Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Wasyl Pysmennyj: poeta, nauczyciel, nacjonalista, zahartowany za kratami

Слово Просвіти, №03 за 2021 рік

Olena O'Lir W konstelacji styczniowych Wasylów-poetów świeci także jasna postać Wasyla Iwanowycza Pysmennego. Był on nie tylko poetą, lecz także nauczycielem z Bożego nadania, i dziękuję Bogu, że w moich zielonych szkolnych latach podarował mi szczęście posmakowania prawdziwej ukraińskiej poezji, spoza granic sowieckiego kanonu edukacyjnego, a ponadto wsparł moje własne próby pióra (moja pierwsza publikacja poetycka, w gazecie „Zirka”, gdzie wtedy redagował jego przyjaciel Hryć Hajowyj, zawdzięczam jego inicjatywie). Wasyl Iwanowycz był nauczycielem literatury ukraińskiej w kijowskiej szkole nr 38, gdzie uczyłam się od 5 do 9 klasy (klasę 8. ominęliśmy z powodu kolejnej „reformy”, to były lata 1987–1991), i otwierał przed nami, uczniami, poezję Olesia i Symonenki, z których twórczości zaczynały wtedy dopiero spadać okowy zakazów. Na pamięć uczyliśmy się Olesiowych „Astr”, Symonenkowych „Łabędzi macierzyństwa”, „Kochajcie Ukrainę” Sosiury, i były to pewnie pierwsze ukraińskie wiersze, które naprawdę mnie poruszyły. Wasyl Iwanowycz był Ukraińcem aż do najgłębszych głębin swojej istoty, i z wyglądu, i z postawy prawdziwym kozakiem, do tego władającym nie tylko sztuką słowa, lecz także sztuką celnego ciosu (był zawodowym bokserem, co nieraz przydawało mu się nie tylko w sporcie, ale i w życiu). Ani jednej rysy homo soveticus w nim nie było widać, teraz wyraźnie to widzę. Prawie nic nam, uczniom, o sobie nie opowiadał. Dopiero później, już po proklamowaniu Niepodległości, dowiedziałam się od niego, że jego dziadka, kapłana, zamęczyli marksistami-ateistami, a całą rodzinę zesłano na Wasyl PYSMENNYJ HAFTOWANE KOSZULE Wszystkim represjonowanym poetom i pisarzom Ukrainy dedykuję… Zamykam oczy — kwitną haftowane koszule… I płyną, mi znajome, Z dalekich niespokojnych dziecięcych świtów Synów Ukrainy pożegnalne pieśni… Pieśni o miłości, o gwiaździstych nocach, Pieśni o przeszłości, o Wolności i Siczy, O kozackiej naturze, o ciemnych oczach, O przeklętej obcej ziemi, która stanęła naprzeciw. W pamięci serca — smutne przystanki… I Ojciec, który ociera łzy z oczu — Ural. Ale on ani słowem nie wspomniał o własnych więziennych i łagrowych mękach. Dopiero z podpisów pod wierszami w jego jedynym tomiku „Najdroższy skarb” (Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2002) — Sankt Petersburg, więzienie „Kresty”, 1971 r. — Władywostok, grudzień 1971 r. (wkrótce po wyjściu z więzienia) — Kijów, więzienie na Łukianiwce, 1975 r. — Symferopol, strefa 69, 1976 r. — Winnica, strefa 59, 1979 r. — Ługańsk, strefa 24, 1980 r. — zrozumiałam wreszcie, w jakim piekle hartowała się jego mężna dusza… Teraz rozumiem, dlaczego na lekcjach literatury ukraińskiej z szczególną empatią opowiadał o losie katorżnika Grabowskiego, o jego miłości do Nadiji Syhydy… I nie mam najmniejszych wątpliwości, że „przestępstwem”, za które odbywał karę Wasyl Iwanowicz, był ukraiński nacjonalizm i działalność antysowiecka. Wystarczy spojrzeć na jego „polityczne” wiersze z tamtych czasów, zwłaszcza na czterowiersz „Marksizm”, datowany na 1975 rok: Marksizm — marazm! Ocknijcie się, ludzie! Czyż wszechwładnym może być Ta nauka, którą tylko Judasze Wciąż jeszcze prawdą nazywają?!.. A Wasyl Iwanowicz urodził się 3 stycznia 1938 roku w mieście Kamianske, gdzie kiedyś były Dnieprowskie progi, w rodzinie hutnika Iwana Jakowycza Pysmennego. Korzenie jego rodu tkwią na Połtawszczyźnie i w tych latach, kiedy go znałam, marzył o zakupie chaty w tamtych stronach (i to też nas łączyło, bo moja mama pochodziła z Połtawszczyzny, a dla mnie jej rodzinna wieś Michajliwka Persza w rejonie kotelewskim była rajem na ziemi…) Ukończył Leningradzki Instytut Kultury Fizycznej im. P. F. Lesgafta (wij- Tę pamięć surową, zapewne aż do końca Niczym nie ugasić w żarze piersi. Niczym nie ugasić, bo gdzieś na obczyźnie, Na północy, wschodzie, w tundrze, w tajdze — Wciąż rozbrzmiewają pieśni z Ukrainy W ich niepowtarzalnym i prawdziwym pięknie. Jak teraz ich widzę: postawnych i pięknych, Uśmiechniętych, bliskich. Nie martwych — żywych. Ozdoby narodu, ludzi szczególnych — W cierniowych koronach — w aureolach świętych. Za co ich karzą? Mój chłopięcy rozum Bezradnie miotał się w niemej tęsknocie — Po raz pierwszy zobaczyłem, jak mój Ojciec płacze, Ukrywszy twarz w swoich dłoniach. Zamykam oczy — kwitną wyszywanki, I płyną, znajome mi, Z dalekich, niespokojnych, zimnych świtów Synów Ukrainy nieśmiertelne pieśni. POWRÓT Hetmanowi I. Mazepie Przez wieki z dalekiej obczyzny Na rodzime gwiazdy, wsie i miasta Dusza Mazepy, hetmana Ukrainy, Wraca do domu wolą Chrystusa. Jego myśli i marzenia o nadchodzącym Kraju niepodległym, wolności i pieśni — We wszystkie serca uderzyły najmocniej W ów sierpniowy, niezapomniany dzień. ...ski wydział wojenno-morski), czternaście lat pracował w Leningradzie jako trener boksu i nauczyciel. Z krótkiej noty biograficznej, towarzyszącej jakiejś czasopiśmienniczej publikacji jego wierszy, wynika, że do powrotu na Ukrainę pomógł mu Ołeś Honczar: podczas wieczoru pamięci Szewczenki w Leningradzkiej Akademii Sztuk Pięknych zapytał: „Czy nie pora, Wasylu, wrócić na Ukrainę? Nawet obcego akcentu Pan nie ma…”. W Kijowie w 1972 roku Wasyl Iwanowicz ukończył Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki (wydział filologiczny). I jak świadczą jego wskazówki co do czasu i miejsca pisania wierszy, więzienia musiał zakosztować zarówno przed tym, jak i po tym... Jeszcze przed kijowską 38. szkołą Wasyl Iwanowicz pracował jako nauczyciel języka i literatury ukraińskiej, a potem jako zastępca dyrektora ds. wychowania narodowego w Średniej Szkole Artystycznej im. T. H. Szewczenki. W 1991 roku, na świcie niepodległości, powstał Ukraiński Humanitarny Lyceum przy Uniwersytecie Szewczenki — i Wasyl Iwanowicz zachęcił mnie, abym się tam zapisała, więc po rusyfikowanej w większości szkole trafiłam do pasjonackiego ukraińskiego środowiska edukacyjnego, co sprzyjało mojemu dalszemu zanurzeniu się w filologię ukraińską i podjęciu studiów na odpowiednim wydziale KNU, do czego również skłonił mnie Wasyl Iwanowicz. I wkrótce po wstąpieniu do liceum nagle zobaczyłam go w roli… naszego nauczyciela wychowania fizycznego (jego pierwsze wykształcenie wyższe dawało mu bowiem do tego prawo)! Cud, do którego w młodych latach odnosisz się jak do czegoś oczywistego… Ku mojemu ogromnemu żalowi, w latach studenckich zgubiłam kontakt z moim nauczycielem i dopiero kilka lat... Stało się i spełniło się… Spełniło się, dokonało się! Znów służba Boża odprawia się w cerkwiach, I znów Gwiazda Wolności zajaśniała Nad udręczonymi brzegami Dniepru… On tak czekał na nią, mijały wieki, Kozackie szable wróg pozbierał Ze wszystkich mogił i wyrzucił na śmietnik, Aby nikt o wolności nawet nie wspomniał… Lecz nigdy te obce hordy, Zaborcy chciwi i źli Nie zniewoliły duszy ukraińskiej Ani dumnego charakteru naszej ziemi. I w końcu na rodzimym progu Jako syn swojej ziemi i Prorok Znów stanął, choć wiecznie w drodze, Którą wyznaczył Ukrainie Bóg. WRONY Na skrzydłach czarnej klątwy Nad Ukrainą od wieków Krążą w dzikim zapamiętaniu Moskiewskie wrony-kruki. Krążą wrony, szukają Nowych Bazarów, Winnicy, Krut. Nikt nie powstrzyma przeklętej zgrai, Już i na Czeczenię przebiegł szlak. Straszliwa „stalinowska” droga, Jak jęk Podola… Wokoło Kości rozstrzelanych do Boga Wołają: „Nie jesteśmy wrogami!” „Nie wrogowie” — ziemia na trzy sążnie Przygniotła krzyki i kości… Wrony wracają tryumfalnie Do szatańskiej Moskwy. …lat temu dowiedziałam się, że umarł w Dnieprze, gdzie dożywał swoich dni razem z bratem… A dziś, w dzień św. Wasyla, kiedy piszę te wiersze, Hryć Hajowyj podzielił się na Facebooku takim wspomnieniem o Wasylu Iwanowyczu: „Naprawdę łączyły mnie przyjacielskie stosunki i twórcze porozumienie z utalentowanym, odważnym i zdecydowanym Wasylem Pysmennym, co potwierdza się w krótkim przyjacielskim szarżu, datowanym na 30 października 2000 roku i zamieszczonym w pierwszym numerze „Przedrzeźniacza na Parnasie” (K.: Demiur, 2001, s. 32): O BUZINOWYM „WURDALAKU” I NIEPIŚMIENNICKIEJ PIĘŚCI Wasyl Pysmennyj na razie nie w Związku — nikt go tam nie wpuścił, choć to właśnie on po Buzinowej gębie wielką pięścią rozmazał bez…” Zatem autor paszkwilu „Upiór Taras Szewczenko”, który właśnie w 2000 roku został opublikowany, otrzymał od Wasyla Iwanowycza (jego bokserskimi pięściami) to, na co zasłużył. …W czasach mojego dzieciństwa, zwracając się do nas, nierozumnych i nieświadomych, Wasyl Iwanowycz często powtarzał nieco przerobiony cytat z „Leśnej pieśni” Łesi Ukrainki: I choć dobrze widzę twoją leniwą naturę, to ci wybaczę, bo cię kocham. Święta miłość nauczyciela do swoich uczniów… Kocham Pana, Wasylu Iwanowyczu, mój pierwszy nauczycielu poezji, i dziękuję za mentorstwo, i często o Panu myślę… I wierzę, że tam, gdzie Pan teraz jest, ma Pan też chatę w stylu połtawskim, o jakiej Pan tak marzył, i sadek-raj, i swoją małą — a naprawdę wielką — błogość… Moskwa tych kruków witała, Pazury im ostrzyła i znów Na Ukrainę ich posyłała, By wypić z niej krew. Lecz krwi świętej, kozackiej, czystej Straszliwe przewrotne kruki Nie mogą wypić, choć talentu Nie brakowało im we wszystkich wiekach… Kaci okrutni i straszliwi — Wszyscy najzaciętsi kaci Mogliby pozazdrościć nowym Katom radzieckiej epoki. Straszne Bykiwnia i Kuropaty Od lat światu krzyczą: „Choćby jednego kata Za śmierć milionów ukarać…” A na Ukrainie, na wielkiej, Na tej, którą zowią wolną, Mówią wszystkimi językami — Tylko ojczystego nie słychać! Jeszcze dziś w więzieniach płaczą zjawy, Drżą na cmentarzach groby: „Dokąd zbrodniom bez kary Czekać na sądny trąbę?…” Krążą kruki w zawodach, By dostać serce Kobzarza, Lecz to krążenie jest ostatnie: Serce Szewczenki — to przecież gwiazda… Gwiazda, w której Miłość i Siła I jedność całego narodu, Gwiazda, co spali krukom skrzydła, Za nią — Prawda, Bóg za nią.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn