochrzczeni. Tę starodawną cerkiew (w 2020 roku mija ćwierć tysiąclecia od jej ponownego poświęcenia) zniszczyła władza bolszewicka, a obecnie mieszkańcy Brusiłowa odbudowują ją metodą społecznego czynu. Pięć epizodów z życia w Kijowie i Kamieńcu Podolskim 1. Pierwsza wspólna życiowa przystań młodego małżeństwa (wynajmowane mieszkanie przy ulicy Dorohżyckiej w Kijowie) była dość krótka w czasie. Z powodu braku środków trzeba było szukać tańszego lokum poza Kijowem. Zatem wkrótce nastąpiła przeprowadzka do zwykłej starej chaty we wsi Dzwonkowe niedaleko stacji kolejowej Motowyliwka. Mąż codziennie dojeżdżał do stolicy i wracał z powrotem przypadkowymi pociągami towarowymi. Młoda żona z niemowlęciem całymi dniami była sama. 2. Szaro-czarne pasy na wciąż białym płótnie młodego życia stawały się coraz szersze. Takimi w szczególności były pierwsze lata ich wspólnego losu. W październiku 1908 roku Dominika rodzi syna Jewhena, a miesiąc później umiera matka męża. W lipcu 1910 roku — śmierć półtorarocznego pierworodnego, a miesiąc później na świat przyjdzie drugi syn — Anatolij. Wydawałoby się, że pasmo niepowodzeń powinno minąć. Ale w tym samym czasie przed mężem zamykają się drzwi do dalszej nauki na uniwersytecie: wczorajszemu absolwentowi-prymusowi Iwanowi Ohijence, mimo rekomendacji autorytatywnego filologa, profesora Wołodymyra Peretca, administracja uczelni odmawia przyjęcia na aspiranturę. Przyczyna — „oskarżony o separatystyczne nastroje i działania”. W grudniu 1911 roku Dominika rodzi trzeciego syna, którego nazwali Jurijem. Lecz radość z pojawienia się nowego życia przytłumiały niepokojące myśli o jutrze — bez stałych środków materialnych, bez pewnego dachu nad głową, bez jasnej przyszłości… 3. W ciągu lat 1918—1921 Dominice Ohijenko przypadła wysoka misja bycia niemal jednocześnie panią rektorową i panią ministerową. Wszystkich szanownych gości (profesorowie, ministrowie, wysocy urzędnicy, dyplomaci, członkowie Dyrektoriatu, kilkakrotnie sam Symon Petlura), których niemało przebywało w kamienieckim mieszkaniu rektora uniwersytetu i ministra oświaty (później — ministra wyznań, a pod koniec — Głównopełnomocnika rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej), przyjemnie uderzały europejskie maniery gospodyni domu: inteligencja, uprzejmość, szacunek do gościa, wykształcenie. Z gośćmi domu rozmawiała wyłącznie po ukraińsku. Mężowi tłumaczyła swoje stanowisko tak: „Ty możesz rozmawiać z nimi i po polsku, a ja jestem gospodynią domu i goście muszą mnie uszanować choćby tym, żeby rozumieć mój język”. Trzymała się godnie, a przestrzeganie w domu ukraińskich zwyczajów uważała za najświętszy obowiązek. 4. W lutym 1920 roku w Kamieńcu Podolskim polskie władze aresztowały premiera rządu URL Izaaka Mazepę. Na początku przebywał on pod wzmocnioną strażą w domu Głównopełnomocnika rządu Iwana Ohijenki. I to uratowało aresztowanemu życie. Gdyż to właśnie pani Dominika odważyła się przygotować ucieczkę premiera przez okno swojego pokoju. O ryzyku dla swojego życia, męża i dzieci wiedziała, gdyż według praw czasu wojny taki czyn podlegał najwyższemu wymiarowi kary — rozstrzelaniu. 5. Latem 1919 roku pani ministerowa nie „kupiła się” na propozycję bankiera Chaima Pejsatego, by wymienić otrzymane od kijowskiego wydawcy za nowo wydane podręczniki Ohijenki ukraińskie hrywny, których kurs w Kamieńcu Podolskim nieustannie spadał, na walutę obcą. Nawet doświadczonego bankiera skonsternowała wtedy odpowiedź Dominiki Danyliwny: „Ukraińskiemu ministrowi nie przystoi wyzbywać się swoich własnych pieniędzy. O wymianie pieniędzy od razu dowie się cały Kamieniec, a to wywoła panikę finansową, bo przecież sam minister wyzbywa się swoich pieniędzy”. Ten epizod Iwan Ohijenko później uzupełnił w swoich wspomnieniach tak: „I niczego nie wymieniliśmy, a potem poszliśmy na emigrację biedniejsi od biednych, poszliśmy na nędzę i tułaczkę… Ale nigdy świętej pamięci żona ani słówkiem nie wspomniała o tej straconej możliwości stania się ludźmi bogatymi… Bo umiała być patriotką w czynie”. Pięć epizodów do Testamentu 1. Rok 1932 — krytyczny dla rodziny. Administracja Uniwersytetu Warszawskiego zwalnia profesora Ohijenkę z pracy. Staje się bezrobotny. Najbardziej dramatyczne jest to, że do tego haniebnego i niesprawiedliwego zwolnienia przyczynili się nie cudzoziemcy, a swoi. O ich roli w nieszczęściach rodziny profesor napisze później tak: „Ci »przyjaciele«, którzy doprowadzili do utraty katedry, otwarcie triumfowali i grozili mi jeszcze wysyłką poza granice Polski. Czekali na moje złamanie i pokłonienie się im. Ale to się nie stało, choć właściwie ci przyjaciele doprowadzili do śmierci moją żonę… I ona się nie ugięła, ale… złamała się…”. Od tych przeżyć i od codziennej pracy przy dorywczych zajęciach na kawałek chleba Dominika Danyliwna rzeczywiście się złamała. 10 marca 1934 roku w szpitalu św. Łazarza w Warszawie wykonano jej skomplikowaną operację — wycięto jedną nerkę. Analizy wykazały, że zżerał ją rak. W zaufaniu lekarz powiedział mężowi, że nieuleczalna choroba może przenieść się w inne miejsce i szybko doprowadzić do śmierci. 2. 1 stycznia 1936 roku — znowu szpital,
znowu operacja — nieudana. Rak przerzucił się na kręgosłup. Leczenie w szpitalu nie miało już sensu. Nie było wtedy też leków przeciwbólowych na tę chorobę. I chorą odsyłają do domu. 26 kwietnia tego samego roku, czując, że cierpieniu nadchodzi kres, potajemnie przed mężem, doczekawszy się, aż wyjdzie z domu na kolejne poszukiwania jakiejś pracy, wzywa do domu najbardziej przychylnych i zbliżonych do rodziny w nieprzyjaznej Warszawie ludzi: archimandrytę Palladija Witybitę-Rudenkę, ojca Ołeksandra Czubuk-Podilśkiego, inżyniera Opanasa Nesterenkę i magistra Iwana Korowyćkiego. Przełamując coraz częstsze ataki bólu, pisze przy nich, własnoręcznie, swój Testament (na 14 stronach). Prosi obecnych o poświadczenie go swoimi podpisami i zachowanie w tajemnicy przed rodziną do dnia jej śmierci. Prosi również o otwarcie dokumentu w drugi dzień po jej pogrzebie i przeczytanie w obecności męża i trojga jej dzieci…
3. Po napisaniu Testamentu Dominika Danyliwna przeżyła jeszcze 17 miesięcy — leżąc, przykuta do łóżka, w nierównej walce z bezlitosnymi bólami. Ale nie czekała po prostu na śmierć. Ona… pracowała. Czytała korektę redagowanych przez męża czasopism „Ridna Mowa” oraz „Nasza Kultura”, które wciąż jeszcze ukazywały się drukiem; przygotowywała pisemne odpowiedzi na listy czytelników — praktycznie całą „brudną” robotę naukowca, autora, redaktora, wydawcy i korektora brała
Dominika i Iwan Ohijenko ze swoimi dziećmi. Warszawa.
Początek lat 30. na siebie. Jak dawniej, kontynuowała przygotowywanie dla męża wszelkich wycinków ukrainoznawczych z emigracyjnej prasy; paliła to z wydrukowanego, gdzie spotykały się otwarte brutalne ataki na niego (gazeta „Diło”, czasopismo „Nazustricz”). Kiedy przychodziły dzieci, wyciskała na twarzy uśmiech i cicho powtarzała: „Mama wyzdrowieje”…
4. Na koniec kwietnia 1937 roku dni „pani rektorowej i ministrowej” były policzone. Zaczęła majaczyć Brusyłowem i Ukrainą. Oto zapisy dwóch ostatnich monologów, które zdołał zapisać profesor Ohijenko:
„A miasto męczy mnie jak mogiła. Ludzie bezduszni, hipokryci… Nie wiesz, kto twój przyjaciel, a kto wróg. Ci, których najbardziej szanowałam, odwrócili się od nas, zubożałych, a teraz nawet nie odwiedzą… Nasi wieśniacy są uprzejmiejsi niż ci bezduszni inteligenci…”
„Od wszystkiego my z tobą odmówiliśmy się,
wszystko oddaliśmy na pracę dla naszego narodu. A do czego my się dorobiliśmy? Im więcej pracowaliśmy, tym bardziej atakowały nas rodzime „diła” oraz „nazustricze”. Ciężko było żyć wśród wrogów i nędzy, a jeszcze ciężej umierać i zostawiać ciebie samego na zniewagi i drwiny…”
5. Dominika Ohijenko zmarła w środę
17 maja 1937 roku w mieszkaniu przy ulicy Stalowej 10, które w ostatnich latach służyło i jako mieszkanie dla rodziny Ohijenków, i jako biuro stworzonego przez profesora wydawnictwa „Nasza Kultura”. Pochowano ją na Wołoskim cmentarzu prawosławnym w Warszawie, który w środowisku ukraińskiej emigracji nazywany jest „Na Woli” — tutaj pochowany jest cały kwiat ukraińskiej emigracji politycznej okresu walk wyzwoleńczych 1917—1921 lat. Nabożeństwo i chór, który mu towarzyszył, odbywały się w języku ukraińskim. Wzruszające słowo archimandryty Palladija, że chowamy nie tylko profesorową, ale i długoletnią ministrową, skłoniło później profesora Ohijenkę do zaniesienia do swojego dziennika takiej bolesnej notatki: „To ostatnie odbiło się jakimś zdezorientowanym echem na cmentarzu… W ogóle ja pochowałem Żonę, a dzieci Matkę. Że chowano długoletnią ministrową z czasów naszej Bajki — nikt ani słowem nie wspomniał. Widać, ta Bajka wypadła już z zastałych ukraińskich serc”.
Istota tego bólu profesora Ohijenki,
wywołanego aż nadto dziwnym stosunkiem oficjalnych kół emigracyjnych do tego pogrzebu (oficjalnie rząd emigracyjny URL przebywał wtedy w Polsce) prawdziwie wykazał lwowski czasopismo „Nowyj Czas” w wydaniu z 25 maja tego samego roku: „Żadnych powitań, przemówień czy innych znaków uwagi (poza wieńcem od UCK (Ukraińskiego Komitetu Centralnego — M. T.) ze strony emigracyjnych czynników politycznych na mogile tej szlachetnej ukraińskiej Ministrowej nie było… Zeszła ze świata skromnie, jak i żyła…”
Pięć epizodów po Testamencie
1. Za miejsce na mogiłę na cmentarzu „Na Woli” profesorowi Ohijence nie przyszło płacić. Decyzją zwierzchnika Kościoła Prawosławnego w Polsce metropolity Dionizego te wydatki pokryła cerkiew.
2. Przez długi czas pozostawał nieopłacony rachunek za pobyt Dominiki Danyliwny w Warszawskim szpitalu przez 43 dni w okresie od 10 lutego do 25 marca 1934 roku. Suma długu rodziny wynosiła 274,5 złotych. Znaleziony w archiwum dokument — oficjalna odpowiedź wydziału świadczeń socjalnych miasta Warszawy — za-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
świadczy, że na pisemną prośbę profesora Ohijenki o pokrycie tych kosztów z ubezpieczenia medycznego, wnioskodawcę poinformowano, iż pani Dominika Ohijenko nie kwalifikuje się do kategorii opłacania leczenia ze środków państwowych zgodnie z prawem polskim z 1933 roku… Odpowiedzi na pytanie o to, kiedy i kto mógł opłacić ten rachunek, w dostępnych dokumentach archiwalnych odnaleźć się nie udało. 3. Drugiego dnia po pogrzebie profesor Ohijenko, pod wpływem świeżych przeżyć, pisze notatki o swojej żonie w formie szkicu i publikuje je pod tytułem „Raz dobrem napełnione serce” z dedykacją „Jasnej pamięci D. D. Ohijenkowej: zamiast wieńca nagrobnego” w kolejnym, majowym numerze czasopisma „Nasza Kultura” z tego samego 1937 roku. W tej publikacji przytacza poszczególne wyciągi z Testamentu Dominiki Daniłowny, jednak pomija w nim ważne punkty, przez co treść dokumentu wydaje się daleka od pełnej. W szczególności nie zostały w całości opublikowane punkty o zakazie dla synów żenienia się z cudzoziemkami, a dla córki wychodzenia za mąż za cudzoziemca, o przeniesieniu jej zwłok i pochówku męża na Ukrainie — we Lwowie lub Brusiłowie, o obowiązkach synów wobec ojca, o obowiązkach braci wobec siostry… 4. Z dokumentów rodzinnych, które autor tych słów badał w archiwum metropolity Iłariona w Kanadzie, staje się jasne, że dzieci Ohijenków… nie dotrzymały matczynego Testamentu. I to w najważniejszej dla niej decyzji: „Synom moim żenić się z cudzoziemkami, a córce mojej wychodzić za mąż za cudzoziemca swojego błogosławieństwa stanowczo nie daję...” Starszy syn Anatol ożenił się z Polką, Jurij — z Żydówką. Wydawałoby się, że przykazanie matki wypełniła Łesia. 10 maja 1946 roku w prawosławnej świątyni stolicy Szwajcarii, Bernie, wzięła ślub z Kostiantynem Bidą — ukraińskim emigrantem, który w tamtym czasie uzyskał stopień doktora i wykładał slawistykę na Uniwersytecie Berneńskim. Jednak wkrótce, po przeprowadzce do kanadyjskiego Montrealu, pisemnie zwraca się do ojca w Winnipeg z prośbą o rozwiązanie ślubu kościelnego z jej mężem. Pomimo kategorycznej odmowy ojca — metropolity Iłariona — Łarysa Ohijenko-Bida zawarła związek cywilny z rosyjskim emigrantem pochodzenia żydowskiego. 5. Dominika Ohijenko odeszła na tamten świat w 1937 roku, nie doczekawszy się wnuków. Opuszczając ten świat, obawiała się żenienia synów i zamążpójścia córki z cudzoziemcami. Obawiała się nie dlatego, że była nacjonalistką w sowieckim rozumieniu tego słowa czy nie lubiła cudzoziemców, a dlatego, że bardzo chciała, aby nawet w warunkach obczyzny był kontynuowany ukraiński ród Ohijenków, aby wnuki mogły podjąć niedokończoną przez sławnego dziadka sprawę. Żegnając się ze swoimi dziećmi, mężem, nie opłakiwała ich łzami, nie prosiła o przebaczenie, a pobłogosławiła Iwana na ciężką i niewdzięczną dalszą pracę, której w pełni poświęcił życie i talent. Dzieci prosiła, by zawsze pomagały ojcu w tym. Nie doczekawszy się zdjęcia z męża ogólnych oskarżeń oficjalnej władzy radzieckiej o „sprzedawczyki i zdradę interesów narodu radzieckiego”, Dominika Daniłowna obawiała się, aby w surowych warunkach emigracji troje jej dzieci nie rozczarowało się ideałami rodziców, nie zwątpiło w swoje ukraiństwo, nie zdradziło sprawy ojca. Nie doczekał się wnuków od swoich dzieci i metropolita Iłarion (Ohijenko), odchodząc do Najwyższego w marcu 1972 roku. Czy to przez przypadkowy zbieg okoliczności, czy była w tym swoista prawidłowość, ale nikomu z dzieci Ohijenków Bóg nie zesłał własnych dzieci. Zamiast wniosków Ekskluzywne prawo do pierwszej publikacji pełnego tekstu niedawno odnalezionego przez autora tych słów oryginału Testamentu Dominiki Ohijenko zostało przyznane czasopismu „Słowo Proświty”. Bez skróceń, bez cenzury i bez komentarzy. Dokument ten jest do czytania wnikliwego, rozważnego, współczującego. Jedyne, o czym musi pamiętać czytelnik, gdy będzie wpuszczał do swojej duszy punkt po punkcie z tego Testamentu o niezwykle wielkiej sile emocjonalnej, poznawczej i wychowawczej, to warunki życia jego autorki oraz okoliczności, w jakich ten tekst powstawał. Zapoznawszy się z takimi okolicznościami z przedstawionej wyżej kroniki znaczących epizodów losu Dominiki Ohijenko, dochodzi się do wniosku: poszczególne kategoryczne słowa i frazy Testamentu, pisane w warunkach niewiarygodnej ciężkości bólów duszy i ciała, które coraz bardziej osłabiały ciało i ducha, można dziś przez każdego odebrać różnie: i jako prośbę, i jako błaganie, i jako modlitwę, i jako… zaklęcie. Historia tego Testamentu skłania do myślenia. Przede wszystkim nad każdym słowem: pisanym, wypowiedzianym, wyartykułowanym przez nas w różnych okolicznościach — w chwilach radości i smutku, gniewu i zwątpienia, żalu i bezsilności… I jeszcze jedno. U każdego narodu od dawna jest tak przyjęte, że ostatnią wolę tych, którzy odchodzą za horyzont, należy wypełnić. Czeka na wypełnienie (i całkiem oczywiste, że nie bez udziału czynników państwowych) jedno z ostatnich życzeń Dominiki i Iwana Ohijenków: być pochowanymi w domu, na ojczystej ziemi, wśród swoich, Ukraińców… Czas na pozytywne rozwiązanie odkładanej kwestii stworzenia Narodowego Panteonu Wielkich Ukraińców nad dnieprzańskimi wzgórzami. Prochy małżeństwa Ohijenków mają w nim prawo zająć zaszczytne miejsce. W JĘZYKU DOKUMENTU ARCHIWALNEGO: PUBLIKOWANE PO RAZ PIERWSZY „Do męża i dzieci moich moje ostatnie słowo” W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Ja, niżej podpisana, Dominika Daniłowna Ohijenko, żona profesora Iwana Ohijenki, stojąc na Bożej drodze, by odejść na Sąd Najwyższego Sędziego, przy pełnej pamięci i świadomości, zapisuję mojemu mężowi i dzieciom moim tę ostatnią wolę swoją. 1. Mężowi mojemu Iwanowi Ohijence przede wszystkim zapisuję szczerze kochać niegasnącą ojcowską miłością wszystkie swoje dzieci. Proszę i zapisuję po ojcowsku zadbać o dobry los córki naszej Łesi, dać jej pełną możliwość ukończenia gimnazjum, a także szkoły wyższej, w czym ojcu mają materialnie pomagać obaj synowie, Anatol i Jurij. Jak Łesia dorośnie, a Bóg pośle jej męża, zapisuję mężowi mojemu otoczyć rodzinę Łesi swoją największą ojcowską Miłością. Zapisuję także mojemu mężowi po ojcowsku zadbać, aby syn Jurij jak najszybciej ukończył Warszawski Instytut Politechniczny. Wreszcie zapisuję i proszę, aby mąż mój po ojcowsku zadbał o lepszy los obu synów swoich i pomógł im znaleźć odpowiednie stanowiska, a w razie potrzeby — pomagał i materialnie, aż dopóki nie staną na własne nogi. 2. Gdyby mąż mój chciał ożenić się powtórnie, — ze szczerego serca pozwalam mu i proszę go o to. Ale zapisuję i proszę brać tylko taką, wiekiem odpowiednią, która po matczynemu szczerze będzie kochać wszystkie moje dzieci, a zwłaszcza Łesię. Ale nie pozwalam mu ożenić się z za młodą lub z cudzoziemką.
3. Całe swoje życie serdecznie oddałam mojemu mężowi, szczerze i dobrowolnie pomagałam mu w jego nieustannej pracy na rzecz pokrzywdzonego narodu ukraińskiego. Zapisuję mojemu mężowi, aby i resztę swojego życia poświęcił wyłącznie gorącej i oddanej służbie swojemu Narodowi Ukraińskiemu. Zapisuję mu, aby nadal, aż do końca swoich dni, pozostał wierny swoim bezkompromisowym przekonaniom patriotycznym i narodowym, choćby za to przyszło mu cierpieć tak samo ciężko, jak cierpiał dotychczas. Stojąc przed Tronem Najwyższego, będę gorliwie i nieustannie modlić się o ulżenie mu w tej cierniowej drodze oraz o spełnienie jego narodowych pragnień. 4. Wszystkim swoim dzieciom, które całe życie gorąco kochałam i po matczynemu wychowywałam — Anatolowi, Jurijowi i Łesi — zapisuję, aby przez całe swoje życie szczerze, gorąco i oddanie kochali swojego ojca. Pamiętajcie, że poszczególni członkowie rodziny tylko wtedy zaznają prawdziwego szczęścia, gdy będzie między nimi pełny spokój i oddana miłość. Jeśli nie będziecie szczerze i oddanie kochać swojego ojca, jako głowy naszego rodu, to sumienie Wasze nie będzie czyste i spokojne przez całe wasze życie, i od swoich własnych dzieci nie doczekacie się lepszego traktowania. 5. Zapisuję moim synom inżynierom Anatolowi i Jurijowi, aby począwszy od 2 stycznia 1941 roku, to jest wtedy, gdy mój mąż Iwan Ohijenko skończy sześćdziesiąt lat, zaczęli wypłacać mu synowską pomoc, a mianowicie po siedemdziesiąt pięć złotych miesięcznie, czyli razem sto pięćdziesiąt złotych, aż do jego śmierci. Będzie to dożywotnia emerytura, na którą ojciec szczerze zasłużył zarówno dobrym wychowaniem was, jak i swoją bezkompromisową, całego życia służbą Rodzitemu Narodowi. Od tego waszego obowiązku, w razie jego niepotrzebności, może was zwolnić sam wasz ojciec. Gdyby sytuacja materialna mojej córki Łarysy na to pozwalała, ona również musi wypłacać swojemu ojcu pomoc materialną w wysokości, na jaką będzie ją stać. 6. Punkt 5. tego mojego Testamentu został wprowadzony tutaj tylko dlatego, że mój mąż, Iwan Ohijenko, przez swoje bezkompromisowe przekonania narodowe i postępowanie pozostał na starość bez żadnego zabezpieczenia. Głęboko wierzę w szlachetność moich dzieci i zapisuję im, aby nie pozostawiły swojego ojca bezradnym na starość. 7. Zapisuję, że moi synowie mogą żenić się z kim zechcą. Szczerze proszę tylko, aby w sprawie swoich ożenków obaj moi synowie najpierw poradzili się swojego ojca i uzyskali jego błogosławieństwo. To samo zapisuję mojej córce Łesi. Moim synom żenić się z cudzoziemkami, a mojej córce wychodzić za mąż za cudzoziemca, mojego błogosławieństwa stanowczo nie udzielam... 8. Zapisuję obu moim synom, Anatolowi i Jurijowi, aby jak najbardziej zatroszczyli się o ukończenie edukacji Łesi. Zapisuję, abyście materialnie szczodrze pomogli w tym swojemu ojcu. 9. Zapisuję wszystkim swoim dzieciom — Anatolowi, Jurijowi i Łesi — przez całe swoje życie dobrze i jasno pamiętać o swoim ukraińskim pochodzeniu oraz o swoich narodowych obowiązkach wobec swojej pokrzywdzonej Ojczyzny — Ukrainy. Niech wzorem dla was będzie w tym wasz ojciec, który całe swoje życie mocno cierpiał od swoich i obcych za swoje bezkompromisowe przekonania narodowe i postępowanie. A kiedy Bóg pozwoli doczekać się własnych dzieci, wychowajcie je narodowo tak samo, jak my wychowywaliśmy was. 10. Kiedy mój mąż stanie na Bożej drodze i będzie odchodził z tego świata, gorąco proszę go, aby sporządzając wtedy swój Testament, przekazał swój majątek przede wszystkim naszym dzieciom — Łarysie, Jurijowi, Anatolowi — w miarę ich potrzeby. 11. Mąż mój często prosił mnie, abym w razie jego śmierci pochowała go wśród Ukraińców we Lwowie. Zapisuję to moim dzieciom, dodając do tego moje największe życzenie — w razie możliwości, przewieźć ciało mojego męża i moje na Ukrainę i pochować na rodzinnym cmentarzu w mieście Brusiłów w obwodzie kijowskim. 12. Odchodząc z tego świata, z pełnej duszy i szczerego serca błogosławię drogiemu mężowi mojemu, z którym przeżyłam swoje życie, a także udzielam swojego szczerego matczynego błogosławieństwa wszystkim moim ukochanym dzieciom. Przed Tronem Najwyższego gorąco będę modlić się o lepszy los dla was wszystkich. Wszystkim tym, którzy przyczynili się do utraty przez mojego męża katedry na Uniwersytecie Warszawskim, a tym samym do mojej choroby, po chrześcijańsku szczerze przebaczam — niech sądzi ich za to Sam Pan Sprawiedliwy! Niech ta ostatnia wola moja będzie wam wszystkim zawsze w pamięci! Niech świeci wam jako gwiazda przewodnia w tym waszym życiu! Duchem niewidzialnym będę nieodstępnie z wami! Amen! Warszawa. Szpital Dzieciątka Jezus. 26 kwietnia 1936 roku. Dominika Ohijenkowa (podpis)”. Publikacja profesora Mykoły Tymoszyka na podstawie dokumentów archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej Polski w Warszawie
Tłumaczenie maszynowe
Ona nie potrzebowała protektorów i zawsze pragnęła być panią swojego losu. Wołodymyr SKRYNCZENKO. My, wokaliści, jesteśmy głównym instrumentem orkiestry. (Maria Callas). Lecz wszystko zaczynało się we wsi Biała, na Tarnopolszczyźnie, gdzie upłynęło dzieciństwo małej Salomei, w wielodzietnej rodzinie miejscowego księdza, ojca Ambrożego. Uczciwie wypełniał on swój społeczny obowiązek duchowego pasterza wśród prostego ludu i każdego dnia z nim rozmawiał. Oprócz ksiąg teologicznych, w jego domu znajdowały się dzieła Szekspira, Heinego, Schillera, Szewczenki i Franki. Matka Salomei, pani Teodora, mimo niedostatku, potrafiła stworzyć normalne warunki życia dla męża i dzieci. Grała na fortepianie, kochała poezję, miała piękny głos i śpiewała wiele pieśni ludowych. W rodzinie Kruszelnickich zawsze panował optymizm, przytulność i śmiech. Muzyka w życie Salomei weszła od wczesnego dzieciństwa: w wieku sześciu lat po raz pierwszy usiadła do fortepianu, a śpiewała od małego, ponieważ pieśni były rodzinną tradycją. Śpiewać przychodziło jej w koncertach chóru towarzystwa „Ruska Besida”, polskiego towarzystwa „Lutnia”, tarnowskiego „Bojana”. Właśnie od domowych koncertów rozpoczęła się fascynacja dziewczynki wokalem, która stała się jej przeznaczeniem. Życie swoje jako szczodry dar złożyła na ołtarzu sztuki. Do szczytów sztuki wokalnej. Ojciec zdawał sobie sprawę z wyjątkowego talentu córki. Znalazły się też środki na naukę. Jesienią 1891 roku Salomea została przyjęta do konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Jej nauczycielem śpiewu został znany we Lwowie pedagog profesor Walery Wysocki, który wychował wielu znanych ukraińskich i polskich śpiewaków, wśród których byli: Ołeksandr Myszuha, Jewhen Huszalewycz, Mykoła Łewycki, Janina Korolewicz, Modest Menczynski i inni. Naukę Salomea ukończyła w 1893 roku ze srebrnym medalem i wyróżnieniem, o czym świadczy unikalny zapis, który przynosi zaszczyt dalekowzroczności jej pedagogów: „Ma wszelkie dane, by stać się ozdobą nawet pierwszorzędnej sceny...”. W tym samym roku Kruszelnicka zadebiutowała na scenie Opery Lwowskiej w partii Leonory w operze „Faworyta” Donizettiego, dalej był występ w partii Santuzzy w operze „Rycerskość wieśniacza” Mascagniego. W tym przedstawieniu los po raz pierwszy zetknął ją ze światowej sławy ukraińskim tenorem Ołeksandrem Myszhugą, który niemało pomógł radami. Sukces u widzów i krytyki, gaża godna doświadczonych śpiewaków, pozycja primadonny — inna zatrzymałaby się na tym z radością. Ale Kruszelnicka pragnęła więcej, czując niedostatek swojego fachowego wykształcenia... W jednym z lwowskich przedstawień Salomeę usłyszała znana włoska śpiewaczka Gemma Bellincioni, która poradziła jej jechać do Włoch — kontynuować naukę u uznanych mistrzów bel canto. Ojciec wziął pożyczkę w banku i jesienią 1893 roku osobiście zawiózł córkę do Mediolanu, gdzie Salomea zaczęła uczyć się śpiewu u znanego pedagoga — profesor Fausty Crespi, a lekcji sztuki scenicznej i mimiki — u profesora Contiego. Oto kiedy przydała się wyrobiona w dzieciństwie umiejętność niestrudzonej pracy! Codzienne lekcje śpiewu, uczenie się nowych utworów trwały po sześć godzin. Obok tego studiowała historię muzyki, literaturę, języki i estetykę. Po roku nauki zakres głosu Salomei rozszerzył się: z mezzosopranu rozwinął się do liryczno-dramatycznego sopranu, co bardziej odpowiadało jego naturze. Trudna sytuacja finansowa rodziny zmuszała ją często do przerywania nauki i zgadzania się na jakiekolwiek tournée. Ale pojawiała się też szczęśliwa okazja, by sprawdzić swoją wokalną biegłość i stopniowo ją doskonalić. Droga do szczytów sztuki wokalnej rozpoczynała się od niewielkich prowincjonalnych miast Włoch — Cremony, Brescii, Parmy, Bergamo, Udine i innych. Właśnie tam zwrócili na nią uwagę miejscowi operowi melomani, pojawili się pierwsi wielbiciele jej talentu. Lecz ona pragnęła więcej: marzyła o światowej sławie mediolańskiej opery „La Scala”... Nie zapominała też o Ojczyźnie. Na scenie teatru „Skarbka” we Lwowie z pasją popularyzowała ukraińską muzykę: występowała razem z O. Myszhugą w operze „Zaporożec za Dunajem” S. Hułaka-Artemowskiego, błyskotliwie wykonywała ukraińskie pieśni ludowe. Udanym zakończeniem 1895 roku było podpisanie przez Kruszelnicką kontraktu z teatrem Ponchielliego „Massimo” w Cremonie od 10 grudnia 1895 roku do 28 lutego 1896 roku. Pierwszy występ w Cremonie miał odbyć się w operze Giacomo Pucciniego „Manon Lescaut”. Znajomość z kompozytorem przerodziła się w przyjaźń na długie lata. Z czasem, 29 maja 1904 roku Kruszelnicka błyskotliwie wystąpiła w teatrze Grande w Brescii przy triumfalnym odrodzeniu opery „Madame Butterfly”, która kilka miesięcy wcześniej doznała głośnej klęski w „La Scali”. Na pamiątkę tamtego niezapomnianego wydarzenia bezgranicznie wdzięczny kompozytor podpisał swoją fotografię „Najpiękniejszej i najbardziej czarującej Butterfly. Giacomo Puccini. Torre del Lago. 1904” i podarował ją Kruszelnickiej. Dawno zainteresowawszy się twórczością Richarda Wagnera, Salomea jedzie do Wiednia, do profesora Gänsbachera specjalnie po to, by doskonalić swój kunszt. Był to ryzykowny krok dla młodej śpiewaczki: zaledwie osiągnąwszy pierwsze szczyty w sztuce bel canto, opanowywać zupełnie inną manierę — niemiecką szkołę wokalną, próbować swoich sił w partiach, w których nie jeden śpiewak stracił głos... Ryzyko się opłaciło. Z czasem Kruszelnicka stanie się najwybitniejszą „wagnerowską primadonną” XX wieku. W ten sposób maniera wykonawcza Salomei Kruszelnickiej łączyła w sobie cechy różnych szkół wokalnych i kierunków oraz uwzględniała najlepsze osiągnięcia ówczesnej sztuki operowej. Tak gruntowne wykształcenie sprzyjało różnorodności repertuaru artystki.
Z każdym rokiem jej grafik pracy stawał się coraz bardziej napięty. Śpiewać musiała cztery-pięć razy w tygodniu. Wszak wymagała tego rosnąca popularność śpiewaczki na świecie. Świadczy o tym elementarny chronometraż wydarzeń jej artystycznego życia pod koniec XIX i na początku XX wieku. W tamtym czasie występowała na scenach wielu teatrów operowych świata, w szczególności witały ją Cremona, Udine, San Remo (wszystkie we Włoszech), Zadar, Triest (Dalmacja), Kraków, Odessa (Imperium Rosyjskie) — oto geografia jej tournée w 1896 roku. Nowy rok 1897 witała w Odessie, gdzie występowała w składzie włoskiej trupy. Wracając z Odessy, przybyła do Lwowa, gdzie 17 marca występowała na koncercie z okazji 36. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki. Po Lwowie wróciła do Włoch, do Mediolanu, w którym zwrócili się do niej przedstawiciele firmy „Grand compania de l’opera lirica italiana” z propozycją podpisania kontraktu na pięciomiesięczne występy gościnne w Chile, w Santiago (teatr „Municipale”). A po powrocie do Włoch Kruszelnicką zaproszono do występu w Bergamo na koncercie z okazji 100-lecia urodzin kompozytora Gaetano Donizettiego. Wtedy też rozpoczęła się jej współpraca z Teatrem Wielkim w Warszawie, na scenie którego występowali wówczas Caruso, Battistini i inni sławni śpiewacy (Polacy szczególnie wysoko cenili śpiewaczkę za występy w polskich operach narodowych, w szczególności w „Halce” S. Moniuszki). Przyjeżdżała ona także do Petersburga, śpiewała nawet w Pałacu Zimowym. Jak zawsze zakończyła swój występ ukraińskimi pieśniami. I kiedy sam imperator Mikołaj II zapytał „włoską primadonnę”, co to za pieśni i w jakim języku je śpiewała, odpowiedziała: „To pieśni mojego narodu, ukraińskie pieśni...”. I ta karuzela nie ustawała przez lata... Od tak szalonego tempa występów gromadziło się w niej poczucie ogromnego zmęczenia, które ostatecznie zmusiło Salomeę do opuszczenia sceny operowej. Pragnęła osiadłego życia, a na życie osobiste samotna artystka po prostu nie miała czasu. „Życie artystki operowej trochę przypomina reżim atletów: dyscyplina we wszystkim — ścisły rozkład godzin, umiarkowane jedzenie, zakaz dawania upustu swoim zachciankom...” — wspominała artystka. Oto taki ascetyzm nie bardzo przypomina życiowe priorytety rozpuszczonej primadonny, czyż nie? A do tego doszły jeszcze troski rodzinne... „Miasto, które zostało stworzone dla niej”. Ze śmiercią ojca w 1902 roku Salomea musiała wziąć wszystkie troski rodzinne na siebie. Napisała do matki, aby ta z Białej przeniosła się do Lwowa (ich wiejski domek przeszedł w ręce innego księdza). Z czasem Salomea kupiła we Lwowie kamienny dom przy ulicy Kraszewskiego (obecnie Kruszelnickiej). Pewnego razu w jej życie wszedł mężczyzna: Salomea zwróciła się do adwokata Cesare Riccioniego, który pomógł jej w sprawie sądowej dotyczącej kontraktu z teatrem „San Carlo”. A było tak. Podczas jej występów w Neapolu w 1906 roku doszło do wybuchu wulkanu Wezuwiusz, co zatruło atmosferę w mieście. Lekarz teatru z powodu niebezpieczeństwa dla strun głosowych śpiewaków poradził jej opuszczenie Neapolu. Śpiewaczka była zmuszona przerwać kontrakt z teatrem i wrócić do Viareggio, gdzie wezwano ją do sądu za złamanie kontraktu. Tam Kruszelnicka poznała inteligentnego, kulturalnego mężczyznę, znawcę i miłośnika muzyki, a w 1910 roku wyszła za niego za mąż. Wreszcie znalazła swoje szczęście rodzinne, mając u boku człowieka, który nie tylko był nią zachwycony jako sławną primadonną, ale też głęboko ją rozumiał i szanował, zapewniał jej domowe zacisze. Wymarzony dom znalazła w Viareggio, rajskim zakątku na toskańskim wybrzeżu Morza Liguryjskiego, w trzypiętrowej willi „Salomea”. Bardzo kochała to „miasto, które zostało stworzone dla niej”. Na pierwszym piętrze był duży pokój z fortepianem i biblioteką nutową, na ścianach — obrazy, portrety Salomei pędzla znanych malarzy. Ich willa przekształciła się w prawdziwe centrum artystyczne, które odwiedzali krewni i przyjaciele. Wśród nich — kompozytorzy Giacomo Puccini, Ruggero Leoncavallo, aktorka Eleonora Duse, pisarka Grazia Deledda oraz znani partnerzy śpiewaczki — barytony Giuseppe de Luca, Titta Ruffo, tenor Alfredo Casiglia i inni. Ostatnim występem w Neapolu, w teatrze „San Carlo”, w 1920 roku Salomea nagle przerwała swoją błyskotliwą karierę operową i opuściła scenę. Tymczasem potencjał twórczy primadonny nie został wyczerpany, przeciwnie, był to etap, kiedy jej unikalny talent połączył się z wieloletnim doświadczeniem. Głos Kruszelnickiej w ostatnich latach jej występów brzmiał wspaniale, silnie, w pełnym zakresie. Jednak od 1923 roku rozpoczęła działalność koncertową jako wykonawczyni kameralno-wokalna. Śpiewała w siedmiu językach — włoskim, francuskim, niemieckim, angielskim, hiszpańskim, polskim i rosyjskim. Dokonała nagrań na płyty gramofonowe większości swojego nieogarnionego repertuaru (tylko głównych partii zaśpiewała ponad 60 — w operach G. Verdiego, G. Pucciniego, Ch. Gounoda, G. Bizeta, R. Wagnera, R. Straussa, J. Masseneta, P.I. Czajkowskiego, S. Hulaka-Artemowskiego i in.). We Włoszech Kruszelnicka przeżyła około czterdziestu lat. Po śmierci męża postanowiła wrócić do Ojczyzny. W sierpniu 1939 roku, w przededniu II wojny światowej, wbrew radom przyjaciół i odmowie włoskiego rządu wydania jej paszportu zagranicznego, przeprowadziła się jednak do Lwowa, gdzie miała własny dom. Ale to już inna historia... własnego losu. Wszak grafik występów i repertuar diwy operowej XIX wieku określali zazwyczaj mężczyźni — impresario, dyrygenci i agenci. Jednak to nie było dla niej, Salomei Kruszelnickiej, którą współcześni obdarzali trafnymi epitetami — kobieta-Szaliapin, Aleksander Macedoński, a nawet Napoleon. Niczym muza z antycznego płaskorzeźby zeszła do ludzi, aby podbijać ich swoim dźwięcznym i śpiewnym głosem, który światowej sławy dyrygent Arturo Toscanini uważał za niedościgniony instrument muzyczny. Czarująca uroda i elegancja, talent sceniczny i wyrafinowany artyzm — wszystko to dane jej było od Boga. „Milionerzy proponowali mi — wspominała Salomea — zbudowanie osobnej opery wyłącznie dla mnie...”. Ale ona łatwo odrzucała wszystkie propozycje ręki i serca, zapewne dlatego, że zabiegano o nią, „zapisywano się na przyjęcie” do niej, dla niej pokonywano tysiące kilometrów. Ostatnim występem w Neapolu, w teatrze „San Carlo”, nagle przerwała swoją błyskotliwą karierę operową, czym zrodziła wiele pytań u specjalistów i melomanów: dlaczego porzuciła scenę operową tak przedwcześnie, w samym rozkwicie sił twórczych?
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh KOŁOMIJEC-KNIAZENKO, członek NSPU i Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. To unikatowy zbiór publicystycznych, kulturoznawczych i wspomnieniowych szkiców oraz wystąpień znanego na Ukrainie doświadczonego i utalentowanego dziennikarza, pisarza… Iwan Hryhorowycz stale drukował je w ciągu lat 90. oraz 2000—2010. w popularnych periodykach: „Weczirnij Kyjiw”, „Słowo Proświty”, „Ukrajinśke słowo”, „Czas”, „Narodna Hazeta”, „Samostijna Ukrajina”, „Oswita” i innych. Każda książka trzytomnika ozdobiona jest mozaikowym wizerunkiem „Marii Oranty” z kijowskiego Soboru Sofijskiego — jako obraz dawnej Ukrainy-Rusi, jako symbol jej niezniszczalności na wieki. I tak samo — każda z trzech książek otwiera się przedmową Lilei Horodyszczanśkiej: „Ukraino, ty moja Modlitwo!”. To wers z wiersza Wasyla Symonenki, z którym na wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki studiował Iwan Szpytal. Przedmowa (jak i posłowie) przepełniona jest wielką miłością i szacunkiem do Matki-Ukrainy oraz naszego narodu i stanowi swoisty lejtmotyw dla nasyconej patriotycznej publicystyki dojrzałego mistrza artystycznego słowa. Dlatego nie bez powodu w ślad za wstępem, przypominającym przyśpiewkę, czytamy obywatelski wiersz Iwana Szpytala „Z kolan, Ukraino!”, napisany jeszcze w 1990 roku, ale tak ważny i dzisiaj: Taka Ty piękna, i na świecie jedyna, I niebo nad nami takie błękitne… Wstawajże, Wkraino! Z kolan, Ukraino! Sam Bóg nawraca do słońca Ciebie!.. Mam wielką pokusę, by wymienić tutaj jedna po drugiej wszystkie publikacje zawarte w trzytomniku, ponieważ wszystkie one są ważne, ale ramy gazetowej recenzji, niestety, nie pozwalają na to. Dlatego konsekwentnie wymienię przynajmniej niektóre z nich. A aby ułatwić i uprościć odbiór napisanego, wezmę na siebie śmiałość umownego tematycznego podzielenia tego potężnego zbioru tekstów naszego niestrudzonego działacza na trzy części. Pierwsza część, którą umownie nazwałbym „Tarasowa Atlantyda” (tak zresztą nazywa się jedna z publikacji I. Szpytala), łączy w sobie szewczenkoznawczą publicystykę sławnego dziennikarza z jej niezmiennym składnikiem — wjunyszczańskim odcinkiem życia i twórczości Kobziarza. I nie jest to bez powodu! Iwan Hryhorowycz urodził się właśnie we Wjunyszczu, które obecnie, niestety, jest „ukraińską” (czy dokładniej „perejasławską”) Atlantydą, bo od lat 70. spoczywa na dnie rękoma człowieka stworzonego Morza Kaniowskiego. Dlatego zrozumiały jest ból naszego pisarza-ziomka i my ten ból dzielimy z nim. Zatem wymienię ważniejsze z tych publikacji: „Czy podniesiemy z morza niepamięci Tarasową Atlantydę?”, „Z Małorosji na Ukrainę wyprowadziło nas Wjunyszcze”, „Dziesięć przykazań Szewczenki”, „Zdradzony Szewczenko”, „Szewczenko i Kulisz — dwaj opętani duchem”, „Jak zawiniliśmy przed swoim Prorokiem”, „O Ukrainie niepodległej. Niepodległej… od Szewczenki!”, „Jak Szewczence poprawiono rozum”, „Taras Szewczenko w komentarzach i przypisach: wczoraj i dziś”, „W swoim domu własna i prawda, i siła, i wola…”, „Ogłuchli, nie słyszą…” (170 lat napisania „Testamentu”). Druga część publikacji i szkiców I. Szpytala może być połączona tematyką narodowowyzwoleńczej walki i obrony, kwestiami narodowej samoświadomości i ochrony ojczystego języka ukraińskiego. Oto najistotniejsze i najważniejsze z nich: „Pod celownikiem optycznym — Ukraińska Państwowa Wolność”, „Cierpiętnicza droga na Golgotę”, „Carstwo Moskiewskie”, „Kaukaz na krzyżu”, „Oblicze kolonizatorów”, „Ukraińska mentalność”, „O narodowej samoświadomości i szacunku do samego siebie”, „Język i polityczne oszustwo rusyfikatorów”, „Za Mazepę módl się, Ukraino!”, „Gwiazdy smutku na ukraińskim historycznym nieboskłonie” oraz inne, nie mniej ważne. Trzecia część — rozmowy pisarza ze swoimi ziomkami (wjunyszczanami, perejasławianami) oraz kolegami z roku, towarzyszami, rówieśnikami, zarówno z żywymi, jak i z tymi, których już nie ma obok. To odzewy o ludziach, którzy nie są obojętni. Albo wyrzut tym, którzy jeszcze nie mogą lub nie chcą „przejrzeć”, którzy jeszcze duchowo „śpią”: „Perejasław: przejrzyjcie razem ze mną!”, „Perejasław: sława i niesława”, „Przywracajmy: sławnym — sławę, a bezecnym — hańbę”, „Z gniazda Wasyla Symonenki”, „Wysokiej duchowości świeca”, „Duchowa ozdoba narodu. Słowo o wyprawie Igora sześćdziesiątników”, „Perejasławska pedagogiczna poema”, „Duchowa ozdoba narodu (Wasyl Symonenko)”, „Sześćdziesiątnictwo. Wiatry epoki”. Należy również zaznaczyć, że niektóre szkice Iwana Szpytala zawierają tak wiele ważnych unikatowych informacji, że przekształcają się w swoiste badania, czy, jak w dawnych czasach nazywano, traktaty. Jest tam wiele faktów, liczb, imion. Takimi na przykład są jego publikacje „Moskiewskie niespodzianki”, „Moskiewska historyczno-geograficzna arytmetyka”, „Ukraińcy i Rosjanie. Kto komu jaką rodziną?”, „Czy są podstawy u Żydów domagać się skruchy od Ukraińców?”, „I tarcza, i miecz Ukrainy”, „Ukraińska mentalność”, „Perejasławszczyzna — Duchowa Howerla Ukrainy”, „Wola przeciw niewolnictwu (Powstanie Pułku Perejasławskiego) 1666 r.”, „Perejasław: „Na wieki razem! Na wieki? Z kim? Z bratem czy wrogiem???” To nie jest po prostu emocjonalna publicystyka — to rozległa trzeźwa analiza życia narodowego, współczesności, przeszłości i przyszłości. Ale często gęsto „przyprawiona” dowcipnym ostrym słowem satyryka, którym z Bożej łaski jest Iwan Szpytal. Bogactwo ojczystego języka widzimy w wielu utalentowanych filipikach pisarza-perejasławianina. Nie stroni Iwan Szpytal i od poetyckiego słowa i chętnie zwraca się do niego. Przytoczę urywki z poezji „Do Ukrainy”: …Tobie we wszystkim pierwszeństwo oddaję, Niech nad Tobą Boży duch wyta i Niepowtarzalność chroni Twoją Ziemska i nieziemska. I grzeszna, i święta. …Najcięższe na świecie krzywdy i trudy kładły się na Twoje delikatne ramiona. Lecz nie złamałaś się pod ciężarem biedy I nie rozwiałaś się w śnieżnych zamieciach. …Zaznałaś Ty upokorzeń i zniewag w przeszłości ciężkiej i gorzkiej. Majdanową zaś godność, wolnościowy Duch — w Tobie zabić nie dano nikomu! Albo jeszcze: Wszystko, co drogie było, — pozostawiasz potomnym jako dar: I matczyną pieśń, i ojcowskie mądre słowo. I nadzieję Ukraińców — Tarasowy nieśmiertelny „Kobziarz”, I Pańską modlitwę — życia niezniszczalną podstawę. Poruszająco pisze Iwan Hryhorowycz o swoich kolegach z roku, przyjaciołach studenckiej młodości — Mykole Somie, Wiktorze Blyzneciu, Anatolu Perepadji, Iwanie Spodarence, Wasylu Kostiuku, Juriju Jaczejkinie, Wasylu Czehuniu, Anatoliju Moskalence i innych. I, oczywiście, o Wasylu Symonence. A jeszcze — o ulubionym przez dziennikarzy pedagogu Matwiju Szestopale. Na końcu wydania widzimy dobre opinie przyjaciół i ziomków o samym Iwanie Szpytalu — od Mykoły Soma, Wiktora Blyznecia, Jurija Kowaliwa, Dmytra Miszczenki i innych. Zamyka tę listę Lileja Horodyszczanśka. Sam zaś pisarz w posłowiu kończy to niezwykłe wydanie takimi wersami: „Tylko ciężkimi ofiarami prawdziwych synów i córek ukraińskiego narodu Ukraińskie Niepodległe Państwo stało się rzeczywistością, choć ono i dzisiaj (!) pozostaje pod optycznym celownikiem wroga. Jeszcze bardziej wzmocnionym!!!” Ostatnie słowa są jakby wezwaniem do nas, rodaków, by być uważnymi, mężnymi i mądrymi. Możliwe, że dla kogoś szkice I. Szpytala
lat 90. (a nawet późniejszych) mogą wydawać się zbyt ostre, bolesne, choć wtedy był niby jeszcze czas pokoju, bardziej pewny niż dzisiaj… Ale przecież teraz na wschodzie Ukrainy mamy przedłużającą się wojnę, mamy ostrzały ukraińskich terytoriów przez rosyjskich, a dokładniej, putinowskich najemników. A dlatego bojowa patriotyczna publicystyka pisarza okazuje się jeszcze bardziej aktualna, bardziej paląca, bardziej potrzebna nam niż wtedy, gdy to pisał. A jeszcze pomyślałem: jak szkoda, że do wydania nie weszły owe rzadkie pieśni z Wjunyszcza — czumackie, kozackie, obrzędowe, które pamięta do dziś Iwan Szpytal, przejęte przez niego od rodziców i ziomków we Wjunyszczu. Na przykład pieśń czumacka „O Makarze” czy „A już dwieście lat…” Można by je dodać do „Tarasowej Atlantydy”! Badacz porohów dnieprowych ks. Jurij MYCYK, dr hab. n. hist., prof., Kijów. Imię Pawła Kozara (1898—1944) mało komu jest znane. A był to wysoko wykwalifikowany historyk i archeolog, aspirant i współpracownik Dmytra Jawornyckiego, jeden z kierowników „Archeologicznej ekspedycji Dnieprolstanu”, która badała brzegi Dniepru przed ich zalaniem w 1932 r. Ale jego talent nie rozwinął się w pełni „dzięki” władzy kompartyjnej, która w latach 30. XX w. trzykrotnie rzucała go do więzienia (nie za czyny — za poglądy!), wysyłała poza granice Ukrainy… Lecz Paweł Kozar cudem wyrwał się z łap NKWD i zachował w sercu miłość do Ukrainy. Z przyjściem hitlerowców Kozar objął katedrę historii Ukrainy Uniwersytetu Dniepropetrowskiego, gdzie uczyło się ponad 1300 studentów, kontynuował wykopaliska na Nadporożu. Było to sprzeczne z zamiarami okupantów i po pewnym czasie kierownictwo uniwersytetu wymienili na rosyjskich wielkomocarstwowych szowinistów. W 1943 r. uczony i jego dwie córki Ołena oraz Hałyna (żona Marija i chora córka Taïsa musiały zostać w Łockamjance) wyjeżdżają do Lwowa, a potem do polskiego miasta Radom, gdzie P. Kozar umiera na ciężką chorobę (rak żołądka). Tylko w niepodległej Ukrainie imię Kozara powraca z zapomnienia. Szczególnie owocnie pracował nad tym najlepszy dnieprowski krajoznawca, pisarz, autor setek artykułów, członek „Proświty” od pierwszych dni jej odrodzenia i badacz jej historii, dziennikarz Mykoła Czaban. I oto w tym roku wyszedł uporządkowany przez niego tom spuścizny naukowej Kozara „Łocmani dnieprowych porohów” (Dniepr, „Lira”, 2019. — 355 s.). Książka jest elegancko wydana na papierze kredowym, zawiera liczne fotografie porohów, które zostały zalane wodami Dniepru po budowie Dnieprolstanu w 1932 r. i których groźne piękno możemy sobie wyobrazić tylko ze zdjęć i rzadkich klatek kroniki filmowej. Do książki weszły praktycznie wszystkie utwory Kozara (przede wszystkim jego dysertacja „Łocmani dnieprowych porohów”, artykuły naukowe z badań archeologicznych porohów, twierdz XVII w., poezji historycznych T. H. Szewczenki, notatki popularnonaukowe o Połtawskim muzeum historycznym, Meżyhirskim monasterze Spaskim, hetmanie Piotrze Sahajdacznym itp., listy do Jawornyckiego), wspomnienia o uczonym, fotografie członków jego rodziny i potomków. Nawiasem mówiąc, wydanie książki sfinansowano staraniem wnuczek Pawła Kozara. O porohach dnieprowych pisano nie raz — i przede wszystkim należy szczególnie wyróżnić poświęcone im książki Ołeksandra Afanasjewa-Czuzbynśkiego, Dmytra Jawornyckiego oraz Wasyla Bidnowa. Ale oni tylko pobieżnie wspominali o łocmanach, którzy byli wolnymi kozakami, przeprowadzali statki i tratwy przez kaskadę dnieprową od czasów Bohdana Chmielnickiego. Właśnie wtedy w 1656 r. powstaje ich osada Łocmanśka Kamjanka (obecnie — dzielnica m. Dniepr). Kozar rozpatruje wszystkie strony życia społeczności łocmańskiej, przede wszystkim — jej skład, ustrój administracyjny, fundusz ziemski, rolnictwo, szkołę, pomoc medyczną itp., i te strony czytają z wielkim zainteresowaniem nie tylko naukowcy, ale i szerokie grono czytelników. Bardzo duże zainteresowanie wywołuje ważna praca Kozara „Na Dnieprolstan przez porohy. Zarys historyczny Naddnieprza. Przewodnik dla wycieczkowiczów”. Jaskrawo ilustruje ona wzrost zainteresowania Ukraińców swoją historią w latach 20. XX w. w czasach „Rozstrzelanego odrodzenia” i dążenie Kozara, który sam prowadził błyskotliwe wycieczki, by zaspokoić pragnienie Ukraińców w poznawaniu swojej siwej starożytności. Ta jego praca jest bardzo aktualna i dziś, bo wysiłkami dnieprowskich, zaporoskich i nikopolskich krajoznawców prowadzone są wycieczki tymi samymi szlakami i książka Kozara przyda im się. Na zakończenie tej notatki-recenzji szczerze dziękujemy Mykole Czabanowi — niestrudzonemu proświcianinowi i badaczowi historii regionu! W 2019 roku w Żytomierzu wydrukowano wielki niezwykły trzytomnik pisarza Iwana Szpytala „Ukraina przed Bogiem i przed światem”.
Tłumaczenie maszynowe
Nowa książka wspomnieniowa M. Słaboszpyckiego ukaże się wiosną w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Nosi ona tytuł „Z zmierzchłego zwierciadła”. Proponujemy czytelnikom jej fragment. Mychajło SŁABOSZPYCKI Nie znałem go na uniwersytecie, gdzie przez pewien czas był nawet przewodniczącym studia literackiego, które początkowo nazywało się SICZ (Studium imienia Czumaka). Nawiasem mówiąc, uniwersyteckie kierownictwo nagle przestraszyło się tego skrótu, najwyraźniej wyczuwając w nim aluzję do Siczy Zaporoskiej, i przemianowało SICZ na SIR. Teraz było to Studium imienia Rylskiego. Na znak cichego protestu opuścili je aktywni poeci Stanisław Czernilewski, Wasyl Prostopczuk i Wiktor Baraniw. I nie była to ich pierwsza gorycz związana z wymarzonym studium literackim i ambitnymi nadziejami neofitów słowa, którzy żyli wiarą, że ich szczere, młodzieńczo naiwne strofy przyniosą im sympatię i przychylność literackich możnowładców. Gdzieś przed niespodziewanym przemianowaniem studium w Związku Pisarzy odbyło się dawno zaplanowane jego twórcze sprawozdanie przed klasykami, półklasykami i kandydatami na klasyków. Jak napisał później Baraniw w swoim eseju „Wieczne miasto nad wieczną rzeką”, uniwersyteccy prozelici literatury z drżeniem czekali na ten dzień. Po raz pierwszy w życiu staną przed mistrzami i otrzymają ich ojcowskie napomnienie. „Nasze młode głosy dźwięcznie odbijały się od marmurowych ścian sali konferencyjnej związku na drugim piętrze, a kiedy ucichły, zamiast oczekiwanych oklasków usłyszeliśmy surowy wyrok: poezja uniwersyteckich studyjców jest ponura, bezradośna, pesymistyczna, nie ma w niej patosu afirmacji radzieckiego stylu życia, uderzeniowych rytmów komunistycznego budownictwa, właściwego młodości entuzjazmu” – wspominał smutno Baraniw. Być może najbardziej ze wszystkich literackich nowicjuszy podstawił się pod cios właśnie on. Zaproponował bowiem wysokoideowym związkowym ekspertom cykl melancholijnych wierszy, do których dodał taki autoepigraf: „Każdy obywatel ma prawo do smutku”. Nasypali literaccy możnowładcy za to prawo do smutku! Mówili: dlaczego radziecki obywatel ma się smucić, skoro żyje w najlepszym kraju na świecie i zazdroszczą mu miliony pracujących? Przecież oni marzą, by być na twoim miejscu i nie uważają, że powinni się smucić. Podstaw do smutku w ZSRR nie ma! Zatem, pierwsza lekcja literacka… Czyż to lekcja? Pierwsze kategoryczne przypomnienie: nie zapominajcie, gdzie żyjecie, i wiedzcie, jakich – entuzjastyczno-burzliwych, atakujących! – rytmów od was oczekujemy. Znam niejednego z tych posłusznych debiutantów, których takie lekcje po prostu złamały. Twórczo zwiędli, wyschli, zdrewnieli. I przez długie lata pisali tylko wiersze na cześć. Władze faworyzowały takich autorów, obsypywały nagrodami i orderami, wstawiały do antologii, chrestomatii i podręczników, ale prawdziwymi poetami tak i nie zostali, a może przestali nimi być, bo zgubiły ich posłuszeństwo i strach. Niedawno porządkowałem pewną antologię i zmuszony byłem przeczytać utwory kilkuset naszych wierszopisarzy. I długo nie opuszczało mnie gorzkie rozczarowanie: są wierszopisarze, u których nie można odnaleźć ani jednego prawdziwie poetyckiego wersu. Niagara tak zwanej patriotycznej retoryki – i nigdzie owa „poezji substancja niewidzialna”, o której z pasją pisał Łeonid Perwomajski, nie „płonie między wierszami”. Co prawda, dzisiaj też mamy masowe wierszowanie, przypominające amatorskie wyszywanie. Obserwując tę quasi-literacką infekcję, Wasyl Hołoborodko sarkastycznie wykrzyknął: „Ukraina pęcznieje wierszami!..” Naiwny student instynktownie poczuł, że musi trzymać się jak najdalej od komsomolskich trubadurów i ich mentorów. Nie leciał już jak motyl na światło każdego literackiego nazwiska. I nie narzucał się ze swoim wierszowaniem na uwagę siwowłosych mistrzów. Nieco później zaprzyjaźni się z Andrijem Miastkiwskim. (Najwyraźniej ich wzajemne przyciąganie zacznie się od wspólnego zainteresowania poezją rumuńską i mołdawską, które chętnie tłumaczyli), a także zbliży się z dobrotliwym Anatolijem Dimarowem, co przerodzi się w ich wieloletnią przyjaźń.
Dla romantycznego wieśniaka był to jeszcze jeden lekcja stolicy, która ostatecznie przekonała go, że studenckie życie to nie taka idylliczna swoboda, jak mu się wyobrażało we wsi Krywuszany pod Krzemieńczukiem. Wspominał, jak w przededniu Nowego Roku 1972 jego pełna inicjatywy koleżanka z roku Oksana Nemeńsza (obecnie znana lwowska pisłarka Dumanska) wypożyczyła w teatrze imienia Iwana Franki rekwizyty (siermięgi, żupany, pasy, szarawary, płachty, czapki barankowe), a grupa studentów, przebrańszy się za staroświeckich parobków i dziewczęta, ruszyła kolędować po pisarzach (w tym celu sporządzili dokładny rejestr adresów). Jak wspominał Baranow, najbardziej przyjaznym i gościnnym okazał się Jewhen Hucało. Obdarował kolędników pomarańczami, mandarynkami, jabłkami, czekoladą, a do tego dodał dwie butelki „Ukraińskiej z pieprzem”, ostrzegając, że w tym wieku szkodliwie jest pić bez umiaru. Skrzydła dodane takim honorarium sprawiły, że studenci poszli do swoich wykładowców. Byli święcie przekonani, jak bardzo ucieszą się ich mentorzy. Studenci dziwili się, że wykładowcy witali ich bez entuzjazmu i w większości milczeli w odpowiedzi na wszystkie studenckie życzenia noworoczne. A potem na wydziale filologicznym odbyła się surowa „odprawa”: „Jakimi my wszyscy, kolędnicy, jesteśmy nieświadomymi komsomolcami, do jakiej archaiki się zwracamy!..” Tak raz za razem nabijali sobie guzy na czole nowicjusze świątyni nauki. Okazało się, że oni jeszcze tak wiele nie wiedzą i nie rozumieją. Entuzjastyczny Baranow podjął się wydawania w akademiku gazetki ściennej koła literackiego. Pilnował, aby nie pojawiły się w niej żadne utwory, w których wykładowcy mogliby dopatrzyć się jakiejś kramoły. Zakończywszy pracę, bezgranicznie zadowolony z siebie, wypisał w tak zwanej metryczce: „Wydano w Kijowie roku Pańskiego 1972”. Oczywiście o „roku Pańskim” akademikowi życzliwi donieśli dziekanowi. I on osobiście przybiegł do akademika. Szarpiąc arkusze brystolu, dusił się z oburzenia. A ponieważ nie wymawiał niektórych głosek, krzyczał: „Cały narot hotujetsia do jubileju Sojusu, a wni pishut roku pożoho!” Jeszcze jedna lekcja wychowania i orientacji społecznej dla zarozumiałego poety. Tak właśnie składało się odpowiednie ideowe „portfolio” Wiktora. Szkolny medalista i na uniwersytecie był absolutnym prymusem, rekomendowano go na aspiranturę, ale… Ale jego kandydaturę odrzucono — mówiąc, że jest człowiekiem nieprzewidywalnym. Na aspiranturę wybrano przewidywalnych. Może nie na tym poziomie wiedzy, ale znacznie bardziej niezawodnych. A takich poetów jak Baranow trzeba się wystrzegać. Wiktor nie miał gorącego pragnienia jechać z nakazem pracy do prowincjonalnej szkoły, by siać tam „rozumne, dobre i wieczne”. Pragnął pracy literackiej. Rozumiał (i nie mylił się w tym): to naprawdę jego. Bał się zmarnować młode lata w duchowej głuszy, bo wiedział, że jest mu skrajnie potrzebne środowisko literackie, które pomoże szybko się uformować. Opowiadał mi: pokochał Kijów, chociaż miasto często go szokowało. Bo przecież w stolicy radzieckiej Ukrainy było tak mało Ukrainy. Ukraińcy czuli się tutaj jak w getcie. Jak każdy ukraińskojęzyczny wieśniak, nie raz natykał się na pytanie: „Wy ze Lwowa?” I pogardliwe spojrzenie — jak na niecywilizowanego wiejskiego chama. Miał już żonę i syna. Niezameldowany i prawie bezdomny, prowadził półlegalną egzystencję w Kijowie (wynajmowali jakieś nędzne mieszkanie, skąd grożono im eksmisją, bo przecież nielegalni!). Przeżywał dzięki przypadkowym fuchom. Wtedy właśnie po raz pierwszy zobaczyłem go w redakcji obwodowej gazety młodzieżowej o głośnym tytule „Młoda gwardia”, gdzie zrobiłem karierę aż do kierownika działu młodzieży wiejskiej. On, otoczony chmurami dymu, siedział na korytarzu, zgięty nad stolikiem czasopism, i klepał jakiś uderzeniowy materiał o żniwach prosto do numeru. Wyjaśniono mi: to nasz nowy korespondent zewnętrzny Wiktor Baranow. Zewnętrzny — znaczy bez pensji etatowej, a tylko na honorariach. Żeby zarobić, Wiktor musiał pędzić i pędzić wiersze, regularnie jeździć w delegacje (to dawało jakieś diety). Szybko odpisawszy się po każdej, znów wyruszał do Stawiszcza, Czarnobyla czy Wołodarki. Jednym słowem, w krótkim czasie nawdychał się sporo kurzu wiejskich dróg i napatrzył się najbardziej nieoczekiwanych scen z życia kołchozowego. Wierzę, że niektóre z tych epizodów potem przydały mu się przy pisaniu powieści. Wiersze Wiktora po raz pierwszy przeczytałem w jego „młodogwardyjskich” czasach. I od razu zobaczyłem, że jest w nich naprawdę „coś”. Nawiasem mówiąc, niewysoki, delikatny, z dziwnie cienką szyją i w dużych okularach, kojarzył się z młodym wróbelkiem, który tylko na chwilę wylądował obok, by zaraz odlecieć, gdy tylko coś mu się nie spodoba. I niedługo potem odleciał z „Młodej gwardii” — zaczepił się również na ptasich prawach gdzieś przy wydawnictwie. Nie miał szczęścia wlecieć w poezję na białym koniu, jak to było z niektórymi szczęściarzami. Musiał cierpliwie czekać, aż zwrócą na niego uwagę. Zresztą czasy były już nie takie, jakie przypadły sześćdziesiątnikom. Chruszczowowska „odwilż” bezpowrotnie się skończyła, zaczęły się ideologiczne przymrozki. Wściekła cenzura. Debiutantom nie pozwolono by już na takie swobody i frondę, jakie mieli sześćdziesiątnicy. Poezja nagle stała się jednakowa i poszarzała. O tym otwarcie pisał w swoich listach z niewoli Wasyl Stus. W wierszach młodych autorów pojawiło się tyle ideowej „brązu deklaracji” (określenie Borysa Olijnyka z jego wiersza „Komsomołowi”), że czas by było młodym pionierom zbierać tam metale kolorowe — i mogliby się na tym wzbogacić. Baranow próbował swoich sił we wszystkim. Oprócz poezji pisał oryginalne parodie i epigramy. Nie raz wyrzucałem mu, że porzucił wesoły gatunek. Te figlarne i iskrzące wierszowania były na poziomie Jurija Iwakina i Olesia Żołdaka, którzy wtedy całkiem zasłużenie uważani byli za klasyków gatunku. Tych ćwiczeń Baranow hojnie nasiał w „Literackiej Ukrainie”, gdzie przez długi czas prowadził stronę humorystyczną. Wiele z nich publikowano też w gazecie „Wesołe wieści” (była kiedyś taka) — redagował ją dla dorobku
Baranow. Ale na pewnym etapie stał się obojętny na swój talent prześmiewcy i przestał pisać parodie oraz epigramy. Dużo tłumaczył. I — nie tylko poetów mołdawskich i rumuńskich. Chętnie pisał recenzje i publicystykę. W tamtych czasach zaczynają się też jego przymiarki do prozy — pierwsze opublikowane w czasopismach opowiadania ukazały w jego osobie wybrednego stylistę, który ma do opublikowania naprawdę ciekawe historie. Najwyraźniej Wiktor potrzebował czasu, aby zająć w literaturze to miejsce, na które już zasłużył. Tomikami poetyckimi „Narodżennia połumja” („Narodziny płomienia”), „U seredu rano” („W środę rano”) oraz „Żorżyny w mamynim sadu” („Dalie w maminym ogrodzie”) Wiktor pokazał się jako zdolny poeta, od którego można spodziewać się znacznie więcej. Przynajmniej wydawało mi się, że w nich jeszcze nie odkrył całego swojego potencjału twórczego. Miejscami w jego wierszach trafiały się wprost fenomenalne wersy, znacznie silniejsze od tych wierszy. Z autorem musiało jeszcze coś się stać, aby wreszcie stał się tym, kim się stał. Prawa i logika dojrzewania oraz pogłębiania talentu są niepojęte — jest tam niemało irracjonalnego. Wiktor odrzucał wszystkie popularne wówczas w poezji intonacje. Nie zadowalała go ani grzmiąca retoryka wierszy obywatelskich, ani melancholijna infantylność słowa, ani spospolitowana leksyka neoludowości, ani pretensja do przesadnie poważnej filozoficzności, ani brutalna prozaizacja partytury językowej, ani drewniane wiersze wolne, zrodzone z pozornej łatwości ich tworzenia. Baranow pragnął niepretensjonalnie szczerych, czysto konwersacyjnych intonacji bez żadnego śladu jakiejś „gwiazdosłowikowości” czy czerpania na głowę czytelnika skądś aż zza niebios „wiecznymi” prawdami. I najwyraźniej najbardziej organiczny jest w swoich odkryciach tutaj: Kopałem ogród. I myślałem sobie W pierwotnej błogiej ciszy, Że zbyt szybko topnieją nasze dni, Niczym śnieg pod słońcem na wzgórzu, Że naszych wątłych łódek ster Nie w naszych rękach, a w nietrwałym losie, I że kiedyś my też wypalimy się, Nie skosztowawszy dóbr ziemskich dosyć. Ale życie nie zatrzyma się. Ono Swoje powaby wystawi dla innych, Którzy w święto będą pić wino I tęsknotę wylewać w wierszach. Kocham ten wiersz. Na wszystkich naszych wspólnych z Wiktorem występach prosiłem i nalegałem: „Czytaj „Kopałem ogród”. Uderzało mnie to, jak figlarnie, z romantyczną ironią i stoicyzmem mówi poeta o przemijalności wszystkiego na świecie i o nieuchronności życiowej drogi każdego z nas. I myśli o tych, którzy będą po nas, i z nimi też powtórzy się nasza historia. Ktoś z wielkich powiedział, że przeszłość rzuca swoje cienie w przyszłość. Zatem nas nie staje, a świat pozostaje. I w nim — nowe pokolenia z radością życia. My im zostawimy ten piękny świat, Gdzie niebiosa, rosa w perłach poranka, Gdzie o świcie burzliwych młodych lat Kogoś po raz pierwszy oparzy kochanie… Szczęśliwi! Lecz nie zazdroszczę im ja, nie. Bo sam boso rajowałem w rosach, Wino kochałem i w niezapomniane dni Piłem trunek szczęścia w dziewczęcych włosach. Więc za tę srebrzystą losu nić Jakiej jeszcze błagać nagrody? A ci, co przyjdą, — niech im się poszczęści: Oni swoje będą kopać ogrody. Jeśli audytorium starszych ludzi nieco powściągliwie przyjmowało wiersz (najwyraźniej większości bardziej przyzwyczajona byłaby patetyczność i sentymentalność), to studenci naprawdę żywo reagowali na niego. Odbierali ironiczną, niemal parodyjną dydaktykę, ukrytą w ledwo uchwytnym jasnym smutku autora. Takie emocjonalno-sensowe sygnały docierały do młodzieży znacznie łatwiej. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
* * *
Dokąd się podziać z niezapomnieniem, które jak ostry kamień zahacza o cienką zasłonę nad życiem i za jedną chwilę bezlitośnie ją rozdziera. I znów przykro, boleśnie, i znów niewidzialne nitki zszywają rany. I je, przeszyte, liściasty całun uzdrawia w barwnej mgle...
5 października 2019
Hotel Tajna wysoko nad Majdanem, gdzie barykady w ogniu. Głęboka noc. A gdzie ten ranek? W czyim śnie się zatrzymuje?
Do hotelu wchodzą reporterzy, ci z zachodnich krajów. I ręce, i nogi im zdrętwiały. Już czas, by pójść im na spoczynek.
I wreszcie dotarli do pokoju, aż nagle słyszą pukanie do drzwi. Weszli w skafandrach nieznajomi, pokazując gestem rąk:
Siedzieć w milczeniu. I do okien. A tam celowniki i strzelanina. I dolatują czyjeś krzyki. I rozsypuje się tłum.
Bardzo szybko z wysokości zeszli w noc snajperzy. Przyszli i poszli niespodziewani goście. Rozproszeni, na wszystkie strony.
Poszli, jakby zamknęli krąg. I zaczaiła się tajemnica. I poniosła lawiny bólu nieogłoszona wojna.
9 stycznia 2020
Ballada o kompozytorze
Był sobie kompozytor. Dobry człowiek. Wybaczał urazy zamierzone i mimowolne. I ktoś go, biedaka, skazał na to, by był cierpliwy, co jest tym samym, co być silnym. Niewielkie to bogactwo. Żona się złości. Pewnego razu tworzył symfonię do późna. A rano nie dopił kawy do dna, bo strach chwycił go żelaznymi szczękami. Gdzie nuty? Gdzie? I gdzie te skrawki papieru, w których jego gorzkie i słodkie uczucia? Aż widzi: w rękach żony szczypce, jakimi kręci się papiloty z odcinków arkuszy, z wykrwawionych nut, które znalazły się w jej włosach. To wszystko jedno, że można wpaść w cajtnot. I ktoś by wpadł. Na długo. Aż dotąd. Ale nie on. Nic nie powiedział. I nie wynosił tych śmieci z domu. Pomagał wielu kolegom. I nawet geniuszom. Którym? Choćby jednemu. Ten był wtedy jeszcze bardzo młody i nieznany. Ludwig van Beethoven. Zawzięty. Nieustępliwy. Prosty. I żadnych uwag nie tolerował ani jednego słowa. Uśmiechał się kompozytor i cieszył się. Brzmią i dziś nieśmiertelne dzieła przez grubość obetonowanych wieków i przez ludzką wielowątkową żałobę. Był sobie kompozytor. Nazywał się Haydn. Wybaczał urazy zamierzone i mimowolne. Należał i należy do tych tajemnic, które rodzą uczucia wszechmocne...
5 listopada 2019
Próg
Romanowi PETRUKOWI, bratu i rzeźbiarzowi
Ruiny cerkwi w Iliniecu paliły i ciało, i duszę. Przez nie, przez ból Ukrainy szedł i przerwał piekielną ciszę. A z kopuły, która się zawaliła, podniósł ocalałe aniołki.
Szedł do Rudnik. Szedł koło lasu, przez cienie od rozłożystych gałęzi. W tych cieniach ukryte są duchy, które pojawiły się jeszcze przed chrześcijaństwem. Letni dzień. Pali słońce. Duszno. Idzie rzeźbiarz do wsi, proszę państwa. A na pastwisku, tam przy lesie, spotyka go ciotka Tetiana. Słychać dźwięki z wierzbowego liścia, który przykłada do ust jak do rany. I melodia płynie przedziwna. A z zanadrza wygląda wąż. Jest zimny. Jest ochroną na ciele. Rzeźbiarz patrzy i wyobraża sobie tę przyszłą rzeźbę wieszczki. Tak się stanie. Później. We Lwowie. Oto rodzinny dom. Południe. Słońce powoli przekracza drewniany próg. Wnika w ponury kąt i kładzie się na podłodze. Tak, pomyślał, i każda rzeźba jest czymś podobna do tego progu...
18 grudnia 2019
Paryż. 1954. Początek lat pięćdziesiątych. Stalin umarł. A rok później ZSRR wysłał na wystawę w Paryżu dzieła sztuki. Dołączono też trzy obrazy z wiejskiej chaty, od autorki Katri Biłokur. (Oto dopiero był „genialny” producent!). Europa, która miała dosyć wszelkiego surrealizmu, ujrzała cud w kosmicznym ruchu. — Gdzie autor? Gdzie? — pyta Picasso. — Nie ma jej. Zasłabła — kłamią ci, którzy trzymają naród jak w areszcie. Czym dla nich artysta? W ich rękach cały naród jest bez praw. „Producenci” (bierzemy w cudzysłów) dobrze tam sobie ręce ogrzali. Choć zupełnie nie wiedzieli, czym ci dziwni kwiaty podbili świat...
16 grudnia 2019
* * *
Ciepło się daje, by poczuć jesień
Po zapachu liści, słońca i deszczu.
Jak pachnie wszystko, jak dziewczęce warkocze, które jak strumyki spływają po ramieniu.
Chcesz się nawąchać brzozowego przyodziewku, który powoli opada.
I długo odczuwasz, jakby słowo wzruszające, jak woda w cieniu, w tym miejscu, gdzie szemrze źródełko.
I łapie te dźwięki samotny pniak.
I tyle lat wciąż bije przy sercu, zasilając każdy Boży dzień...
6 listopada 2019
* * *
To poranne jezioro w styczniu. Czymś zawsze jest sympatyczne. No a teraz: osobliwość i tyle! — Krzyk od powierzchni aż do dna
Dostrzegam na całej tafli,
Nawet tam, gdzie leżą cienie.
Jezioro się dziwi. A ludzie? — Ludzie mówią: „Jakoś to będzie...”
Nie dziwi ich taka zima.
I to, czy ona jest, czy jej nie ma.
Jezioro nie przyjmuje tego tak.
Ono chce zupełnie innego taktu.
Żeby ściskał je potężny lód.
I by pozostawał ślad rybaków.
I nie jedna była przerębel.
I trawa wokół nie rosła.
Tak, ono nie chce anomalii —
Jezioro w porannej mgle...
4 stycznia 2020
Kuźnia
Nazywała się „pracownią kowalską”. Sto lat temu ta kuźnia była we wsi. Zazwyczaj była dumą pańską, zwłaszcza wiejscy kowale. Na całą okolicę wirtuozi. Gdzieś pozostała po nich pamięć. Choć były różne metamorfozy, ogień nie zgasł. Nie przygasł.
W kołchozie ta kuźnia dzwoniła. I sympatię ludzi zdobył ten kowal, niezwykle zdolny. Po biblijnemu zwał się Maftej. Nie był prorokiem. Ale miał uczniów, którzy z ochotą zaczynali naukę rzemiosła, jak wszyscy, od pomocników. I popiół wżerał się w skórę...
I pytasz teraz: gdzie ten popiół? Gdzie to kowalskie palenisko? Gdzie? Czy ono potrafiło latać? Potrafiło dmuchać dzień za dniem. I nie ma już tego budynku. Pomogli mu się rozpaść. Cóż zrobisz? Procesy niszczące jak pyłek zmiotły tę kuźnię. To nie czyjeś okupanckie działania. To swoje. I martw się, nie martw się. Lecz nie tylko „pracownię kowalską”, ale i „kuźnię” zapomną kiedyś...
2 stycznia 2020
Jak chłopcy szli wdziesięciu
Przypomniały mi się czemuś tamte dorosłe. Szli powósemku. Wdziesięciu. I zaczęli śpiewać. Trzymali się po prostu za ramiona. I przestrzeń się wyrównywała, jak rzeka między stromymi brzegami. A mówią, że teraz tak nie chodzą. I nie śpiewają idąc. Inny czas, i obyczaje, i moda. Tylko mijają, jak zawsze, kolejne dni. Na wspólną pracę się zbierają. Zdarza się. Tam praca naprawdę nie jest lekka. Lecz jeśli po niej nie śpiewają, to jakaś niepełna wspólna praca. A trzeba tylko dwóch-trzech chłopców. Niech staną wczterech. W sześciu. A ich pieśń niech popłynie nad górą i nad wszelkimi skupiskami chmur.
I tak pójdą, jak ci z „Babilonu XX”, w filmie Mykołajczuka. Tam muzyka w ruchu, w całym słońcu, w mękach i w szelescie liścia. I wspominasz życie jeszcze nie dorosłe. Jak chłopcy szli wdziesięciu. I w zgodzie tak trzymali się po prostu za ramiona jeden drugiego. I przestrzeń się wyrównywała, jak rzeka między stromymi brzegami.
29 grudnia 2019
Zmartwychwstanie muzyki. W Niemczech kiedyś przy każdej kurii był własny kompozytor. I on tworzył. I pieśni, łagodne jak przędza, toczyły się jak trawa między stepami. Byli twórcy znani i nieznani. Na jednym poziomie wśród sfer muzycznych. Nikogo z nich nawet nie wyróżniano. Uważano, że każde dzieło jest arcydziełem. Ustaliły się lata i dziesięciolecia. Imion wiele, o których ludzkość słyszała. Dwudziesty wiek. Wojenna pożoga wróciła jak fala na piasku do Niemiec, do źródła agresji. Znalazł żołnierz na zgliszczach kufer. A w nim mnóstwo nut. Obcych ekspresji. A więc przeżytych męk twórczych. Dostarczono do Kijowa tę skrzynię. Leżała tu pięć dziesięcioleci. Gdy Pan zesłał łaskę Ukrainie, trofeum to odgadnięto otworzyć. I komuś przypadła taka okazja, by publicznie potwierdzić swój fach. A tych fachowców połączyła zgoda co do tego, że autorem nut jest wielki Bach. W ojczyźnie myśleli, że w ogniu wojny przepadły te muzyczne skarby. A one są. Doczekały się w warunkach milczącej walki. Bo muzyka, zamknięta na zamki, i tak zmartwychwstanie do życia. Odtworzy się prawdziwymi rękami i będzie budzić prawdziwe uczucia. 24 grudnia 2019
Poleska ballada
Było wesele na Polesiu. Były tam młody i młoda. Zeszli się goście przy lesie, który przekłada mowę rzeki. A młody siedział posępny. Nie pił, nie jadł, nie żartował. Pewnie miał taką naturę. Nagle wstał od stołu. I odszedł, i nie wrócił. W jakie pola? W jakie lasy? I kimkolwiek miał być, nie stał się tym. I nie błagaj, i nie proś. I to wesele musiało wtedy zakończyć się przedwcześnie. Były łkania i obmowy. I rwały się warkocze młodej. Była tragedia. I minęła. A zamiast niej już inna bieda. Jak napromieniowane obudziły się poleskie wsie i miasta. Przesiedlą ich nieco później. Spotykam tych ludzi. Tych Poleszuków od urodzenia. Ciekawa mowa u nich, zaiste. Mówią „furtka”, „wón”, „drwami”. I czasem chodzi dziadek z plecami zgiętymi aż do ziemi. I poprawia swoją czapkę. W ręku laska pasterska. Z przodu idzie dumnie trzy kozy. Są takie — nie za bardzo złośliwe. Prowadzą go aż pod las. On ten, który kiedyś uciekł z wesela. Do kobiety uciekł z dwojgiem dzieci. Smakował życie jak ziele. Doszedł do setnej zimy. No, prawie setnej. Kłamię. Reszta to prawda. Prawdą jest też to — żył człowiek, jakby według feng shui. Chociaż nie wiedział. Nie wiedział o tym...
22 grudnia 2019
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy przechowywany jest jeden z największych zbiorów dzieł i materiałów archiwalnych artystki-szestdziesiątniczki Ałły Horskiej. Wśród prac graficznych znajduje się sześć arkuszy cyklu „Kolędy i szczedriwki” z lat 1963—1965. Natalia KUCZER, starszy pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy. Ałła Horska (1929—1970) — utalentowana ukraińska artystka, autorka prac monumentalnych i sztalugowych, stała się „duszą ukraińskiego szestdziesiątnictwa” (R. Korohodski), jedną z liderek ruchu obrony praw człowieka. Jak pisał we wspomnieniach Jewhen Swerstiuk, „gdybyśmy wyobrazili sobie szczegółowo historię jej życia — byłaby to pouczająca opowieść o tym, jak artystka Ałła Horska odkryła swoją Ukrainę, jak szukała jej ołtarza i jak stopniowo uczyła się widzieć to, co najważniejsze w tym, co niewidoczne, dokopując się do źródeł”. Ałła Horska przyszła do Klubu Twórczej Młodzieży „Suczasnyk”, który od początku lat 60. był centrum spotkań szestdziesiątników, razem z mężem Wiktorem Zareckim. Znajomość z utalentowanymi twórcami, burzliwe życie Klubu zmieniło jej świadomość i skłoniło do stania się ukraińską artystką. Zaczęła uczyć się języka ukraińskiego i poznawać kulturę. Została uczestniczką chóru „Żajworonok”. Wspomnienia Wiktora Zareckiego potwierdzają, że „u Ałły wybuch twórczej energii był związany z Ukrainą”. Większość szestdziesiątników (M. Winhranowski, I. Dracz, W. Symonenko, I. Switłyczny, W. Stus, J. Swerstiuk, M. Płachotniuk, I. Dziuba) wywodziła się ze wsi, nie zrywała więzi z małą ojczyzną i, pomimo niszczycielskich procesów denacjonalizacji oraz propagandy religijnej, znała i kochała tradycje swojego narodu. Natomiast Ałła Horska pochodziła z rosyjskojęzycznej rodziny wysokiego urzędnika; jej ojciec w różnym czasie był dyrektorem Lenfilmu, Odeskiej Studii Filmowej, a mama artystką-kostiumologiem. W szkole Ałła Horska była zwolniona z nauki języka ukraińskiego. Dlatego nie tylko doskonale opanowała ukraiński (pomagała jej przyjaciółka Nadija Switłyczna), ale też wyprzedziła wielu towarzyszy w poznawaniu ludowych zwyczajów i obrzędów. Mykoła Płachotniuk w książce „Kołoworot” pisze o wizycie grupy młodych artystek — Ałły Horskiej, Hałyny Sewruk, Hałyny Zubczenko, Luby Panczenko — u znanego rzeźbiarza, kolekcjonera staroci Iwana Makarowycza Honczara. Było to 22 maja, w dniu powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki. Iwan Honczar cieszył się jak dziecko i był bardzo rad z zaproszenia na wieczór szewczenkowski. Z młodzieńczym zapałem zabrał się do pokazywania gościom połtawskich ręczników. Artystka zamierzyła stworzyć galerię portretów najwybitniejszych postaci ukraińskiej kultury — w jej spuściźnie znajdują się wizerunki Tarasa Szewczenki, Ołeksandra Dowżenki, portrety współczesnych — I. Switłycznego, W. Symonenki, B. Antonenki-Dawydowycza, Lesia Taniuka, J. Swerstiuka, Iwana Dracza. Razem z Lesiem Taniukiem marzyła o Młodzieżowym Teatrze Ukraińskim, stworzyła szkice kostiumów do sześciu przedstawień — żadne z nich nie zostało zatwierdzone. I wśród tych prac — równie gruntownie i profesjonalnie wykonano szkice kostiumów z cyklu „Kolędy i szczedriwki” — dla grupy kolędników, z którymi świętowała Nowy Rok. Na początku lat 60. szestdziesiątnicy zaczęli kolędować na Nowy Rok. Najwyraźniej początkowo władza zachęcała do widowisk w stylu ludowym. Kompozytor i muzykolog, aktywny uczestnik ruchu szestdziesiątników Leopold Jaszczenko pisał, że na początku lat 60. kompozytor, profesor Konserwatorium Kijowskiego Pyłyp Kozycki zwrócił się do KC KPU z prośbą o przywrócenie ludowego zwyczaju — kolędowania i szczedrowania na Nowy Rok. Zezwolenie dano, ale pod warunkiem, aby z pieśni usunięto słowa o treści religijnej i pisano teksty o dostatnim, szczęśliwym życiu. Prasa podchwyciła ten pomysł, poeci pisali spersonalizowane teksty-życzenia dla zasłużonych ludzi. W konserwatorium zorganizowano brygadę, która miała witać znane osobistości personalnymi szczedriwkami. Iryna Żyłenko w dzienniku pisała o nagraniach 27 grudnia 1961 roku: „Zawieźli nas do studia dokumentalnego i nagrywaliśmy szczedriwki dla kroniki filmowej. Nagraniem kierował Mychaś Sirenko”. 31 grudnia twórcza młodzież chórów „Wesnianka” i „Żajworonok” zebrała się w domu Iryny Żyłenko, przebrała się i poszła kolędować: „Wesnianka” do działaczy uniwersyteckich, a „żajworonięta” na ulicę Kociubynskiego, do domu pisarzy. „Jak nas przyjmowali! Stepan Roczyn z Tamarczką Kołomijec aż płakali. Stelmach przyniósł ogromną butlę domowego wina i dał dużo pieniędzy. I też wycierał oczy. A my przecież śpiewaliśmy świetnie! Wzruszone oczy gospodarzy można było zrozumieć, wszak większość z nich słyszała kolędy chyba tylko w dzieciństwie… Małyszko śpiewał z nami. Woronko przyniósł ogromny kawał słoniny. Wasyl Kuczer był chory, więc śpiewaliśmy przy jego łóżku, nawet tańczyliśmy. A on patrzył na nas szczęśliwymi oczami. Byliśmy jeszcze u I. Le, N. Rybaka, Sobki, Kryżaniwskiego, Kozaczenki, Nowyczenki, Zbanackiego, Pancza, „Koza”
Stepana Olijnyka. Nakolędowaliśmy pełną torbę jadła, napitków i kupę książek z autografami. N. Rybak namówił nas, żeby pójść pokolędować u Kornijczuka, do którego wybierał się na spotkanie Nowego Roku. Przyjmowali nas tam prawdziwie po królewsku”. Kolędniczych grup było kilka. Grupa kolędnicza KMT formowała się 31 grudnia 1963 roku w mieszkaniu Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego. To były złote czasy „odwilży”, niezmącone aresztowaniami, czas romantyzmu i wiary w zwycięstwo demokracji. Pierwszym sekretarzem KC KPU był Petro Szełest. Więc kiedy kolędnicy przychodzili do pisarzy, bardzo lojalnych wobec władzy — Pawła Tyczyny, Mykoły Bażana, Olesia Honczara, Mychajła Stelmaha i innych, otwierano im drzwi. Ze wszystkich wspomnień uczestników tamtych wydarzeń najdokładniej istotę bożonarodzeniowego widowiska przekazał Mykoła Płachotniuk, wtedy student instytutu medycznego, później więzień polityczny radzieckich więzień, a w czasach Niepodległości — organizator i dyrektor Muzeum Szistdesiatnyctwa. Reżyserem bożonarodzeniowego widowiska był Wołodymyr Neredenko, a dyrygentem śpiewu Leopold Jaszczenko. Kostiumy przygotowywały artystki Ludmyła Semykina i Ałła Horska. KMT przeprowadzał bezpłatne noworoczne loterie. Pieniądze z worka Michonoszy i loterii kolędnicy oddawali do kasy społecznej, z której część wydawano na szycie strojów ludowych dla kolędników następnego roku, a część wykorzystywano na pomoc studentom, którzy żyli z jednego stypendium lub bez niego. Kiedy w 1965 roku pojawili się więźniowie polityczni, zebrane pieniądze wykorzystywano na pomoc dla nich i ich rodzin. Kiedy aresztowano Iwana Switłycznego, grupa kolędników, która szła do Borysa Antonenki-Dawydowycza, specjalnie przeszła obok KGB (prowadził ją „brzoza” W. Czornowił) i głośno zaśpiewała kolędę. Nie wiedzieli, że ich towarzysza już tam nie było. Cenną informację o roli Ałły Horskiej w organizacji grup kolędniczych znajdujemy we wspomnieniach dysydentki Switłany Kyryczenko, żony Jurija Badzia: „Kolędowanie od początku lat 60. rodziło się, kształtowało, inspirowało — dla mnie, dla kręgu jej przyjaciół — właśnie w jej domu przy ulicy Riepina. (…) Ałła — główna scenarzystka noworocznego widowiska, twórczyni głównych masek — dusza i energia naszego kolędowania”. Poetka Iryna Żyłenko była poruszona jej zapałem w przygotowywaniu kostiumów, przecież miały służyć na jeden-dwa wieczory: „Ałła ma bezsprzeczny talent teatralnego artysty. Ale ponieważ temu talentowi powiedziano „wio!” — odnalazła się w oprawie wszelkich naszych świąt, wieczorów i imprez. Teraz przygotowuje lalkowy noworoczny teatr-szopkę. Takie nowoczesne, charakterystyczne postacie! Już wyprosiłam u Ałły po świętach jedną z lalek. Przygotowują kostiumy: krowa, czarty, wiedźmy, śmierć, kozy, młoda i młody, Mamaj itd.”. Ałła Horska oddawała się tworzeniu kostiumów. Jej seria „Kolędy i szczedriwki” to gotowe artystyczne obrazy do scenicznego wcielenia. Nie ma wątpliwości, że artystka konsultowała się z Iwanem Honczarem w sprawie wiernego odtworzenia kostiumów postaci. Leopold Jaszczenko pisał o wspólnym świętowaniu Bożego Narodzenia w domu rzeźbiarza, wśród gości było małżeństwo Horskiej-Zareckiego. W kolekcji NMU Ukrainy przechowywanych jest sześć arkuszy graficznych Ałły Horskiej z wizerunkami postaci szopkowego widowiska. To „Bóg Ojciec”, „Kolędnik z gwiazdą”, „Koza”, „Śmierć”, „Maskarada” oraz „Kolędnik”. Jak zaznaczył syn artystki Ołeksij Zarecki, wszystkie one zostały wykonane w latach 1963—65. W tych arkuszach widać artystyczną fascynację malarki kostiumami teatralnymi Anatola Petryckiego. Tak, „Koza” demonstruje nie tylko szczegółowy opis ubioru (długi brązowy kożuch z „barankami”, kozacki pas i czerwone buty), ale także artyzm samego rysunku: formalne podejście z elementami kubizmu, dynamizm postaci. Świadomie ubiera kozę nie w kożuch — ubiór ludowy, a w długi wykwintny kożuch do pięt. Taki kożuch nosiła Ałła Horska. Wśród sześciu szkiców wyróżnia się głębszą i bardziej filozoficzną interpretacją postać Śmierci. To przedstawienie wykracza poza ramy postaci szopkowych i zachwyca lakonicznością oraz wyrazistością. Faktycznie użyto tylko dwóch kolorów — białego i czarnego. Praca mogłaby być samodzielnym dziełem artystycznym — to uogólniony obraz Śmierci. Ogólnie wszystkie sześć arkuszy wykonano z uwzględnieniem wymagań prezentacji dla teatru. Możliwe, że Ałła Horska miała nadzieję na rozwinięcie tego tematu i stworzenie bożonarodzeniowego święta dla telewizji lub scenicznego wcielenia. W tamtych latach w radiu często brzmiały audycje poświęcone sztuce ludowej. W telewizji, która zaczynała wchodzić w życie radzieckich ludzi, również pojawiały się filmy krótkometrażowe o ludowych mistrzach, zwyczajach i obrzędach Ukraińców. Sama atmosfera życia stolicy była przesiąknięta ideą czerpania ze swoich źródeł. Tak trwało prawie do końca lat sześćdziesiątych. Mychajło Płachotniuk pisał o występie legendarnego Iwana Kozłowskiego w 1969 roku w Operze, kiedy po zakończeniu pieśni artysta wyjął z kieszeni garść ziarna i zaczął kolędować. „Kolędnik z gwiazdą”
Kolędnicy budzili świadomość narodową i sami nabierali sił od niezapomnianych gospodarzy: Mychajłyny Kociubynskiej, artystki-dysydentki Tetiany Cymbał, byłego więźnia politycznego pisarza Borysa Antonenki-Dawydowycza, kompozytora Witalija Kirejki, pisarzy Olesia Honczara, Serhija Płaczyndy, Mychajła Stelmaha, rzeźbiarza i etnografa Iwana Honczara, poety Dmytra Pawłyczki, od młodego Wasyla Stusa, historyka Mychajła Brajczewskiego, literatów-szestdesiatnykiw Jewhena Swerstiuka, Iwana Switłycznego, Liny Kostenko. Niezapomniane wspomnienie pozostało z wizyty w mieszkaniu Pawła Tyczyny: razem z Lidiją Petriwną witał przy progu, zapraszał do salonu, jego postawa promieniała świąteczną uroczystością, później jego głos wplatał się w młode głosy. Następnie poeta wyjmował klarnet i wygrywał melodię kolejnej kolędy. „W tamtych chwilach był z nami Gołąb-Duch, natchniony twórca Słonecznych klarnetów” — wspominała Switłana Kyryczenko. W kontekście zafascynowania szestdesiatnykiw zwyczajami ludowymi należy koniecznie wspomnieć film-arcydzieło Serhija Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków”, który kręcono właśnie w latach 1963—1964. Obraz był wypełniony genialnymi kadrami, w tym kolędowania, autorstwa operatora Jurija Illenki. Nowatorstwem reżysera Paradżanowa było to, że w zdjęciach uroczystości i scenach masowych grali prawdziwi Huculi w swoich strojach. Faktycznie Paradżanow, oprócz wartości artystycznej filmu, pozostawił cenny materiał faktograficzny kultury ludowej, którą niszczył radziecki system denacjonalizacji. Dlatego te kadry tak poruszają. Ałła Horska również widziała ten film. Wielu spośród szestdesiatnykiw bywało w Kryworiwni na Huculszczyźnie i obserwowało fantasmagoryczne obchody Bożego Narodzenia. Ałła Horska, artystka z wysoką poprzeczką osiągnięć artystycznych, historycznych, filozoficznych tematów, tak samo głęboko zanurzała się w zjawiska kultury ludowej. Podobnie jak jej mąż Wiktor Zarecki, nie lubiła powierzchowności i uproszczeń, kiedy etnografizmem zastępowano to, co narodowe. W swoich notatkach Ałła Horska pisała: „Artysta należy do tego czy innego narodu tylko wtedy, gdy będzie wychodził z założeń estetycznych sztuki ludowej i będzie rozwijał je w swoich dziełach”. Cykl „Kolędy i szczedriwki” potwierdza powagę podejścia artystki do przyswajania kultury ludowej. Dzieła Ałły Horskiej znajdują się w Narodowym Muzeum Sztuki w Kijowie, Narodowym Muzeum Sztuki im. Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie, Centralnym Państwowym Archiwum Literatury i Sztuki Ukrainy, Muzeum Szestdesiatnyctwa, jednej z największych na świecie kolekcji nonkonformizmu na terenach ZSRR Nortona i Nancy Dodge z Uniwersytetu Rutgersa, Muzeum Muru Berlińskiego Checkpoint Charlie. W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy przechowywany jest bodaj największy zbiór jej prac artystycznych, przekazany w 1996 roku przez jej syna Ołeksija Zareckiego.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Ołeksandra BIEŁENKIEGO Premiera spektaklu „Grillenparz i Chór świerszczy” odbyła się w ramach obchodów Dwustronnego Roku Kultury między Ukrainą a Austrią. Sztukę napisał współczesny austriacki dramaturg Thomas Arzt. Utwór jest niezwykły, bardzo nowoczesny. Niestandardowy gatunek spektaklu, zaproponowany przez reżyserkę Irynę Kliścewską, to tragikomiczny Fastnachtspiel, umownie mówiąc, niemiecka farsa. W sztuce istnieje miks historii mistyczno-detektywistycznej, w której rozwiązanie, oczywiście, znajduje się na końcu. Wszystko zaczyna się od imprezy firmowej austriackiej spółki, która co roku odbywa się na łonie natury, gdzie zwykłe zasady i normy, niestety, przestają obowiązywać... Atrakcją premierowych pokazów spektaklu było to, że odwiedził je Thomas Arzt. – Tę sztukę napisałem w 2011 roku, premiera odbyła się w Wiedniu. Od tego czasu stworzyłem 15 sztuk – opowiedział dramaturg. – Zawsze się denerwujesz, gdy masz możliwość jeszcze raz spojrzeć na swoje dzieło z dystansu. Jestem wdzięczny za wspomnienia, które wywołała we mnie kijowska inscenizacja. Teatr „Kołeso” od dawna interesuje się twórczością austriackich autorów. Wystawiono tu już kilka ich sztuk. Tym razem wybrano mnie. Kończy się ukraińsko-austriacki rok kultury. Było bardzo wiele wydarzeń zarówno ze strony austriackiej na Ukrainie, jak i z ukraińskiej w Austrii. Na Ukrainie wydarzenia wspierało Austriackie Forum Kultury. Po raz pierwszy przyjechałem do waszego państwa. Na Zachodzie wciąż panuje uprzedzone podejście do krajów wschodnich. Chciałem zobaczyć, jak jest tu naprawdę. Bardzo spodobał mi się Kijów. To młode, otwarte miasto, w którym czuć wiatr zmian. Byłem na wycieczce, mam wiele nowych ciekawych znajomości. Sztuka „Grillenparz i Chór świerszczy” to historia o wspomnieniach, o których staramy się zapomnieć. Pokazano niewielką firmę, której pracownicy rok temu popełnili zbrodnię. Przyjeżdżają w to samo miejsce, aby znów świętować imprezę firmową. I tutaj wypływają wspomnienia. Wszyscy pracownicy firmy znów przeżywają te same uczucia, co rok temu. Widzimy pewną spiralę przemocy. A gajowy, czy myśliwy, jest symbolem tych wspomnień. Kijowska inscenizacja wydała mi się bardzo nasycona i intensywna. Podczas spektaklu stale przebywasz w napięciu i czujesz, że zaraz ma wydarzyć się coś bardzo ważnego. Aktorzy poważnie i szczerze podeszli do swoich ról i charakterów. Myślę, że publiczność zadała sobie pytanie: kim jest człowiek, co w nas zostało z natury i kiedy nadejdzie ten moment, gdy w człowieku budzi się bestia. Ta sztuka daje wielką przestrzeń dla skojarzeń. Bardzo żałuję, że nie znam języka ukraińskiego i nie mogłem w pełni śledzić rozwoju wydarzeń. Temat Ojczyzny i rodzinnego kraju jest przewodni w mojej twórczości. Staram się pokazać go z różnych stron. Ostatnio moje sztuki nabierają politycznego kierunku. Sztuka musi brać na siebie odpowiedzialność, pokazywać pewne zjawiska, opowiadać o nich. Czasami prowadzić pracę wyjaśniającą. W szczególności interesuje mnie, jak człowiek reaguje na takie pojęcia jak strach, terroryzm i migracja. Mam nadzieję na kontynuację współpracy z ukraińskimi teatrami. Coraz więcej pojawia się tematów, które jednoczą Ukrainę z zachodnim światem. I trzeba to aktywnie wykorzystywać… A dyrektor-kierownik artystyczny Kijowskiego Akademickiego Teatru „Kołeso”, artystka ludowa Ukrainy Iryna Kliścewska opowiedziała o owocnej współpracy teatru z Austriackim Forum Kultury, która trwa już od dziesięciu lat. Zasługuje na szacunek to, jak Austria dba o swoją kulturę i o to, aby wiedziano o niej więcej na świecie. Dzięki takiej współpracy dla ukraińskiego widza otwierają się wiele nieznanych wcześniej nazwisk. Jednym z nich jest wybitny reżyser, aktor, dramaturg XIX wieku Johann Nestroy, którego spuścizna twórcza składa się z sześciu tomów dramaturgii. Na Ukrainie praktycznie o nim nie wiedziano, dopóki w teatrze „Kołeso” nie wystawiono jednej z jego ostatnich sztuk – wodewilu „Dawne sprawy, albo Miłosne zamieszanie”. Potem były inscenizacje sztuk Petera Handkego „Kaspar” oraz „Szkandal z publicznością” (nawiasem mówiąc, niedawno ten autor został laureatem Nagrody Nobla), Felixa Mitterera „Kobiety Mozarta”, Franzobela „Poskromienie złośnicy” (wolna interpretacja światowej sławy komedii Szekspira) i inne. Wszystko to unikalne sztuki, ponieważ spektakle na ich podstawie nie są grane nigdzie indziej na Ukrainie. Powstał pomysł nowego wspólnego projektu teatru „Kołeso” i Austriackiego Forum Kultury. Tekst do inscenizacji pomógł wybrać znany ukraiński tłumacz Iwan Meheła. Sztuka „Grillenparz i Chór świerszczy” zainteresowała Irynę Kliścewską, ponieważ poruszone w niej tematy są bardzo aktualne i zapewne takimi jeszcze długo pozostaną. Rytm spektaklu jest bardzo aktywny. Przed zasłużonymi artystami Ukrainy Natalią Nadiradze-Wrońską i Serhijem Ładesowem, wiodącymi aktorami Marią Hruniczewą, Aliną Procenko, Denysem Draczewskim, Ołeksandrem Sołowoniukiem stało niełatwe zadanie. Przecież musieli nie tylko tworzyć pewne wizerunki, ale i błyskawicznie przechodzić w inną postać – stawać się świerszczami. Jak pokazały pierwsze pokazy, udaje im się to bardzo dobrze. Lepiej zrozumieć bohaterów pomagają ich ruchy (plastyka i tańce Anny Łysenko). Również postacie wykonują piosenki, muzykę do których napisał Wołodymyr Dadykin, a teksty – Arkadij Harcman. Wielką pracę w przygotowaniu numerów wokalnych wykonała Maryna Hraczowa. Zapada w pamięć także rozwiązanie scenograficzne. Składa się ono z czterech elementów – las, góra, łąka i strumień. W spektaklu wszystkie te elementy zostały udanie połączone w jedną przestrzeń. Do końca sezonu w teatrze obiecują jeszcze jedną premierę (co to będzie za inscenizacja, na razie trzymają w tajemnicy). Aktywnie będzie pracować nowa, czwarta scena „Kołesa”, gdzie będą odbywać się wieczory muzyczne i poetyckie. Wykorzystają tutaj także przestrzeń teatralnego dziedzińca. * * * Pokaz spektaklu „Ostatni bohater samobójstwa” odbył się w ramach Ukraińskiego formatu Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Spektakli Kameralnych AndriyivskyFest. W ramach tego formatu swoje spektakle co miesiąc prezentują profesjonalne teatry z różnych regionów Ukrainy. Stołeczny widz miał już okazję zobaczyć prace teatrów z Kropywnyckiego i Lwowa. A lepszy spektakl kameralny zostanie zaproszony do udziału w międzynarodowym programie festiwalu w czerwcu 2020 roku. – Bardzo miło, że przyjaźnimy się z tym teatrem, dziękuję gościom z Ługańszczyzny za wsparcie „Grillenparz i Chór świerszczy”
ukraińskiego formatu — podkreśliła dyrektor festiwalu Iryna Kliszczewska. — Ten format jest interesujący nie tylko dla tych, którzy przyjeżdżają na nasz festiwal, ale także dla tych, którzy oglądają te spektakle, interesują się tym, co dzieje się w innych miastach Ukrainy. Szczególnie miło, że na pokaz spektaklu przybyła autorka sztuki Neda Neżdana… Akcja spektaklu rozgrywa się na dachu wieżowca — mistycznym miejscu, gdzie podejmuje się brzemienne w skutki decyzje, a poza tym jest to zwykłe schronienie dla kocich randek. Zdradzona kobieta zamierza popełnić samobójstwo. Na przeszkodzie staje jej nagle nieznajomy. Beznadziejna atmosfera samotności w zawrotnym tempie zmienia się w kryminał, farsę, fantastykę, melodramat… Jak wyznała Neda Neżdana, sztukę napisała 15 lat temu. Był to okres, kiedy autorka aktywnie pisała na zamówienie teatrów i większość jej utworów od razu trafiała na scenę. Ale tę sztukę postanowiła stworzyć dla siebie, a nie dla konkretnego teatru. To kameralny, intymny utwór, choć nie ma tu żadnych paraleli z życiem pani Nedy. To utwór o samotnych ludziach, a jednocześnie — o ich twórczej i rodzinnej realizacji. Dramatopisarka starała się pokazać różnicę poglądów mężczyzny i kobiety. Jeśli dla kobiety najważniejsza jest szczerość, to dla mężczyzny — zaufanie. To jak dwie planety. A jednoczenie dwóch płci to zawsze skomplikowany proces, niczym skok w przepaść, podczas którego można wzlecieć albo się rozbić. Początkowo w sztuce było tylko dwoje bohaterów — mężczyzna i kobieta na dachu. Ona próbuje skoczyć, on — ją powstrzymać. Z tego zawiązuje się intryga. Ale potem pojawiła się para kotów ze swoim ironicznym, zewnętrznym spojrzeniem na ludzi, która dopełnia i komplikuje sytuację relacji „mężczyzna-kobieta”. Kiedy Neda Neżdana przygotowywała do druku swoją pierwszą książkę, zobaczyła, że wszystkie inne sztuki są już wystawione, a ta nie. Zrozumiała, że skoro napisała ją sama dla siebie, to sama musi ją również wystawić. Premiera odbyła się na scenie Kijowskiego Teatru „Mist”. Po tym utworem zainteresowały się także inne teatry. „Ostatni bohater samobójstwa” Sztukę wystawiono w Kijowskim Miejskim Teatrze Lalek, teatrach Macedonii, Australii, Armenii. Już po napisaniu utworu autorka przeczytała statystyki, że na Ukrainie najwięcej samobójstw to skoki z wysokości, a główną przyczyną jest nieodwzajemniona miłość. Jak widzimy, u podstaw utworu leży wielki problem społeczny samotności i niepotrzebności ludzi. Współpraca Nedy Neżdanej z Ługańskim Teatrem Muzyczno-Dramatycznym rozpoczęła się dawno. Kierownik literacki tego teatru zobaczyła w antologii „W oczekiwaniu na teatr” jedną z pierwszych sztuk dramatopisarki „I mimo wszystko cię zdradzę”, poświęconą Łesi Ukraińce, i zaproponowała wystawienie. Premiery tego utworu odbyły się w Ługańsku i Siewierodoniecku. Obecnie mamy trzecie sceniczne odczytanie jej utworu w tym teatrze. W spektaklu występują aktorzy Wołodymyr Błahyj, Natalija Karczkowa, Julija Sydorczenko, Ołeksandr Lutyj oraz Ksenija Otrowercha. Opowiada reżyser-inscenizator, główny reżyser teatru Wołodymyr Moskewczenko: — Na tym festiwalu jesteśmy już po raz drugi. W ubiegłym roku prezentowaliśmy spektakl „Stacja” według sztuki Ołeksandra Witra. A teraz wystawiamy sztukę jego żony Nedy Neżdanej. Premiera odbyła się zaledwie tydzień przed pokazem w teatrze „Kołeso” na dużej scenie naszego teatru. Jednym z naszych głównych zadań jest to, aby na scenie pojawiała się współczesna dramaturgia, współczesna pod względem czasu napisania, myśli i nastroju. Oczywiście nie zapominamy też o klasyce. Trzecim naszym kierunkiem jest dramaturgia światowa. Chcemy tym połączeniem pobudzić wschodnioukraińskiego widza i sami jako teatr wzrastać. Mieszkańcy miasta i obwodu wciąż odkrywają nasz teatr. Choć mamy już swojego widza, który chodzi na ten sam spektakl po kilka razy. Staramy się oderwać ludzi od wszystkiego, co szare w ich życiu. A poczucie przebywania blisko linii frontu dodaje szczególnego natchnienia i wewnętrznej siły aktorom oraz wszystkim pracownikom teatru… Trwa Ukraiński format festiwalu. Już 23 stycznia do Kijowa zawita Winnicki Teatr imienia Mykoły Sadowskiego, a w kolejnych miesiącach czekają tu na zespoły teatralne z Czernihowa i Chersonia. W Kijowskim Akademickim Teatrze „Kołeso” niemal jednocześnie miały miejsce dwa wydarzenia, znaczące nie tylko dla teatru, ale i całego życia teatralnego stolicy. Premiera spektaklu „Grillenparz i Chór świerszczy” oraz pokaz spektaklu „Ostatni bohater samobójstwa” według sztuki Nedy Neżdanej „Samobójstwo samotności” Ługańskiego Obwodowego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego (m. Siewierodonieck).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
genem Swerstukiem podzielili się radziecki dysydent i więzień polityczny radzieckich łagrów, historyk ruchu dysydenckiego Wasyl Owsijenko, były więzień polityczny, działacz społeczny, uczestnik ruchu narodowowyzwoleńczego Oles Szewczenko, przewodnicząca Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych Orysia Sokulska… Dołączyli do nich Marharyta Dowhan — szestdesiatnycia
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUK’JANCZUK Tradycyjnie 12 stycznia w Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej odbył się „Wieczór świątecznych Wasyli”, zapoczątkowany w 1989 roku przez legendarnego więźnia sumienia, filozofa i publicystę Jewhena Swerstuka dla upamiętnienia znanych Wasyli: Stusa, Symonenki, Czumaka, Ellana Błakytnego, którzy urodzili się w dniach świąt Bożego Narodzenia. 12 stycznia — Dzień ukraińskiego więźnia politycznego — obchodzony jest od 1975 roku z inicjatywy Wiaczesława Czornowoła, gdyż właśnie tego dnia w 1972 roku na Ukrainie rozpoczął się „generalny pogrom” ukraińskiego pokolenia lat sześćdziesiątych. W ciągu kilku poświątecznych dni 1972 roku aresztowano Wasyla Stusa, Iwana Dziubę, Jewhena Swerstuka, Wiaczesława Czornowoła, Iwana Switłycznego, Iwana Hela oraz innych przedstawicieli ukraińskiego ruchu narodowo-demokratycznego. Komunistyczna władza pragnęła zniszczyć w Ukraińcach ostatnie przejawy pragnienia niepodległości. W tym celu odbierano społeczeństwu liderów ideologicznych. Totalitarna władza radziecka liczyła na to, że tak jak podczas Wielkiego Terroru lat 1937—38, aresztowani dysydenci z powodu surowych wyroków zaczną się łamać. Lecz to się nie stało — każdy z dysydentów, mimo że pozostawał sam na sam z totalitarnym reżimem, nauczył się zwyciężać totalitarny system. Genialny Wasyl Stus nazywał tę życiową wytrwałość „prostostaniem”. Niestety, także w naszych czasach historia totalitaryzmu się powtarza. Obecnie już w rosyjskich więzieniach oraz na okupowanym Krymie za kratami zimowe święta spędziło wielu ukraińskich więźniów politycznych, ponad setka Ukraińców przebywa w piwnicach okupowanego przez Rosję Donbasu. Ukrainie i dziś przychodzi walczyć o wyzwolenie swoich synów i córek — współczesnych więźniów politycznych Kremla. Dlatego na „Wieczorze świątecznych Wasyli” wspomnienia o dysydenckim braterstwie oraz o fenomenie „prostostania” przeplatały się z rozważaniami o historycznych lekcjach, które się powtarzają, o obecnych kremlowskich więźniach oraz współczesnej imperialnej totalitarnej Rosji. W Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej zebrało się wielu ludzi, którzy uczcili ukraińskich dysydentów okresu radzieckiego i podkreślili, że nie wolno zapominać o obecnych ukraińskich więźniach politycznych Kremla. Każdy musi pamiętać o tym, że świąteczny nastrój pod pokojowym niebem gwarantują ci, którzy z bronią w ręku bronią Ukrainy na wschodzie, oraz ofiary tych, którzy przebywają w zimnych rosyjskich więzieniach i w piwnicach tymczasowo okupowanych terytoriów. Wspomnieniami o Wasylu Symonence, Wasylu Stusie oraz Jewhenie Swerstuku, a także wspomnieniami o ruchu szestdesiatnykiw dzielili się: Marharyta Dowhan — szestdesiatnycia, działaczka społeczna i kulturalna, Ołeksandr Suhojanko — działacz społeczny, redaktor naczelny gazety „Nasza wira”, Wołodymyr Wiatrowycz — deputowany ludowy Ukrainy, Ołeksandra Matwijczuk — obrończyni praw człowieka, przewodnicząca zarządu Centrum Wolności Obywatelskich, Wira Sołowjowa — dyrektorka wydawnictwa „Klio”, inicjatorka wieczoru… Wystąpili także autorka-wykonawczyni, laureatka wielu festiwali poezji śpiewanej Nela Franczuk oraz gitarzysta, aranżer Hryhorij Łukjanenko… Prawdziwą ozdobą „Wieczoru świątecznych Wasyli” stało się pojawienie się niedawno wyrwanych z łap reżimu putinowskiego najnowszych więźniów politycznych — Ołeha Sencowa, Ołeksandra Kolczenki oraz Wołodymyra Bałucha. A ludowa artystka Ukrainy Switłana Myrwoda podarowała obecnym piosenkę „Nasi Wasylowie” do słów Władlena Kowtuna i muzyki Ołeksandra Czernehy. Tradycyjnie uczestników wydarzenia witał kolędami i szczedriwkami dziecięcy teatr folklorystyczny „Daj Boże”. Organizatorami wydarzenia byli Kijowska Rada Miejska, wydawnictwo „Klio” oraz organizacja społeczna „Centrum Wolności Obywatelskich” przy wsparciu informacyjnym Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, tygodników „Słowo Proświty” i „Ukraińska gazeta literacka” oraz Radia Kultura. W celu wsparcia ukraińskich więźniów politycznych, którzy przebywają w niewoli, na wieczorze zorganizowano pisanie listów do więźniów Kremla. Dla nich każda kartka z dobrymi słowami to przypomnienie, że nie są zapomniani i że czeka się na nich na wolności w rodzinnej Ukrainie. Wydawnictwo „Klio” zaprezentowało uczestnikom wieczoru książki o ruchu oporu lat 60—80., wspomnienia Jewhena Swerstuka, Wasyla Owsijenki, Marharyty Dowhan, a także wspomnienia o Wasylu Stusie. Ze sceny brzmiała poezja Wasyla Stusa, Wasyla Symonenki, któremu 8 stycznia stuknęłoby 85 lat, oraz występy laureatów nagrody im. Wasyla Stusa: aktora i barda Kyryła Bulkina, autora-wykonawcy Ihora Żuka, bandurzysty i lirnika, lidera grupy „Choreja Kozacka”, artysty ludowego Ukrainy Tarasa Kompaniczenki… 21 stycznia 2020 roku o godzinie 17.00 w Sali Kolumnowej Kijowskiej Rady Miejskiej (ul. Chreszczatyk 36) odbędzie się wieczór literacko-artystyczny, poświęcony Dniu Jedności Ukrainy i 30. rocznicy żywego łańcucha Zjednoczenia. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” Organizatorzy wydarzenia: Ogólnoukraińskie Towarzystwo
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FIŁIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Wydział kultury Eduard OWCHARENKO Wydział korekty Olga ŻMUDOWSKA Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe