Strona · s. 7strona oryginału ↗
Represjonowani krewni Łesi Ukrainki. Poświęcone 150. rocznicy urodzin poetki i pamięci jej bliskich
Слово Просвіти, №03 за 2021 рік
Anna STOLAROWA, członek honorowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, autorka książki „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”, laureatka nagrody im. Dmytra Bahalija, m. Charków. Ciąg dalszy. Początek w numerze nr 2 w 2021 r. „Dragomanowa (z męża Kosacz) Olga Pietrowna, siostra M. P. Dragomanowa. W 1882 r. objęta nieformalnym nadzorem w Nowogrodzie Wołyńskim, ponieważ wyróżniała się socjaldemokratycznym kierunkiem o odcieniu ukrainofilskim. W 1887 r. podczas pobytu w Kijowie podejrzana o korespondencję o charakterze przestępczym, przez co ponownie objęta nieformalnym nadzorem, na mocy zarządzenia departamentu policji z 30 kwietnia 1887 r.” — to już zapis o matce Łesi Ukrainki w tym samym „Słowniku”. Imię Ołeny Pcziłki było w ZSRR przemilczane. W niepodległej Ukrainie nadszedł czas, aby choć krótko opowiedzieć o roli tej pisarki, działaczki społecznej i matki nie tylko Łesi Ukrainki, ale jeszcze pięciorga utalentowanych dzieci, które wychowała w duchu patriotyzmu narodowego w wierności Ukrainie. Znanych jest 155 listów Łesi do matki, które zaczynają się od słów „Droga mamusiu!” i kończą „Twoja Łesia!”, oraz wiersz poświęcony „Kochanej mamie”: Oj, czy tak pięknie w jakimś kraju, Jak tu, na naszym ojczystym Wołyniu! Noc otuliła białe chaty, Niczym małe dzieci matka… Wysoka kultura pedagogiczna w rodzinie wchłonęła w siebie najlepsze cechy starodawnych rodów – Dragomanowych i Kosaczów, a także odwieczne tradycje narodu ukraińskiego. Stworzyło to odpowiednie warunki i szeroką przestrzeń dla samorealizacji oraz rozwoju zdolności każdego dziecka. W swoim referacie „Praca wychowawcza”, który wybrzmiał na posiedzeniu katerynosławskiej „Proświty”, której organizatorką była Ołena Pcziłka, głosi ona swoje poglądy na rolę rodziny w wychowaniu dzieci: „Dzieci – to nasz drogi skarb, to nasza nadzieja, to młoda Ukraina. Czy dziecko wyrośnie na przyjaciela, czy na wroga Ukrainy – to w dużej mierze zależy od wychowania w rodzinie”. Z listu siostry Łesi, Olgi, do M. P. Dragomanowa dowiadujemy się: „Karmeluka” napisała nam nasza mama – sztukę w 5 aktach. Były w niej wszystkie główne wydarzenia z życia Karmeluka. Choć wystawienie jej było dość trudne, bo na scenie odbywał się nawet pożar pańskiego pałacu, ale pod kierownictwem naszego głównego reżysera, kostiumologa, budowniczego, twórcy sceny i artystów – Łesi, wywiązaliśmy się z tego zadania z honorem. Z deklamacji na naszym święcie najlepsza była brata Mykosia (4,5-letniego), bardzo ładnie i z należytym wyrazem deklamował Szczohołewa „Hej, miałem konika”. W rodzinie zawsze obchodzono jubileuszowe daty T. Szewczenki. Pod pseudonimem Ołeny Pcziłki Olga Petriwna Kosacz występowała jako pisarka, etnograf, publicystka, działaczka społeczna, dziennikarka i wydawca. Miała wielkie zainteresowanie historią Ukrainy – odwiedzała Poczajowski Monaster, założony jeszcze w XIII w., Czyhryn. Tak pojawił się poemat „Orle gniazdo”, w którym odtworzyła walkę narodu ukraińskiego przeciwko polityce kolonizatorskiej rosyjskiego caratu. Książka „Ukraiński ornament ludowy” przyniosła Ołenie Pcziłce sławę pierwszej na Ukrainie znawczyni tego rodzaju sztuki ludowej. W osobnym wydaniu ujrzały światło dzienne 31 oryginalnych utworów, dwie sztuki dla teatru dziecięcego – „Wiosenny poranek Tarasa” oraz „Bajka zielonego gaju”. Wydano 19 przekładów, wśród nich Gogol – „Wiosenne noce”, „Zapiski obłąkanego”, Hugo – „Dzieci”, Andersen – „Wielmoże i prości”, Schiller – „Przeróbka”, pisała wiersze, opowiadania, powieści. Jej komedia w 5 aktach „Światowa noc” z życia inteligencji po raz pierwszy została wystawiona w 1885 r. w Katerynosławiu przez trupę M. Staryckiego. Kiedy po ukazie emskim literatura ukraińska w granicach Rosji znalazła się pod zakazem, swoje ocalenie pisarka znalazła w galicyjskich czasopismach (Austro-Węgry), korespondencja z I. Franką była już wtedy działalnością wywrotową. A ona z nim jeszcze współpracowała, razem zajmowali się wydawaniem czasopisma „Zoria” we Lwowie, które wychodziło kosztem rodziny Kosaczów, razem z pisarką N. Kobrynską były organizatorkami i sponsorkami kobiecego almanachu „Pierwszy wieniec”, w wydaniu którego pomagał I. Franko. Dzięki jej staraniom we Lwowie wyszły „Śpiewomówki” S. Rudanśkiego, a w Galicji została wybrana przewodniczącą ukraińskiego oddziału towarzystwa chóralnego „Bojan”. Ołena Pcziłka za własne środki wydawała czasopismo „Ridnyj kraj” oraz dodatek do niego dla dzieci i młodzieży „Mołoda Ukrajina”. W styczniu 1905 r. odbyło się zebranie kijowskich obywateli w sprawie zniesienia zakazu języka ukraińskiego. Wyłoniono delegację do ówczesnego premiera Wittego, w składzie była także Ołena Pcziłka z Wołynia. Ze wspomnień pisarki: „Na początku stycznia delegacja wyjechała do Petersburga. Witte przyjął nas w swoim osobistym pomieszczeniu (Biały Dom). Wysłuchał naszych referatów. Rozmowa trwała ponad godzinę. Powiedział, że odnajdzie wszelkie możliwości, aby nasze żądanie zaspokoić”. Rok 1905 był tak groźny dla imperium, że wszystkie „możliwości” zaginęły w wirze burzliwych wydarzeń. Ale społeczeństwo nadal domagało się prawa do istnienia języka ukraińskiego. Towarzystwo „Proświta” na swoim posiedzeniu 21 stycznia 1907 r. uchwaliło zwrócić się do ministra edukacji narodowej w Petersburgu z prośbą o danie możliwości narodowi ukraińskiemu uczenia się w jego ojczystym języku. Wśród sygnatariuszy były Ołena Pcziłka i Łarysa Kosacz. I rzeczywiście nastąpiło pewne złagodzenie w tej sprawie. Rewolucję 1917 roku Ołena Pcziłka przyjęła optymistycznie, zaczęła zajmować się działalnością społeczno-oświatową, redaguje „Gazetę Hadziackiego Zarządu Ziemskiego”. W maju 1920 r. zorganizowała w m. Hadziacz święto T. Szewczenki. Obecny przedstawiciel. Od lewej do prawej: Oksana Staryćka, Łesia Ukrajinka, Olha Kosacz. 1896 r.
władzy radzieckiej zabronił przeprowadzenia święta. Wtedy ona w jego obecności podeszła do popiersia Szewczenki i owinęła je żółto-błękitną flagą. I została aresztowana. Świadkowie mówili, że ją, siedemdziesięcioletnią siwą kobietę, przywiązali do konia i tak prowadzili do siedziby Czeka. Dzięki wieśniakom, którzy ją dobrze znali i wstawili się za nią, została wypuszczona. W 1920 r., po ciężkim wstrząsie spowodowanym aresztowaniem w bolszewickim Hadziaczu, Ołena Pcziłka przeniosła się ze swojego rodzinnego gniazda Dragomanowskich do Mohylowa Podolskiego, gdzie mieszkała wtedy ze swoją rodziną najmłodsza córka Izydora. Rodzinne archiwum zostawiła pod „opieką kierownika oświaty ludowej” w celu zachowania. Już po roku wielkie archiwum zostało rozproszone i zniszczone. W związku z utratą pracy w Łocmańskiej Kamiance rodzina Olhy Kosacz-Krywyniuk również przenosi się do krewnych w Mohylowie Podolskim. Tutaj przeprowadziła się także Sudowszczykowa-Kosacz (wdowa po zmarłym synu Mychajle). Trudności materialne zmuszają je do przebijania się z utworami i przekładami do ukraińskich wydawców. Tam odpowiadali, że mogliby wydrukować, gdyby „pisemka były neutralne w treści i bez zakazanych słów (Bóg itd.). Wsewydat nie pozwala nawet na aluzję do religii i patriotyzmu”. Brak pieniędzy zatruwał życie rodziny. Wiedzieli o tym ich przyjaciele zarówno w Kijowie, jak i w Połtawie oraz Charkowie. Dobry przyjaciel w Charkowie, Mychajło Rudynśkyj, po usilnych staraniach uzyskał dla Ołeny Pcziłki wsparcie finansowe w Komitecie Pomocy Uczonym. Dzięki staraniom innych przyjaciół (w szczególności Ahatanhela Krymskiego) Ołenie Pcziłce od 17 marca 1924 r. przyznano emeryturę osobistą w „wysokości pełnej stawki 10. kategorii”. A we wrześniu tego samego roku została wybrana członkiem korespondentem Akademii Nauk Ukrainy. Były to ciężkie czasy w Akademii. O ile dwaj pierwsi prezesi Akademii, W. I. Wernadśkyj i O. I. Łewyćkyj, byli wybierani jako akademicy, o tyle trzeci prezes, Zabołotnyj, został mianowany przez Rząd. Wprowadzono nowy system pracy w Akademii – plan pięcioletni. Na pierwszym posiedzeniu nowej Rady uroczyście świętowano pamięć „wielkiego rosyjskiego pisarza i rewolucjonisty Czernyszewskiego”. Na poprzednich posiedzeniach obchodzono jubileuszowe daty T. H. Szewczenki. Na tym marcowym posiedzeniu w 1929 r. o Szewczence nie wspomniano ani słowem, tak jak nie wspomniano w ogóle o Ukrainie. W 1923 r. na Ukrainie rozpoczął się wielki polityczny proces pokazowy. Kijowskie GPU aresztowało kilka osób pod zarzutem udziału w szpiegowskiej podziemnej organizacji „Centrum Działań”. Przed sądem stanęło 18 uczonych, byli już wrogami ludu. Przyszła kolej i na Ołenę Pcziłkę. Po raz drugi czekali przyszli aresztować ją w 1930 r., miała już 80 lat, była chora i niechodząca, a kaci nie mieli transportu, żeby odwieźć ją do więzienia, więc zostawili ją pod aresztem domowym. Dziesięć dni po tej nocy, 4 października 1930 r., odeszła. Ołenę Pcziłkę chowano na Cmentarzu Bajkowym, panowała absolutna cisza, ponieważ przemówienia były zabronione. Jej imię na długo zapomniano. I dopiero 27 lutego 1991 r. Postanowieniem Rady Ministrów Ukrainy imię Ołeny Pcziłki nadano Wołyńskiej Państwowej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej. W tym samym 1991 r. wydawnictwo „Weselka” ustanowiło nagrodę literacką imienia Ołeny Pcziłki dla wyróżnienia najlepszych ukraińskich książek dla dzieci. Niech spełnią się myśli Ołeny Pcziłki, które zawarła w wierszu „Pierwszy wieniec”:
Do związku więc siostry! W naszym gaju
Wieńce pracy uplotemy –
I na korzyść rodzinnego kraju
Kobiece serce oddamy.
Za władzy radzieckiej całkowicie przemilczano ważne strony drogi życiowej rodziców, braci i sióstr Łesi, którzy stanowili jedyne środowisko duchowe, jedną z potężnych oaz ukraińskiego zjednoczenia narodowo-kulturowego. W inny sposób pielęgnowali twórczość Łesi Ukrainki, za co zostali poddani prześladowaniom politycznym ze strony władzy radzieckiej.
Olha, trzecie dziecko w rodzinie Kosaczów,
nie była po prostu ulubioną siostrą Łesi. Była dla niej gwiazdą-doradczynią, gwiazdą-światłem. A dla narodu ukraińskiego stała się prawdziwym promieniem słońca, ponieważ zostawiła nam bezcenny skarb – „Chronologię życia i twórczości Łesi Ukrainki” – prawdziwie zinterpretowane informacje biograficzne genialnej poetki. Olha ukończyła Wyższe Żeńskie Kursy Medyczne w Petersburgu. Była aktywną uczestniczką wystąpień antyrządowych, za co była aresztowana przez władze carskie dwukrotnie: w 1903 r. – w Petersburgu, w 1907 r. – w Kijowie. Po ukończeniu kursów medycznych otrzymuje stanowisko ziemskiego lekarza patronackiego dla dzieci osieroconych w Łocmańskiej Kamiance i pracuje tam do 1922 roku. A dalej, za władzy radzieckiej, życie rzuca ją do Mohylowa Podolskiego, gdzie zajmuje się działalnością pedagogiczną, w 1929 roku przeprowadza się do Kijowa, pracuje jako bibliograf w naukowej bibliotece medycznej. I nie porzuca przy tym ulubionej pracy. Zebrała i opublikowała zbiór „Ukraińskie wzory ludowe na Kijowszczyźnie, Połtawszczyźnie i Jekaterynosławszczyźnie”. We lwowskich czasopismach „Zoria” i „Dzwinok” drukowała swoje utwory i przekłady utworów prozatorskich A. Daudeta, George Sand, Ch. Dickensa, E. Orzeszkowej, Hugo, Turgieniewa, Kiplinga pod pseudonimem „Olesia Zirka”. Była wydawcą literatury dla dzieci. Jest autorką szeregu wspomnień o siostrze Łesi – „Z moich wspomnień”, „Z dziecięcych lat Łesi Ukrainki”, „Pobyt Łesi Ukrainki w Łucku”, „Notatki do biografii Łesi Ukrainki”.
Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
