Strona · s. 9strona oryginału ↗
Wasyl Pysmennyj: poeta, nauczyciel, nacjonalista, zahartowany za kratami
Слово Просвіти, №03 за 2021 рік
Olena O'Lir
W konstelacji styczniowych Wasylów-poetów świeci także jasna postać Wasyla Iwanowycza Pysmennego. Był on nie tylko poetą, lecz także nauczycielem z Bożego nadania, i dziękuję Bogu, że w moich zielonych szkolnych latach podarował mi szczęście posmakowania prawdziwej ukraińskiej poezji, spoza granic sowieckiego kanonu edukacyjnego, a ponadto wsparł moje własne próby pióra (moja pierwsza publikacja poetycka, w gazecie „Zirka”, gdzie wtedy redagował jego przyjaciel Hryć Hajowyj, zawdzięczam jego inicjatywie). Wasyl Iwanowycz był nauczycielem literatury ukraińskiej w kijowskiej szkole nr 38, gdzie uczyłam się od 5 do 9 klasy (klasę 8. ominęliśmy z powodu kolejnej „reformy”, to były lata 1987–1991), i otwierał przed nami, uczniami, poezję Olesia i Symonenki, z których twórczości zaczynały wtedy dopiero spadać okowy zakazów. Na pamięć uczyliśmy się Olesiowych „Astr”, Symonenkowych „Łabędzi macierzyństwa”, „Kochajcie Ukrainę” Sosiury, i były to pewnie pierwsze ukraińskie wiersze, które naprawdę mnie poruszyły. Wasyl Iwanowycz był Ukraińcem aż do najgłębszych głębin swojej istoty, i z wyglądu, i z postawy prawdziwym kozakiem, do tego władającym nie tylko sztuką słowa, lecz także sztuką celnego ciosu (był zawodowym bokserem, co nieraz przydawało mu się nie tylko w sporcie, ale i w życiu). Ani jednej rysy homo soveticus w nim nie było widać, teraz wyraźnie to widzę. Prawie nic nam, uczniom, o sobie nie opowiadał. Dopiero później, już po proklamowaniu Niepodległości, dowiedziałam się od niego, że jego dziadka, kapłana, zamęczyli marksistami-ateistami, a całą rodzinę zesłano na
Wasyl PYSMENNYJ
HAFTOWANE KOSZULE
Wszystkim represjonowanym poetom i pisarzom Ukrainy dedykuję… Zamykam oczy — kwitną haftowane koszule… I płyną, mi znajome, Z dalekich niespokojnych dziecięcych świtów Synów Ukrainy pożegnalne pieśni…
Pieśni o miłości, o gwiaździstych nocach, Pieśni o przeszłości, o Wolności i Siczy, O kozackiej naturze, o ciemnych oczach, O przeklętej obcej ziemi, która stanęła naprzeciw.
W pamięci serca — smutne przystanki… I Ojciec, który ociera łzy z oczu —
Ural. Ale on ani słowem nie wspomniał o własnych więziennych i łagrowych mękach. Dopiero z podpisów pod wierszami w jego jedynym tomiku „Najdroższy skarb” (Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2002) — Sankt Petersburg, więzienie „Kresty”, 1971 r. — Władywostok, grudzień 1971 r. (wkrótce po wyjściu z więzienia) — Kijów, więzienie na Łukianiwce, 1975 r. — Symferopol, strefa 69, 1976 r. — Winnica, strefa 59, 1979 r. — Ługańsk, strefa 24, 1980 r. — zrozumiałam wreszcie, w jakim piekle hartowała się jego mężna dusza… Teraz rozumiem, dlaczego na lekcjach literatury ukraińskiej z szczególną empatią opowiadał o losie katorżnika Grabowskiego, o jego miłości do Nadiji Syhydy… I nie mam najmniejszych wątpliwości, że „przestępstwem”, za które odbywał karę Wasyl Iwanowicz, był ukraiński nacjonalizm i działalność antysowiecka. Wystarczy spojrzeć na jego „polityczne” wiersze z tamtych czasów, zwłaszcza na czterowiersz „Marksizm”, datowany na 1975 rok:
Marksizm — marazm!
Ocknijcie się, ludzie!
Czyż wszechwładnym może być
Ta nauka, którą tylko Judasze
Wciąż jeszcze prawdą nazywają?!..
A Wasyl Iwanowicz urodził się 3 stycznia 1938 roku w mieście Kamianske, gdzie kiedyś były Dnieprowskie progi, w rodzinie hutnika Iwana Jakowycza Pysmennego. Korzenie jego rodu tkwią na Połtawszczyźnie i w tych latach, kiedy go znałam, marzył o zakupie chaty w tamtych stronach (i to też nas łączyło, bo moja mama pochodziła z Połtawszczyzny, a dla mnie jej rodzinna wieś Michajliwka Persza w rejonie kotelewskim była rajem na ziemi…) Ukończył Leningradzki Instytut Kultury Fizycznej im. P. F. Lesgafta (wij-
Tę pamięć surową, zapewne aż do końca
Niczym nie ugasić w żarze piersi.
Niczym nie ugasić, bo gdzieś na obczyźnie,
Na północy, wschodzie, w tundrze, w tajdze —
Wciąż rozbrzmiewają pieśni z Ukrainy
W ich niepowtarzalnym i prawdziwym pięknie.
Jak teraz ich widzę: postawnych i pięknych,
Uśmiechniętych, bliskich. Nie martwych — żywych.
Ozdoby narodu, ludzi szczególnych —
W cierniowych koronach — w aureolach świętych.
Za co ich karzą? Mój chłopięcy rozum
Bezradnie miotał się w niemej tęsknocie —
Po raz pierwszy zobaczyłem, jak mój Ojciec płacze,
Ukrywszy twarz w swoich dłoniach.
Zamykam oczy — kwitną wyszywanki,
I płyną, znajome mi,
Z dalekich, niespokojnych, zimnych świtów
Synów Ukrainy nieśmiertelne pieśni.
POWRÓT
Hetmanowi I. Mazepie
Przez wieki z dalekiej obczyzny
Na rodzime gwiazdy, wsie i miasta
Dusza Mazepy, hetmana Ukrainy,
Wraca do domu wolą Chrystusa.
Jego myśli i marzenia o nadchodzącym
Kraju niepodległym, wolności i pieśni —
We wszystkie serca uderzyły najmocniej
W ów sierpniowy, niezapomniany dzień.
...ski wydział wojenno-morski), czternaście lat pracował w Leningradzie jako trener boksu i nauczyciel. Z krótkiej noty biograficznej, towarzyszącej jakiejś czasopiśmienniczej publikacji jego wierszy, wynika, że do powrotu na Ukrainę pomógł mu Ołeś Honczar: podczas wieczoru pamięci Szewczenki w Leningradzkiej Akademii Sztuk Pięknych zapytał: „Czy nie pora, Wasylu, wrócić na Ukrainę? Nawet obcego akcentu Pan nie ma…”. W Kijowie w 1972 roku Wasyl Iwanowicz ukończył Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki (wydział filologiczny). I jak świadczą jego wskazówki co do czasu i miejsca pisania wierszy, więzienia musiał zakosztować zarówno przed tym, jak i po tym... Jeszcze przed kijowską 38. szkołą Wasyl Iwanowicz pracował jako nauczyciel języka i literatury ukraińskiej, a potem jako zastępca dyrektora ds. wychowania narodowego w Średniej Szkole Artystycznej im. T. H. Szewczenki. W 1991 roku, na świcie niepodległości, powstał Ukraiński Humanitarny Lyceum przy Uniwersytecie Szewczenki — i Wasyl Iwanowicz zachęcił mnie, abym się tam zapisała, więc po rusyfikowanej w większości szkole trafiłam do pasjonackiego ukraińskiego środowiska edukacyjnego, co sprzyjało mojemu dalszemu zanurzeniu się w filologię ukraińską i podjęciu studiów na odpowiednim wydziale KNU, do czego również skłonił mnie Wasyl Iwanowicz. I wkrótce po wstąpieniu do liceum nagle zobaczyłam go w roli… naszego nauczyciela wychowania fizycznego (jego pierwsze wykształcenie wyższe dawało mu bowiem do tego prawo)! Cud, do którego w młodych latach odnosisz się jak do czegoś oczywistego… Ku mojemu ogromnemu żalowi, w latach studenckich zgubiłam kontakt z moim nauczycielem i dopiero kilka lat...
Stało się i spełniło się… Spełniło się, dokonało się! Znów służba Boża odprawia się w cerkwiach,
I znów Gwiazda Wolności zajaśniała
Nad udręczonymi brzegami Dniepru…
On tak czekał na nią, mijały wieki,
Kozackie szable wróg pozbierał
Ze wszystkich mogił i wyrzucił na śmietnik,
Aby nikt o wolności nawet nie wspomniał…
Lecz nigdy te obce hordy,
Zaborcy chciwi i źli
Nie zniewoliły duszy ukraińskiej
Ani dumnego charakteru naszej ziemi.
I w końcu na rodzimym progu
Jako syn swojej ziemi i Prorok
Znów stanął, choć wiecznie w drodze,
Którą wyznaczył Ukrainie Bóg.
WRONY
Na skrzydłach czarnej klątwy
Nad Ukrainą od wieków
Krążą w dzikim zapamiętaniu
Moskiewskie wrony-kruki.
Krążą wrony, szukają
Nowych Bazarów, Winnicy, Krut.
Nikt nie powstrzyma przeklętej zgrai,
Już i na Czeczenię przebiegł szlak.
Straszliwa „stalinowska” droga,
Jak jęk Podola… Wokoło
Kości rozstrzelanych do Boga
Wołają: „Nie jesteśmy wrogami!”
„Nie wrogowie” — ziemia na trzy sążnie
Przygniotła krzyki i kości…
Wrony wracają tryumfalnie
Do szatańskiej Moskwy.
…lat temu dowiedziałam się, że umarł w Dnieprze, gdzie dożywał swoich dni razem z bratem… A dziś, w dzień św. Wasyla, kiedy piszę te wiersze, Hryć Hajowyj podzielił się na Facebooku takim wspomnieniem o Wasylu Iwanowyczu: „Naprawdę łączyły mnie przyjacielskie stosunki i twórcze porozumienie z utalentowanym, odważnym i zdecydowanym Wasylem Pysmennym, co potwierdza się w krótkim przyjacielskim szarżu, datowanym na 30 października 2000 roku i zamieszczonym w pierwszym numerze „Przedrzeźniacza na Parnasie” (K.: Demiur, 2001, s. 32):
O BUZINOWYM „WURDALAKU” I NIEPIŚMIENNICKIEJ PIĘŚCI
Wasyl Pysmennyj na razie nie w Związku — nikt go tam nie wpuścił, choć to właśnie on po Buzinowej gębie wielką pięścią rozmazał bez…”
Zatem autor paszkwilu „Upiór Taras Szewczenko”, który właśnie w 2000 roku został opublikowany, otrzymał od Wasyla Iwanowycza (jego bokserskimi pięściami) to, na co zasłużył.
…W czasach mojego dzieciństwa, zwracając się do nas, nierozumnych i nieświadomych, Wasyl Iwanowycz często powtarzał nieco przerobiony cytat z „Leśnej pieśni” Łesi Ukrainki:
I choć dobrze widzę twoją leniwą naturę,
to ci wybaczę,
bo cię kocham.
Święta miłość nauczyciela do swoich uczniów… Kocham Pana, Wasylu Iwanowyczu, mój pierwszy nauczycielu poezji, i dziękuję za mentorstwo, i często o Panu myślę… I wierzę, że tam, gdzie Pan teraz jest, ma Pan też chatę w stylu połtawskim, o jakiej Pan tak marzył, i sadek-raj, i swoją małą — a naprawdę wielką — błogość…
Moskwa tych kruków witała,
Pazury im ostrzyła i znów
Na Ukrainę ich posyłała,
By wypić z niej krew.
Lecz krwi świętej, kozackiej, czystej
Straszliwe przewrotne kruki
Nie mogą wypić, choć talentu
Nie brakowało im we wszystkich wiekach…
Kaci okrutni i straszliwi —
Wszyscy najzaciętsi kaci
Mogliby pozazdrościć nowym
Katom radzieckiej epoki.
Straszne Bykiwnia i Kuropaty
Od lat światu krzyczą:
„Choćby jednego kata
Za śmierć milionów ukarać…”
A na Ukrainie, na wielkiej,
Na tej, którą zowią wolną,
Mówią wszystkimi językami —
Tylko ojczystego nie słychać!
Jeszcze dziś w więzieniach płaczą zjawy,
Drżą na cmentarzach groby:
„Dokąd zbrodniom bez kary
Czekać na sądny trąbę?…”
Krążą kruki w zawodach,
By dostać serce Kobzarza,
Lecz to krążenie jest ostatnie:
Serce Szewczenki — to przecież gwiazda…
Gwiazda, w której Miłość i Siła
I jedność całego narodu,
Gwiazda, co spali krukom skrzydła,
Za nią — Prawda, Bóg za nią.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
